ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 16

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 16
અથ દૈવાસુર-સમ્પદ્-વિભાગ-યોગો નામ
ષોડશો ઽધ્યાયઃ
(શ્રી-શઙ્કરાચાર્ય-ભગવત્-પાદ-કૃત-ભાષ્યમ્)
દૈવી આસુરી રાક્ષસી ચેતિ પ્રાણિણાં પ્રકૃતયો નવમે ઽધ્યાયે સૂચિતાઃ । તાસાં વિસ્તરેણ પ્રદર્શનાય અભયં સત્ત્વ-સંશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આદિર્ અધ્યાયઃ આરભ્યતે । તત્ર સંસાર-મોક્ષાય દૈવી પ્રકૃતિઃ, નિબન્ધાયાસુરી રાક્ષસી ચેતિ દૈવ્યા આદાનાય પ્રદર્શનં ક્રિયતે । ઇતરયોઃ પરિવર્જનાય ચ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
અભયં સત્ત્વ-સંશુદ્ધિર્ જ્ઞાન-યોગ-વ્યવસ્થિતિઃ ।
દાનં દમશ્ ચ યજ્ઞશ્ ચ સ્વાધ્યાયસ્ તપ આર્જવમ્

અભયમ્ અભીરુતા । સત્ત્વ-સંશુદ્ધિઃ સત્ત્વસ્યાન્તઃ-કરણસ્ય સંશુદ્ધિઃ । સંવ્યવહારેષુ પર-વઞ્ચના-માયાનૃતાદિ-પરિવર્જનં શુદ્ધ-સત્ત્વ-ભાવેન વ્યવહાર ઇત્ય્ અર્થઃ । જ્ઞાન-યોગ-વ્યવસ્થિતિર્ જ્ઞાનં શાસ્ત્રત આચાર્યતશ્ ચ આત્માદિ-પદાર્થાનામ્ અવગમઃ । અવગતાનામ્ ઇન્દ્રિયાદ્ય્-ઉપસંહારેણૈકાગ્રતયા સ્વાત્મ-સંવેદ્યતાપાદનં યોગઃ । તયોર્ જ્ઞાન-યોગયોર્ વ્યાવસ્થિતિઃ વ્યવસ્થાનં તન્-નિષ્ઠતા । એષા પ્રધાના દૈવી સાત્ત્વિકી સોચ્યતે । દાનં યથા-શક્તિ સંવિભાગો ઽન્નાદીનામ્ । દમશ્ ચ બાહ્ય-કરણાનામ્ ઉપશમઃ । અન્તઃ-કરણસ્યોપશમં શાન્તિં વક્ષ્યતિ । યજ્ઞશ્ ચ શ્રૌતો ઽગ્નિહોત્રાદિઃ । સ્માર્તશ્ ચ દેવ-યજ્ઞાદિઃ । સ્વાધ્યાય ઋગ્-વેદાદ્યધ્યયનમ્ અદૃષ્ટાર્થમ્ । તપો વક્ષ્યમાણં શારીરાદિ । આર્જવમ્ ઋજુત્વં સર્વદા

==============================
કિં ચ -
અહિંસા સત્યમ્ અક્રોધસ્ ત્યાગઃ શાન્તિર્ અપૈશુનમ્ ।
દયા ભૂતેષ્વ્ અલોલુપ્ત્વં માર્દવં હ્રીર્ અચાપલમ્

અહિંસાહિંસનં પ્રાણિનાં પીડા-વર્જનમ્ । સત્યમ્ અપ્રિયાનૃત-વર્જિતં યથા-ભૂતાર્થ-વચનમ્ । અક્રોધઃ પરૈર્ આક્રુષ્ટસ્યાભિહતસ્ય વા પ્રાપ્તસ્ય ક્રોધસ્ય ઉપશમનમ્ । ત્યાગઃ સંન્યાસઃ, પૂર્વં દાનસ્યોક્તત્વાત્ । શાન્તિર્ અન્તઃકરણસ્યોપશમઃ । અપૈશુનમ્ અપિશુનતા । પરસ્મૈ પર-રન્ધ્ર-પ્રકટી-કરણં પૈશુનમ્, તદ્-અભાવો ઽપૈશુનમ્ । દયા કૃપા ભૂતેષુ દુઃખિતેષુ । અલોલુપ્ત્વમ્ ઇન્દ્રિયાણાં વિષય-સંનિધાવ્ અવિક્રિયા । માર્દવં મૃદુતાક્રૌર્યમ્ । હ્રીર્ લજ્જા । અચાપલમ્ અસતિ પ્રયોજને વાક્-પાણિ-પાદાદીનામ્ અવ્યાપારયિતૃત્વમ્

==============================
કિં ચ -
તેજઃ ક્ષમા ધૃતિઃ શૌચમ્ અદ્રોહો નાતિમાનિતા ।
ભવન્તિ સંપદં દૈવીમ્ અભિજાતસ્ય ભારત

તેજઃ પ્રાગલ્ભ્યં ન ત્વગ્-ગતા દીપ્તિઃ । ક્ષમા આક્રુષ્ટસ્ય તાડિતસ્ય વાન્તર્-વિક્રિયાનુત્પત્તિઃ । ઉત્પન્નાયાં વિક્રિયાયામ્ પ્રઅશમનમ્ અક્રોધ ઇત્ય્ અવોચામ । ઇત્થં ક્ષમાયા અક્રોધસ્ય ચ વિશેષઃ । ધૃતિર્ દેહેન્દ્રિયેષ્વ્ અવસાદં પ્રાપ્તેષુ તસ્ય પ્રતિષેધકો ઽન્તઃ-કરણ-વૃત્તિ-વિશેષઃ । યેનોત્તમ્ભિતાનિ કરણાનિ દેહશ્ ચ નાવસીદન્તિ । શૌચં દ્વિ-વિધં મૃજ્-જલ-કૃતં બાહ્યમ્ આભ્યન્તરં ચ મનો-બુદ્ધયોર્ નૈર્મલ્યં માયા-રાગાદિ-કાલુષ્યાભાવઃ । એવં દ્વિ-વિધં શૌચમ્ । અદ્રોહઃ પર-જિઘાંસાભાવો ઽહિંસનમ્ । નાતિમાનિતા અત્યર્થં માનો ઽતિમાનઃ, સ યસ્ય વિદ્યતે સો ઽતિમાની । તદ્-ભાવો ઽતિમાનિતા । તદ્-અભાવો નાતિમાનિતા આત્મનઃ પૂજ્યતાતિશય-ભાવનાભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ । ભવન્ત્ય્ અભયાદીનિ એતદ્-અન્તાનિ સંપદમ્ અભિજાતસ્ય । કિં-વિશિષ્ટં સંપદમ્
? દૈવીં દેવાનાં યા સંપત્ તામ્ અભિલક્ષ્ય જાતસ્ય દેવ-વિભૂત્ય્-અર્હસ્ય ભાવિ-કલ્યાણસ્યેત્ય્ અર્થઃ । હે ભારત !

==============================
અથેદાનીં આસુરી સંપદ્ ઉચ્યતે -
દમ્ભો દર્પો ઽતિમાનશ્ ચ ક્રોધઃ પારુષ્યમ્ એવ ચ ।
અજ્ઞાનં ચાભિજાતસ્ય પાર્થ સંપદમ્ આસુરીમ્

દમ્ભો ધર્મ-ધ્વજિત્વમ્ । દર્પો વિદ્યા-ધન-સ્વજનાદિ-નિમિત્ત ઉત્સેકઃ । અતિમાનઃ પૂર્વોક્તઃ । ક્રોધશ્ ચ । પારુષ્યમ્ એવ ચ પરુષ-વચનમ્ । યથા કાણમ્ ચક્ષુષ્માન્, વિરૂપં રૂપવાન્, હીનાભિજનમ્ ઉત્તમાભિજન ઇત્ય્ આદિ । અજ્ઞાનં ચાવિવેક-જ્ઞાનં કર્તવ્યાકર્તવ્યાદિ-વિષય-મિથ્યા-પ્રત્યયઃ । અભિજાતસ્ય પાર્થ । કિમ્-અભિજાતસ્યેત્ય્ આહ - સંપદમ્ આસુરીમ્ અસુરાણાં સંપત્ આસુરી તામ્ અભિજાતસ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
અનયોઃ સંપદોઃ કાર્યમ્ ઉચ્યતે -
દૈવી સંપદ્ વિમોક્ષાય નિબન્ધાયાસુરી મતા ।
મા શુચઃ સંપદં દૈવીમ્ અભિજાતો ઽસિ પાણ્ડવ

દૈવી સંપત્ યા સા વિમોક્ષાય સંસાર-બન્ધનાત્ । નિબન્ધાય નિયતો બન્ધો નિબન્ધસ્ તદ્-અર્થમ્ આસુરી સંપત્ મતા અભિપ્રેતા । તથા રાક્ષસી ચ । તત્રૈવમ્ ઉક્તે સત્ય્ અર્ જુનસ્યાન્તર્-ગતં ભાવમ્ કિમ્ અહમ્ આસુર-સંપદ્-યુક્તઃ ? કિં વા દૈવ-સંપદ્-યુક્તઃ ? ઇત્ય્ એવમ્ આલોચના-રૂપમ્ આલક્ષ્ય આહ ભગવાન્ - મા શુચઃ શોકં મા કાર્ષીઃ । સંપદં દૈવીમ્ અભિજાતો ઽસ્ય્ અભિલક્ષ્ય જાતો ઽસિ । ભાવિ-કલ્યાણસ્ ત્વમ્ અસીત્ય્ અર્થઃ । હે પાણ્ડાવ

==============================
દ્વૌ ભૂત-સર્ગૌ લોકે ઽસ્મિન્ દૈવ આસુર એવ ચ ।
દૈવો વિસ્તરશઃ પ્રોક્ત આસુરં પાર્થ મે શૃણુ

દ્વૌ દ્વિ-સંખ્યાકૌ ભૂત-સર્ગૌ ભૂતાનાં મનુષ્યાણાં સર્ગૌ સૃષ્ટી ભૂત-સર્ગૌ સૃજ્યેતેતિ સર્ગૌ ભૂતાન્ય્ એવ સૃજ્યમાનાનિ દૈવાસુર-સંપદ્-દ્વય-યુક્તાનીતિ દ્વૌ ભૂત-સર્ગાવ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે । દ્વયા હ વૈ પ્રાજાપત્યા દેવાશ્ ચાસુરા ચ [બૌ 1.3.1] ઇતિ શ્રુતેઃ । લોકે ઽસ્મિન્, સંસાર ઇત્ય્ અર્થઃ । સર્વેષાં દ્વૈવિધ્યોપપત્તેઃ । કૌ તૌ ભૂત-સર્ગૌ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - પ્રકૃતાવ્ એવ દૈવ આસુર એવ ચ । ઉક્તયોર્ એવ પુનર્ અનુવાદે પ્રયોજનમ્ આહ - દૈવો ભૂત-સર્ગો ઽભયં સત્ત્વ-સંશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ આદિના વિસ્તરશો વિસ્તર-પ્રકારૈઃ પ્રોક્તઃ કથિતઃ, ન તુ આસુરો વિસ્તરશઃ । અતસ્ તત્-પરિવર્જનાર્થમ્ આસુરં પાર્થ મે મમ વચનાદ્ ઉચ્યમાનં વિસ્તરશઃ સૃણુ અવધારય

==============================
આ અધ્યાય-પરિસમાપ્તેર્ આસુરી સંપત્ પ્રાણિ-વિશેષણત્વેન પ્રદર્શ્યતે, પ્રત્યક્ષી-કરણેન ચ શક્યતે તસ્યાઃ પરિવર્જનં કર્તુમ્ ઇતિ -
પ્રવૃત્તિં ચ નિવૃત્તિં ચ જના ન વિદુર્ આસુરાઃ ।
ન શૌચં નાપિ ચાચારો ન સત્યં તેષુ વિદ્યતે

પ્રવૃત્તિં ચ પ્રવર્તનં યસ્મિન્ પુરુષાર્થ-સાધને કર્તવ્યે પ્રવૃત્તિસ્ તામ્, નિવૃત્તિં ચ એતદ્-વિપરીતાં યસ્માત્ અનર્થ-હેતોઃ નિવર્તિતવ્યં સા નિવૃત્તિસ્ તાં ચ, જના આસુરા ન વિદુર્ ન જાનન્તિ । ન કેવલં પ્રવૃત્તિ-નિવૃત્તી એવ તે ન વિદુઃ, ન શૌચં નાપિ ચાચારો ન સત્યં તેષુ વિદ્યતે । અશૌચા અનાચારા માયાવિનો ઽનૃત-વાદિનો હ્ય્ આસુરાઃ

==============================
કિં ચ -
અસત્યમ્ અપ્રતિષ્ઠં તે જગદ્ આહુર્ અનીશ્વરમ્ ।
અપરસ્પર-સંભૂતં કિમ્ અન્યત્ કામ-હૈતુકમ્

અસત્યં યથા વયમ્ અનૃત-પ્રાયાસ્ તથેદં જગત્ સર્વમ્ અસત્યમ્ । અપ્રતિષ્ઠં ચ નાસ્ય ધર્માધર્મૌ પ્રતિષ્ઠાતો ઽપ્રતિષ્ઠં ચેતિ । તે આસુરાઃ જનાઃ જગદ્ આહુર્ અનીશ્વરમ્ ન ચ ધર્માધર્મ-સ-વ્યપેક્ષકો ઽસ્ય શાસિતેશ્વરો વિદ્યત ઇત્ય્ અતો ઽનીશ્વરં જગદ્ આહુઃ । કિં ચ, અપરસ્પર-સંભૂતં કામ-પ્રયુક્તયોઃ સ્ત્રી-પુરુષયોર્ અન્યોન્ય-સંયોગાજ્ જગત્ સર્વં સંભૂતમ્ । કિમ્ અન્યત્ કામ-હૈતુકમ્ । કામ-હેતુકમ્ એવ કામ-હૈતુકમ્ । કિમ્ અન્યજ્ જગતઃ કારણમ્ ? ન કિંચિત્ અદૃષ્ટં ધર્માધર્માદિ કારણાન્તરં વિદ્યતે । જગતઃ કામ એવ પ્રાણિનાં કારણમ્ ઇતિ લોકાયતિક-દૃષ્ટિર્ ઇયમ્

==============================
એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય નષ્ટાત્માનો ઽલ્પ-બુદ્ધયઃ ।
પ્રભવન્ત્ય્ ઉગ્ર-કર્માણઃ ક્ષયાય જગતો ઽહિતાઃ

એતાં દૃષ્ટિમ્ અવષ્ટભ્ય આશ્રિત્ય નષ્ટત્માનો નષ્ટ-સ્વભાવા વિભ્રષ્ટ-પર-લોક-સાધના અલ્પ-બુદ્ધયો વિષય-વિષયાલ્પૈવ બુદ્ધિર્ યેષાં તે ઽલ્પ-બુદ્ધયઃ પ્રભવન્તિ ઉદ્ભવન્તિ ઉગ્ર-કર્માણઃ ક્રૂર-કર્માણો હિંસાત્મકાઃ । ક્ષયાય જગતઃ પ્રભવન્તીતિ સંબન્ધઃ ॥ જગતો ઽહિતાઃ શત્રવઃ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
તે ચ -
કામમ્ આશ્રિત્ય દુષ્પૂરં દમ્ભ-માન-મદાન્વિતાઃ ।
મોહાદ્ ગૃહીત્વાસદ્-ગ્રાહાન્ પ્રવર્તન્તે ઽશુચિવ્રતાઃ

કામમ્ ઇચ્છા-વિશેષમ્ આશ્રિત્ય અવષ્ટભ્ય દુષ્પૂરમ્ અશક્ય-પૂરણં દમ્ભ-માન-મદાન્વિતા દમ્ભશ્ ચ માનશ્ ચ મદશ્ ચ દમ્ભ-માન-મદાસ્ તૈર્ અન્વિતાઃ દમ્ભ-માન-મદાન્વિતા મોહાદ્ અવિવેકતો ગૃહીત્વા ઉપાદાય અસદ્-ગ્રાહાન્ અશુભ-નિશ્ચયાન્ પ્રવર્તન્તે લોકે અશુચિ-વ્રતાઃ અશુચીનિ વ્રતાનિ યેષાં તે ઽશુચિ-વ્રતાઃ

==============================
કિં ચ -
ચિન્તામ્ અપરિમેયાં ચ પ્રલયાન્તામ્ ઉપાશ્રિતાઃ ।
કામોપભોગ-પરમા એતાવદ્ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ

ચિન્તામ્ અપરિમેયાં ચ, ન પરિમાતું શક્યતે યસ્યાશ્ ચિન્તાયા ઇયત્તા સાપરિમેયા, તામ્ અપરિમેયામ્, પ્રલયાન્તાં મરણાન્તામ્ ઉપાશ્રિતાઃ, સદા ચિન્તા-પરા ઇત્ય્ અર્થઃ । કામોપભોગ-પરમાઃ, કામ્યન્તે ઇતિ કામા વિષયાઃ શબ્દાદયસ્ તદ્-ઉપભોગ-પરમા અયમ્ એવ પરમઃ પુરુષાર્થો યઃ કામોપભોગ ઇત્ય્ એવં નિશ્ચિતાત્માનઃ । એતાવત્ ઇતિ નિશ્ચિતાઃ

==============================
આશા-પાશ-શતૈર્ બદ્ધાઃ કામ-ક્રોધ-પરાયણાઃ ।
ઈહન્તે કામ-ભોગાર્થમ્ અન્યાયેનાર્થ-સંચયાન્

આશા-પાશ-શતૈર્ આશૈવ પાશાસ્ તચ્-છતૈર્ બદ્ધાઃ નિયન્ત્રિતાઃ સન્તઃ સર્વત આકૃષ્યમાણાઃ, કામ-ક્રોધ-પરાયણાઃ કામ-ક્રોધૌ પરમ્ અયનમ્ આશ્રયો યેષાં તે કામ-ક્રોધ-પરાયણાઃ । ઈહન્તે ચેષ્ટન્તે કામ-ભોગાર્થં કામ-ભોગ-પ્રયોજનાય ન ધર્માર્થમ્ । અન્યાયેન પર-સ્વાપહરણાદિનેત્ય્ અર્થઃ । કિમ્ ? અર્થ-સંચયાન્ અર્થ-પ્રચયાન્

==============================
ઈદૃશશ્ ચ તેષામ્ અભિપ્રાયઃ -
ઇદમ્ અદ્ય મયા લબ્ધમ્ ઇદં પ્રાપ્સ્યે મનોરથમ્ ।
ઇદમ્ અસ્તીદમ્ અપિ મે ભવિષ્યતિ પુનર્ ધનમ્

ઇદં દ્રવ્યમ્ અદ્ય ઇદાનીં મયા લબ્ધમ્ । ઇદં ચાન્યત્ પ્રાપ્સ્યે મનોરથં મનસ્-તુષ્ટિ-કરમ્ । ઇદં ચાસ્તીદમ્ અપિ મે ભવિષ્યતિ આગામિનિ સંવત્સરે પુનર્ ધનં તેનાહં ધની વિખ્યાતો ભવિષ્યામીતિ

==============================
અસૌ મયા હતઃ શત્રુર્ હનિષ્યે ચાપરાન્ અપિ ।
ઈશ્વરો ઽહમ્ અહં ભોગી સિદ્ધો ઽહં બલવાન્ સુખી

અસૌ દેવદત્તનામા મયા હતો દુર્જયઃ શત્રુઃ । હનિષ્યે ચાપરાન્ અન્યાન્ વરાકાન્ અપિ । કિમ્ એતે કરિષ્યન્તિ તપસ્વિનઃ । સર્વથાપિ નાસ્તિ મત્તુલ્યઃ । કથમ્ ? ઈશ્વરો ઽહમ્, અહં ભોગી । સર્વ-પ્રકારેણશ્ ચ સિદ્ધો ઽહં સંપન્નઃ પુત્રૈઃ નપ્તૃભિઃ, ન કેવલં માનુષઃ, બલવાન્ સુખી ચાહમ્ એવ । અન્યે તુ ભૂમિભારાયાવિતીર્ણાઃ

==============================
આઢ્યો ઽભિજનવાન્ અસ્મિ કો ઽન્યો ઽસ્તિ સદૃશો મયા ।
યક્ષ્યે દાસ્યામિ મોદિષ્ય ઇત્ય્ અજ્ઞાન-વિમોહિતાઃ

આઢડ્ઃ ધનેન, અભિજનવાન્ સપ્તપુરુષં શ્રોત્રિયત્વાદિસંપન્નઃ - તેનાપિ ન મમ તુલ્યો ઽસ્તિ કશ્ચિત્ । કો ઽન્યો ઽસ્તિ સદૃશસ્ તુલ્યઃ મયા ? કિં ચ, યક્ષ્યે યાગેનાપ્ય્ અન્યાન્ અભિભવિષ્યામિ, દાસ્યામિ નટાદિભ્યઃ, મોદિષ્યે હર્ષં ચાતિશયં પ્રાપ્સ્યામિ, ઇતિ એવમ્ અજ્ઞાનવિમોહિતાઃ અજ્ઞાનેન વિમોહિતાઃ વિવિધમ્ અવિવેકભાવમ્ આપન્નાઃ

==============================
અનેક-ચિત્ત-વિભ્રાન્તા મોહ-જાલ-સમાવૃતાઃ ।
પ્રસક્તાઃ કામ-ભોગેષુ પતન્તિ નરકે ઽશુચૌ

અનેક-ચિત્ત-વિભ્રાન્તા ઉક્ત-પ્રકારૈર્ અનેકૈશ્ ચિત્તૈઃ વિવિધં ભ્રાન્તાઃ અનેક-ચિત્ત-વિભ્રાન્તાઃ, મોહજાલસમાવૃતાઃ મોહો ઽવિવેકો ઽજ્ઞાનં તદ્ એવ જાલમિવ આવરણાત્મકત્વાત્, તેન સમાવૃતાઃ । પ્રસક્તાઃ કામભોગેષુ તત્રૈવ નિષણ્ણાઃ સન્તસ્ તેન ઉપચિત-કલ્મષાઃ પતન્તિ નરકે ઽશુચૌ વૈતરણ્યાદૌ

==============================
આત્મ-સંભાવિતાઃ સ્તબ્ધા ધન-માન-મદાન્વિતાઃ ।
યજન્તે નામ-યજ્ઞૈસ્ તે દમ્ભેનાવિધિ-પૂર્વકમ્

આત્મસંભાવિત્તાઃ સર્વગુણવિશિષ્ટતયા આત્મનૈવ સંભાવિતાઃ આત્મસંભાવિતાઃ, ન સાધુભિઃ । સ્તબ્ધાઃ અપ્રણતાત્માનઃ । ધનમાનમદાન્વિતાઃ ધનનિમિત્તઃ માનઃ મદશ્ ચ, તાભ્યાં ધનમાનમદાભ્યામ્ અન્વિતાઃ । યજન્તે નામયજ્ઞૈઃ નામમાત્રૈર્ યજ્ઞૈસ્ તે દમ્ભેન ધર્મધ્વજિતયાવિધિપૂર્વકં વિધિવિહિતાઙ્ગેતિકર્તવ્યતારહિતમ્

==============================
અહંકારં બલં દર્પં કામં ક્રોધં ચ સંશ્રિતાઃ ।
મામ્ આત્મ-પર-દેહેષુ પ્રદ્વિષન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ

અહંકારમ્ અહંકરણમ્ અહંકારઃ । વિદ્યમાનૈર્ અવિદ્યમાનૈશ્ ચ ગુણૈર્ આત્મન્ય્ અધ્યારોપિતૈર્ વિશિષ્ટમ્ આત્માનમ્ અહમ્ ઇતિ મન્યતે, સો ઽહંકારો ઽવિદ્યાખ્યઃ કષ્ટતમઃ સર્વ-દોષાણાં મૂલં સર્વાનર્થ-પ્રવૃત્તીનાં ચ, તમ્ । તથા બલં પરાભિભવ-નિમિત્તં કામ-રાગાન્વિતમ્ । દર્પં દર્પો નામ યસ્ય ઉદ્ભવે ધર્મમ્ અતિક્રામતિ સો ઽયમ્ અન્તઃકરણાશ્રયો દોષ-વિશેષઃ । કામં સ્ત્ર્ય્-આદિ-વિષયમ્ । ક્રોધમ્ અનિષ્ટ-વિષયમ્ । એતાન્ અન્યાંશ્ ચ મહતો દોષાન્ સંશ્રિતાઃ । કિં ચ તે મામ્ ઈશ્વરમ્ આત્મ-પર-દેહેષુ સ્વ-દેહે પર-દેહેષુ ચ તદ્-બુદ્ધિ-કર્મ-સાક્ષિ-ભૂતં માં પ્રદ્વિષન્તઃ, મચ્-છાસનાતિવર્તિત્વં પ્રદ્વેષઃ, તં કુર્વન્તો ઽભ્યસૂયકાઃ સન્-માર્ગ-સ્થાનાં ગુણેષુ અસહમાનાઃ

==============================
તાન્ અહં દ્વિષતઃ ક્રૂરાન્ સંસારેષુ નરાધમાન્ ।
ક્ષિપામ્ય્ અજસ્રમ્ અશુભાન્ આસુરીષ્વ્ એવ યોનિષુ

તાન્ અહં સન્માર્ગપ્રતિપક્ષભૂતાન્ સાધુદ્વેષિણો દ્વિષતશ્ ચ માં ક્રૂરાન્ સંસારેષુ એવાનેકનરકસંસરણમાર્ગેષુ નરાધમાન્ અધર્મદોષવત્ત્વાત્ ક્ષિપામિ પ્રક્ષિપામ્ય્ અજસ્રં સંતતમ્ અશુભાન્ અશુભકર્મકારિણઃ આસુરીષ્વેવ ક્રૂર-કર્મ-પ્રાયાસુ વ્યાઘ્રણ્સહાદિયોનિષુ ક્ષિપામીત્યનેન સંબન્ધઃ

==============================
આસુરીં યોનિમ્ આપન્ના મૂઢા જન્મનિ જન્મનિ ।
મામ્ અપ્રાપ્યૈવ કૌન્તેય તતો યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિમ્

આસુરીં યોનિમ્ આપન્નાઃ પ્રતિપન્નાઃ મૂઢાઃ અવિવેકિનો જન્મનિ જન્મનિ પ્રતિજન્મ તમોબહુલાસ્વેવ યોનિષુ જાયમાનાઃ અધો ગચ્છન્તો મૂઢાઃ મામ્ ઈશ્વરમ્ અપ્રાપ્યાનાસાદ્ય એવ હે કૌન્તેય, તતસ્ તસ્માદપિ યાન્ત્ય્ અધમાં ગતિં નિકૃષ્ટતમાં ગતિમ્ । મામ્ અપ્રાપ્યૈવેતિ ન મત્-પ્રાપ્તૌ કાચિદ્ અપિ આશઙ્કાસ્તિ, અતઃ મચ્છિષ્ટસાધુમાર્ગમ્ અપ્રાપ્ય ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
સર્વસ્યા આસુર્યાઃ સંપદઃ સંક્ષેપો ઽયમ્ ઉચ્યતે, યસ્મિન્ ત્રિવિધે સર્વઃ આસુરીસંપદ્ભેદો ઽનન્તો ઽપ્ય્ અન્તર્ભવતિ । યત્પરિહારેણ પરિહૃતશ્ ચ ભવતિ, યત્ મૂલં સર્વસ્યાનર્થસ્ય, તત્ એતદ્ ઉચ્યતે -
ત્રિ-વિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમ્ આત્મનઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભસ્ તસ્માદ્ એતત્ ત્રયં ત્યજેત્

ત્રિવિધં ત્રિપ્રકારં નરકસ્ય પ્રાપ્તાવ્ ઇદં દ્વારં નાશનમ્ આત્મનઃ, યત્ દ્વારં પ્રવિશન્નેવ નશ્યતિ આત્મા । કસ્મૈચિત્ પુરુષાર્થાય યોગ્યો ન ભવતીત્યેતત્, અતર્ ઉચ્યતે દ્વારં નાશનમ્ આત્મનઃ ઇતિ । કિં તત્ ? કામઃ ક્રોધસ્ તથા લોભઃ । તસ્માત્ એતત્ ત્રયં ત્યજેત્ । યતઃ એતત્ દ્વારં નાશનમ્ આત્મનસ્ તસ્માત્ કામાદિત્રયમેતત્ ત્યજેત્

==============================
ત્યાગ-સ્તુતિર્ ઇયમ્ -
એતૈર્ વિમુક્તઃ કૌન્તેય તમો-દ્વારૈસ્ ત્રિભિર્ નરઃ ।
આચરત્ય્ આત્મનઃ શ્રેયસ્ તતો યાતિ પરાં ગતિમ્

એતૈઃ વિમુક્તઃ કૌન્તેય તમો-દ્વારૈસ્ તમસો નરકસ્ય દુઃખ-મોહાત્મકસ્ય દ્વારાણિ કામાદયસ્ તૈઃ, એતૈસ્ ત્રિભિઃ વિમુક્તો નર આચરત્ય્ અનુતિષ્ઠતિ । કિમ્ ? આત્મનઃ શ્રેયઃ । યત્-પ્રતિબદ્ધઃ પૂર્વં નાચચાર, તદ્-અપગમાદ્ આચરતિ । તતસ્ તદ્-આચરણાત્ યાતિ પરાં ગતિં મોક્ષમ્ અપીતિ

==============================
સર્વસ્ય એતસ્ય આસુરી-સંપત્-પરિવર્જનસ્ય શ્રેય-આચરણસ્ય ચ શાસ્ત્રં કારણમ્ । શાસ્ત્ર-પ્રમાણાદ્ ઉભયં શક્યં કર્તુમ્, નાન્યથા । અતઃ -
યઃ શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય વર્તતે કામ-કારતઃ ।
ન સ સિદ્ધિમ્ અવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં ગતિમ્

યઃ શાસ્ત્ર-વિધિં શાસ્ત્રં વેદસ્ તસ્ય વિધિં કર્તવ્યાકર્તવ્ય-જ્ઞાન-કારણં વિધિ-પ્રતિષેધાખ્યમ્ ઉત્સૃજ્ય ત્યક્ત્વા વર્તતે કામ-કારતઃ કામ-પ્રયુક્તઃ સન્, ન સ સિદ્ધિં પુરુષાર્થ-યોગ્યતામ્ અવાપ્નોતિ, નાપ્ય્ અસ્મિન્ લોકે સુખં નાપિ પરાં પ્રકૃષ્ટાં ગતિં સ્વર્ગં મોક્ષં વા

==============================
તસ્માચ્ છાસ્ત્રં પ્રમાણં તે કાર્યાકાર્ય-વ્યવસ્થિતૌ ।
જ્ઞાત્વા શાસ્ત્ર-વિધાનોક્તં કર્મ કર્તુમ્ ઇહાર્હસિ

તસ્માત્ શાસ્ત્રં પ્રમાણં જ્ઞાન-સાધનં તે તવ કાર્યાકાર્ય-વ્યવસ્થિતૌ કર્તવ્યાકર્તવ્ય-વ્યવસ્થાયામ્ । અતો જ્ઞાત્વા બુદ્ધ્વા શાસ્ત્ર-વિધાનોક્તં -- વિધિર્ વિધાનં શાસ્ત્રમ્ એવ વિધાનં શાસ્ત્ર-વિધાનં કુર્યાન્ ન કુર્યાદ્ ઇત્ય્ એવં-લક્ષણમ્, તેન ઉક્તં સ્વ-કર્મ યત્ તત્ કર્તુમ્ ઇહાર્હસિ । ઇહેતિ કર્માધિકાર-ભૂમિ-પ્રદર્શનાર્થમ્ ઇતિ