ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 17

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
ષોડાશો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 17
અથ શ્રદ્ધા-ત્રય-વિભાગ-યોગઃ
સપ્તદશો ઽધ્યાયઃ
તસ્માચ્ છાસ્ત્રં પ્રમાણં ત [ગીતા 16.24] ઇતિ ભગવદ્-વાક્યાલ્ લબ્ધ-પ્રશ્ન-બીજો ઽર્જુન ઉવાચ -
યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ।
તેષાં નિષ્ઠા તુ કા કૃષ્ણ સત્ત્વમ્ આહો રજસ્ તમઃ

યે કેચિદ્ અવિશેષિતાઃ શાસ્ત્ર-વિધિં શાસ્ત્ર-વિધાનં શ્રુતિ-સ્મૃતિ-શાસ્ત્ર-ચોદનામ્ ઉત્સૃજ્ય પરિત્યજ્ય યજન્તે દેવાદીન્ પૂજયન્તિ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ શ્રદ્ધયાસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યાન્વિતાઃ સંયુક્તાઃ સન્તઃ । શ્રુતિ-લક્ષણં સ્મૃતિ-લક્ષણં વા કંચિત્ શાસ્ત્ર-વિધિમ્ અપશ્યન્તો વૃદ્ધ-વ્યવહાર-દર્શનાદ્ એવ શ્રદ્દધાનતયા યે દેવાદીન્ પૂજયન્તિ । તે ઇહ યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતા ઇત્ય્ એવં ગૃહ્યન્તે । યે પુનઃ કંચિત્ શાસ્ત્ર-વિધિં ઉપલભમાનૈવ તમ્ ઉત્સૃજ્યાયથા-વિધિ દેવાદીન્ પૂજયન્તિ । ત ઇહ યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યજન્ત ઇતિ ન પરિગૃહ્યન્તે । કસ્માત્ ? શ્રદ્ધયાન્વિતત્વ-વિશેષણાત્ । દેવાદિ-પૂજા-વિધિ-પરં કિંચિત્ શાસ્ત્રં પશ્યન્ત એવ તદ્ ઉત્સૃજ્યાશ્રદ્દધાનતયા તદ્-વિહિતાયાં દેવાદિ-પૂજાયાં શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ પ્રવર્તન્ત ઇતિ ન શક્યં કલ્પયિતું
યસ્માત્, તસ્માત્ પૂર્વોક્તૈવ યે શાસ્ત્ર-વિધિમ્ ઉત્સૃજ્ય યજન્તે શ્રદ્ધયાન્વિતા ઇત્ય્ અત્ર ગૃહ્યન્તે । તેષામ્ એવં-ભૂતાનાં નિષ્ઠા તુ કા કૃષ્ણ સત્ત્વમ્ આહો રજસ્ તમઃ, કિં સત્ત્વં નિષ્ઠાવસ્થાનમ્, આહો સ્વિત્ રજઃ, અથવા તમ ઇતિ । એતદ્ ઉક્તં ભવતિ - યા તેષાં દેવાદિ-વિષયા પૂજા, સા કિં સાત્ત્વિકી, આહો સ્વિત્ રાજસી, ઉત તામસીતિ

==============================
સામાન્ય-વિષયો ઽયં પ્રશ્નો નાપ્રવિભજ્ર્ય પ્રતિવચનમ્ અર્હતીતિ શ્રીભગવાનુવાચ -
ત્રિ-વિધા ભવતિ શ્રદ્ધા દેહિનાં સા સ્વભાવ-જા ।
સાત્ત્વિકી રાજસી ચૈવ તામસી ચેતિ તાં શૃણુ

ત્રિ-વિધા ત્રિ-પ્રકારા ભવતિ શ્રદ્ધા । યસ્યાં નિષ્ઠાયાં ત્વં પૃચ્છસિ । દેહિનાં શરીરિણાં સા સ્વભાવ-જા । જન્માન્તર-કૃતો ધર્માદિ-સંસ્કારો મરણ-કાલે ઽભિવ્યક્તઃ સ્વભાવ ઉચ્યતે, તતો જાતા સ્વભાવ-જા । સાત્ત્વિકી સત્ત્વ-નિર્વૃત્તા દેવ-પૂજાદિ-વિષયા । રાજસી રજો-નિર્વૃત્તા યક્ષ-રક્ષઃ-પૂજાદિ-વિષયા । તામસી તમો-નિર્વૃત્તા પ્રેત-પિશાચાદિ-પૂજા-વિષયા । એવં ત્રિ-વિધાં તામ્ ઉચ્યમાનાં શ્રદ્ધાં શૃણ્વ્ અવધારય

==============================
સા ઇયં ત્રિવિધા ભવતિ -
સત્ત્વાનુરૂપા સર્વસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ ભારત ।
શ્રદ્ધા-મયો ઽયં પુરુષો યો યચ્-છ્રદ્ધઃ સ એવ સઃ

સત્ત્વાનુરૂપા વિશિષ્ટ-સંસ્કારોપેતાન્તઃ-કરણાનુરૂપા સર્વસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય શ્રદ્ધા ભવતિ ભારત । યદ્ય્ એવં તતઃ કિં સ્યાત્ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - શ્રદ્ધા-મયો ઽયં શ્રદ્ધા-પ્રાયઃ પુરુષઃ સંસારી જીવઃ । કથમ્ ? યો યચ્-છ્રદ્ધો યા શ્રદ્ધા યસ્ય જીવસ્ય સ યચ્-છ્રદ્ધઃ સ એવ તચ્-છ્રદ્ધાનુરૂપ એવ સ જીવઃ

==============================
તતશ્ ચ કાર્યેણ લિઙ્ગેન દેવાદિપૂજયા સત્ત્વાદિનિષ્ઠાનુમેયા ઇત્ય્ આહ -
યજન્તે સાત્ત્વિકા દેવાન્ યક્ષ-રક્ષાંસિ રાજસાઃ ।
પ્રેતાન્ ભૂત-ગણાંશ્ ચાન્યે યજન્તે તામસા જનાઃ

યજન્તે પૂજયન્તિ સાત્ત્વિકાઃ સત્ત્વ-નિષ્ઠા દેવાન્, યક્ષ-રક્ષાંસિ રાજસાઃ, પ્રેતાન્ ભૂત-ગણાંશ્ ચ સપ્ત-માતૃકાદીંશ્ ચાન્યે યજન્તે તામસાઃ જનાઃ

==============================
એવં કાર્યતો નિર્ણીતાઃ સત્ત્વાદિ-નિષ્ઠાઃ શાસ્ત્ર-વિધ્ય્-ઉત્સર્ગે । તત્ર કશ્ચિદ્ એવ સહસ્રેષુ દેવ-પૂજાદિ-પરઃ સત્ત્વ-નિષ્ઠો ભવતિ, બાહુલ્યેન તુ રજો-નિષ્ઠાસ્ તમો-નિષ્ઠાશ્ ચૈવ પ્રાણિનો ભવન્તિ । કથમ્ ? -
અશાસ્ત્ર-વિહિતં ઘોરં તપ્યન્તે યે તપો જનાઃ ।
દમ્ભાહંકાર-સંયુક્તાઃ કામ-રાગ-બલાન્વિતાઃ

અશાસ્ત્ર-વિહિતં ન શાસ્ત્ર-વિહિતમ્ અશાસ્ત્ર-વિહિતં ઘોરં પીડા-કરં પ્રાણિનામ્ આત્મનશ્ ચ તપસ્ તપ્યન્તે નિર્વર્તયન્તિ યે જનાસ્ તે ચ દમ્ભાહંકાર-સંયુક્તાઃ । દમ્ભશ્ ચાહંકારશ્ ચ દમ્ભાહંકારૌ, તાભ્યાં સંયુક્તાઃ દમ્ભાહંકાર-સંયુક્તાઃ, કામ-રાગ-બલાન્વિતાઃ કામશ્ ચ રાગશ્ ચ કામ-રાગૌ તત્-કૃતં બલં કામ-રાગ-બલં તેનાન્વિતાઃ કામ-રાગ-બલાન્વિતાઃ

==============================
કર્શયન્તઃ શરીર-સ્થં ભૂત-ગ્રામમ્ અચેતસઃ ।
માં ચૈવાન્તઃ-શરીર-સ્થં તાન્ વિદ્ધ્ય્ આસુર-નિશ્ચયાન્

કર્શયન્તઃ કૃશી-કુર્વન્તઃ શરીર-સ્થં ભૂત-ગ્રામં કરણ-સમુદાયમ્ અચેતસો ઽવિવેકિનઃ માં ચૈવ તત્-કર્મ-બુદ્ધિ-સાક્ષિ-ભૂતમ્ અન્તઃ-શરીર-સ્થં નારાયણં કર્શયન્તઃ, મદ્-અનુશાસનાકરણમ્ એવ મત્-કર્શનમ્ । તાન્ વિદ્ધ્ય્ આસુર-નિશ્ચયાન્ આસુરો નિશ્ચયો યેષાં તે આસુર-નિશ્ચયાસ્ તાન્ પરિહરણાર્થં વિદ્ધીતિ ઉપદેશઃ

==============================
આહારાણાં ચ રસ્ય-સ્નિગ્ધાદિ-વર્ગ-ત્રય-રૂપેણ ભિન્નાનાં યથા-ક્રમં સાત્ત્વિક-રાજસ-તામસ-પુરુષ-પ્રિયત્વ-દર્શનમ્ ઇહ ક્રિયતે રસ્ય-સ્નિગ્ધાદિષુ આહાર-વિશેષેષ્વ્ આત્મનઃ પ્રીત્ય્-અતિરેકેણ લિઙ્ગેન સાત્ત્વિકત્વં રાજસત્વં તામસત્વં ચ બુદ્ધ્વા રજસ્-તમો-લિઙ્ગાનામ્ આહારાણાં પરિવર્જનાર્થં સત્ત્વ-લિઙ્ગાનાં ચોપાદાનાર્થમ્ । તથા યજ્ઞાદીનામ્ અપિ સત્ત્વાદિ-ગુણ-ભેદેન ત્રિ-વિધત્વ-પ્રતિપાદનમ્ ઇહ રાજસ-તામસાન્ બુદ્ધ્વા કથં નુ નામ પરિત્યજેત્, સાત્ત્વિકાન્ એવાનુતિષ્ઠેદ્ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ આહ -
આહારસ્ ત્વ્ અપિ સર્વસ્ય ત્રિવિધો ભવતિ પ્રિયઃ ।
યજ્ઞસ્ તપસ્ તથા દાનં તેષાં ભેદમ્ ઇમં શૃણુ

આહારસ્ ત્વ્ અપિ સર્વસ્ય ભોક્તુઃ પ્રાણિનસ્ ત્રિ-વિધો ભવતિ પ્રિયઃ ઇષ્ટઃ । તથા યજ્ઞસ્ તથા તપસ્ તથા દાનમ્ । તેષામ્ આહારાદીનાં ભેદમ્ ઇમં વક્ષ્યમાણં સૃણુ

==============================
આયુઃ-સત્ત્વ-બલારોગ્ય-સુખ-પ્રીતિ-વિવર્ધનાઃ ।
રસ્યાઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરા હૃદ્યા આહારાઃ સાત્ત્વિક-પ્રિયાઃ

આયુશ્ ચ સત્ત્વં ચ બલં ચ આરોગ્યં ચ સુખં ચ પ્રીતિશ્ ચ આયુઃ-સત્ત્વ-બલારોગ્ય-સુખ-પ્રીતયસ્ તાસાં વિવર્ધનાઃ આયુઃ-સત્ત્વ-બલારોગ્ય-સુખ-પ્રીતિ-વિવર્ધનાઃ । તે ચ રસ્યા રસોપેતાઃ, સ્નિગ્ધાઃ સ્નેહવન્તઃ, સ્થિરાશ્ ચિર-કાલ-સ્થાયિનો દેહે, હૃદ્યાઃ હૃદય-પ્રિયાઃ, આહારાઃ સાત્ત્વિક-પ્રિયાઃ સાત્ત્વિકસ્યેષ્ટાઃ

==============================
કટ્વ્-અમ્લ-લવણાત્યુષ્ણ-તીક્ષ્ણ-રૂક્ષ-વિદાહિનઃ ।
આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખ-શોકામય-પ્રદાઃ

કટ્વ્-અમ્લ-લવણાત્યુષ્ણ-તીક્ષ્ણ-રૂક્ષ-વિદાહિન ઇત્ય્ અત્રાતિ-શબ્દઃ કટ્વાદિષુ સર્વત્ર યોજ્યઃ । અતિકટુઃ અતિતીક્ષ્ણઃ ઇત્ય્ એવમ્ । કટુશ્ ચામ્લશ્ ચ લવણશ્ ચાત્યુષ્ણશ્ ચ તીક્ષ્ણશ્ ચ રૂક્ષશ્ ચ વિદાહી ચ તે આહારા રાજસસ્યેષ્ટા દુઃખ-શોકામય-પ્રદાઃ દુઃખં ચ શોકં ચામયં ચ પ્રયચ્છન્તીતિ દુઃખ-શોકામય-પ્રદાઃ

==============================
યાત-યામં ગત-રસં પૂતિ પર્યુષિતં ચ યત્ ।
ઉચ્છિષ્ટમ્ અપિ ચામેધ્યં ભોજનં તામસ-પ્રિયમ્

યાત-યામં મન્દ-પક્વમ્, નિર્વીર્યસ્ય ગત-રસ-શબ્દેનોક્તત્વાત્ । ગત-રસં રસ-વિયુક્તમ્, પૂતિ દુર્ગન્ધિ, પર્યુષિતં ચ પક્વં સદ્ રાત્ર્ય્-અન્તરિતં ચ યત્, ઉચ્છિષ્ટમ્ અપિ ભુક્ત-શિષ્ટમ્ ઉચ્છિષ્ટમ્, અમેધ્યમ્ અયજ્ઞાર્હં ભોજનમ્ ઈદૃશં તામસ-પ્રિયમ્

==============================
અથેદાનીં યજ્ઞસ્ ત્રિવિધ ઉચ્યતે -
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ યજ્ઞો વિધિ-દૃષ્ટો ય ઇજ્યતે ।
યષ્ટવ્યમ્ એવેતિ મનઃ સમાધાય સ સાત્ત્વિકઃ

અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ અફલાર્થિભિર્ યજ્ઞો વિધિ-દૃષ્ટઃ શાસ્ત્ર-ચોદનાદૃષ્ટૌ યો યજ્ઞ ઇજ્યતે નિર્વર્ત્યતે, યષ્ટવ્યમ્ એવેતિ યજ્ઞ-સ્વરૂપ-નિર્વર્તનમ્ એવ કાર્યમ્ ઇતિ મનઃ સમાધાય, નાનેન પુરુષાર્થો મમ કર્તવ્ય ઇત્ય્ એવં નિશ્ચિત્ય, સ સાત્ત્વિકો યજ્ઞ ઉચ્યતે

==============================
અભિસંધાય તુ ફલં દમ્ભાર્થમ્ અપિ ચૈવ યત્ ।
ઇજ્યતે ભરત-શ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્

અભિસન્ધાય તુ ઉદ્દિશ્ય ફલં દમ્ભાર્થમ્ અપિ ચૈવ યદ્ ઇજ્યતે ભરત-શ્રેષ્ઠ તં યજ્ઞં વિદ્ધિ રાજસમ્

==============================
વિધિ-હીનમ્ અસૃષ્ટાન્નં મન્ત્ર-હીનમ્ અદક્ષિણમ્ ।
શ્રદ્ધા-વિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે

વિધિ-હીનં યથા-ચોદિત-વિપરીતમ્, અસૃષ્ટાન્નં બ્રાહ્મણેભ્યો ન સૃષ્ટં ન દત્તમ્, અન્નં યસ્મિન્ યજ્ઞે સો ઽસૃષ્ટાન્નસ્ તમ્ અસૃષ્ટાન્નમ્ । મન્ત્ર-હીનં મન્ત્રતઃ સ્વરતો વર્ણતો વા વિયુક્તં મન્ત્ર-હીનમ્, અદક્ષિણમ્ ઉક્ત-દક્ષિણા-રહિતમ્, શ્રદ્ધા-વિરહિતં યજ્ઞં તામસં પરિચક્ષતે તમો-નિર્વૃત્તં કથયન્તિ

==============================
અથ ઇદાનીં તપસ્ ત્રિ-વિધમ્ ઉચ્યતે -
દેવ-દ્વિજ-ગુરુ-પ્રાજ્ઞ-પૂજનં શૌચમ્ આર્જવમ્ ।
બ્રહ્મચર્યમ્ અહિંસા ચ શારીરં તપ ઉચ્યતે

દેવા ચ દ્વિજા ચ ગુરવશ્ ચ પ્રાજ્ઞાશ્ ચ દેવ-દ્વિજ-ગુરુ-પ્રાજ્ઞાસ્ તેષાં પૂજનં દેવ-દ્વિજ-ગુરુ-પ્રાજ્ઞ-પૂજનમ્ । શૌચમ્ । આર્જવમ્ ઋજુત્વમ્ । બ્રહ્મચર્યમ્ અહિંસા ચ શરીર-નિર્વર્ત્યં શારીરં શરીર-પ્રધાનૈઃ સર્વૈર્ એવ કાર્ય-કરણૈઃ કર્ત્રાદિભિઃ સાધ્યં શારીરં તપ ઉચ્યતે । પઞ્ચૈતે તસ્ય હેતવઃ [ગીતા 18.15] ઇતિ હિ વક્ષ્યતિ

==============================
અનુદ્વેગ-કરં વાક્યં સત્યં પ્રિય-હિતં ચ યત્ ।
સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ વાઙ્-મયં તપ ઉચ્યતે

અનુદ્વેગ-કરં પ્રાણિનામ્ અદુઃખ-કરં વાક્યં સત્યં પ્રિય-હિતં ચ યત્ પ્રિય-હિતે દૃષ્ટાદૃષ્ટાર્થે । અનુદ્વેગ-કરત્વાદિભિર્ ધર્મૈર્ વાક્યં વિશેષ્યતે । વિશેષણ-ધર્મ-સમુચયાર્થશ્ ચ-શબ્દઃ । પર-પ્રત્યયાર્થં પ્રયુક્તસ્ય વાક્યસ્ય સત્ય-પ્રિય-હિતાનુદ્વેગ-કરત્વાનામ્ અન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્ વા હીનતા સ્યાદ્ યદિ, ન તદ્ વાઙ્-મયં તપઃ । તથા સત્ય-વાક્યસ્ય ઇતરેષામ્ અન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્ વા વિહીનતાયાં ન વાઙ્-મય-તપસ્ત્વમ્ । તથા પ્રિય-વાક્યસ્યાપીતરેષામ્ અન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્ વા વિહીનસ્ય ન વાઙ્-મય-તપસ્ત્વમ્ । તથા હિત-વાક્યસ્યાપીતરેષામ્ અન્યતમેન દ્વાભ્યાં ત્રિભિર્ વા વિહીનસ્ય ન વાઙ્-મય-તપસ્ત્વમ્ । કિં પુનસ્ તત્ તપઃ ? યત્ સત્યં વાક્યમ્ અનુદ્વેગ-કરં પ્રિયં હિતં ચ, તત્ તપો વાઙ્-મયમ્ । યથા શાન્તો ભવ વત્સ, સ્વાધ્યાયં
યોગં ચાનુતિષ્ઠ, તથા તે શ્રેયો ભવિષ્યતીતિ । સ્વાધ્યાયાભ્યસનં ચૈવ યથા-વિધિ વાઙ્-મયં તપ ઉચ્યતે

==============================
મનઃ-પ્રસાદઃ સૌમ્યત્વં મૌનમ્ આત્મ-વિનિગ્રહઃ ।
ભાવ-સંશુદ્ધિર્ ઇત્ય્ એતત્ તપો માનસમ્ ઉચ્યતે

મનઃ-પ્રસાદઃ મનસઃ પ્રશાન્તિઃ સ્વચ્છતાપાદનં પ્રસાદઃ । સૌમ્યત્વં યત્ સૌમનસ્યમ્ આહુઃ । મુખાદિ-પ્રસાદાદિ-કાર્યોન્નેયાન્તઃ-કરણસ્ય વૃત્તિઃ । મૌનં વાઙ્-નિયમો ઽપિ મનઃ-સંયમ-પૂર્વકો ભવતીતિ કાર્યેણ કારણમ્ ઉચ્યતે મનઃ-સંયમો મૌનમ્ ઇતિ । આત્મ-વિનિગ્રહો મનો-નિરોધઃ સર્વતઃ સામાન્ય-રૂપ આત્મ-વિનિગ્રહઃ । વાગ્-વિષયસ્યૈવ મનસઃ સંયમઃ મૌનમ્ ઇતિ વિશેષઃ । ભાવ-સંશુદ્ધિઃ પરૈઃ વ્યવહાર-કાલે ઽમાયાવિત્વં ભાવ-સંશુદ્ધિઃ । ઇત્ય્ એતત્ તપો માનસમ્ ઉચ્યતે

==============================
યથોક્તં કાયિકં વાચિકં માનસં ચ તપસ્ તપ્તં નરૈઃ સત્ત્વાદિ-ગુણ-ભેદેન કથં ત્રિ-વિધં ભવતીતિ, ઉચ્યતે -
શ્રદ્ધયા પરયા તપ્તં તપસ્ તત્ ત્રિવિધં નરૈઃ ।
અફલાકાઙ્ક્ષિભિર્ યુક્તૈઃ સાત્ત્વિકં પરિચક્ષતે

શ્રદ્ધયા આસ્તિક્ય-બુદ્ધ્યા પરયા પ્રકૃષ્ટયા તપ્તમ્ અનુષ્ઠિતં તપસ્ તત્ પ્રકૃતં ત્રિ-વિધં ત્રિ-પ્રકારં ત્ર્ય્-અધિષ્ઠાનં નરૈર્ અનુષ્ઠાતૃભિર્ અફલાકાઙ્ક્ષિભિઃ ફલાકાઙ્ક્ષા-રહિતૈર્ યુક્તૈઃ સમાહિતૈર્ યદ્ ઈદૃશં તપઃ, તત્ સાત્ત્વિકં સત્ત્વ-નિર્વૃત્તં પરિચક્ષતે કથયન્તિ શિષ્ટાઃ

==============================
સત્કાર-માન-પૂજાર્થં તપો દમ્ભેન ચૈવ યત્ ।
ક્રિયતે તદ્ ઇહ પ્રોક્તં રાજસં ચલમ્ અધ્રુવમ્

સત્કારઃ સાધુ-કારઃ સાધુ અયં તપસ્વી બ્રાહ્મણ ઇત્ય્ એવમ્ અર્થમ્ । માનો માનનં પ્રત્યુત્થાનાભિવાદનાદિસ્ તદ્-અર્થમ્ । પૂજા પાદ-પ્રક્ષાલનાર્ચનાશયિતૃત્વાદિસ્ તદ્-અર્થં ચ તપઃ સત્કાર-માન-પૂજાર્થમ્ । દમ્ભેન ચૈવ યત્ ક્રિયતે તપસ્ તદ્ ઇહ પ્રોક્તં કથિતં રાજસં ચલં કાદાચિત્ક-ફલત્વેન અધ્રુવમ્

==============================
મૂઢ-ગ્રાહેણાત્મનો યત્ પીડયા ક્રિયતે તપઃ ।
પરસ્યોત્સાદનાર્થં વા તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

મૂઢ-ગ્રાહેણ અવિવેક-નિશ્ચયેન આત્મનઃ પીડયા યત્ ક્રિયતે તપઃ પરસ્ય ઉત્સાદનાર્થં વિનાશાર્થં વા, તત્ તામસં તપ ઉદાહૃતમ્

==============================
ઇદાનીં દાન-ત્રૈવિધ્યમ્ ઉચ્યતે -
દાતવ્યમ્ ઇતિ યદ્ દાનં દીયતે ઽનુપકારિણે ।
દેશે કાલે ચ પાત્રે ચ તદ્ દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્

દાતવ્યમ્ ઇતિ એવં મનઃ કૃત્વા યદ્ દાનં દીયતે ઽનુપકારિણે પ્રત્યુપકારાસમર્થાય, સમર્થાયાપિ નિરપેક્ષં દીયતે । દેશે પુણ્યે કુરુક્ષેત્રાદૌ । કાલે સંક્રાન્ત્ય્-આદૌ । પાત્રે ચ ષડ્-અઙ્ગ-વિદ્ વેદ-પારગ ઇત્ય્ આદૌ । તદ્ દાનં સાત્ત્વિકં સ્મૃતમ્

==============================
યત્ તુ પ્રત્યુપકારાર્થં ફલમ્ ઉદ્દિશ્ય વા પુનઃ ।
દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટં તદ્ દાનં રાજસં સ્મૃતમ્

યત્ તુ દાનં પ્રત્યુપકારાર્થં કાલે ત્વ્ અયં માં પ્રત્યુપકરિષ્યતીત્ય્ એવમ્ અર્થમ્, ફલં વાસ્ય દાનસ્ય મે ભવિષ્યત્ય્ અદૃષ્ટમ્ ઇતિ । તદ્ ઉદ્દિશ્ય પુનર્ દીયતે ચ પરિક્લિષ્ટં ખેદ-સંયુક્તમ્, તદ્ દાનં રાજસં સ્મૃતમ્

==============================
અદેશ-કાલે યદ્ દાનમ્ અપાત્રેભ્યશ્ ચ દીયતે ।
અસત્કૃતમ્ અવજ્ઞાતં તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

અદેશ-કાલે ઽદેશે ઽપુણ્યે દેશે મ્લેચ્છાશુચ્ય્-આદિ-સંકીર્ણે । અકાલે પુણ્ય-હેતુત્વેનાપ્રખ્યાતે સંક્રાન્ત્ય્-આદિ-વિશેષ-રહિતે ઽપાત્રેભ્યશ્ ચ મૂર્ખ-તસ્કરાદિભ્યઃ । દેશાદિ-સંપત્તૌ વા અસત્કૃતં પ્રિય-વચન-પાદ-પ્રક્ષાલન-પૂજાદિ-રહિતમ્ અવજ્ઞાતં પાત્ર-પરિભવ-યુક્તં ચ યદ્ દાનમ્, તત્ તામસમ્ ઉદાહૃતમ્

==============================
યજ્ઞ-દાન-તપઃ-પ્રભૃતીનાં સાદ્ગુણ્ય-કરણાયાયમ્ ઉપદેશ ઉચ્યતે -
ઓં તત્ સદ્ ઇતિ નિર્દેશો બ્રહ્મણસ્ ત્રિવિધઃ સ્મૃતઃ ।
બ્રાહ્મણાસ્ તેન વેદાશ્ ચ યજ્ઞાશ્ ચ વિહિતાઃ પુરા

ઓં તત્ સદ્ ઇતિ એવં નિર્દેશઃ, નિર્દિશ્યતે ઽનેનેતિ નિર્દેશઃ । ત્રિવિધો નામ નિર્દેશો બ્રહ્મણઃ સ્મૃતશ્ ચિન્તિતો વેદાન્તેષુ બ્રહ્મ-વિદ્ભિઃ । બ્રાહ્મણાસ્ તેન નિર્દેશેન ત્રિવિધેન વેદાશ્ ચ યજ્ઞાશ્ ચ વિહિતાઃ નિર્મિતાઃ પુરા પૂર્વમ્ ઇતિ નિર્દેશ-સ્તુત્ય્-અર્થમ્ ઉચ્યતે

==============================
તસ્માદ્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય યજ્ઞ-દાન-તપઃ-ક્રિયાઃ ।
પ્રવર્તન્તે વિધાનોક્તાઃ સતતં બ્રહ્મ-વાદિનામ્

તસ્માત્ ઓમ્ ઇત્ય્ ઉદાહૃત્ય ઉચ્ચાર્ય યજ્ઞ-દાન-તપઃ-ક્રિયા યજ્ઞાદિ-સ્વરૂપાઃ ક્રિયાઃ પ્રવર્તન્તે વિધાનોક્તાઃ શાસ્ત્ર-ચોદિતાઃ સતતં સર્વદા બ્રહ્મ-વાદિનાં બ્રહ્મ-વદન-શીલાનામ્

==============================
તદ્ ઇત્ય્ અનભિસંધાય ફલં યજ્ઞ-તપઃ-ક્રિયાઃ ।
દાન-ક્રિયાશ્ ચ વિવિધાઃ ક્રિયન્તે મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિઃ

તદ્ ઇત્ય્ અનભિસંધાય । તદ્ ઇતિ બ્રહ્માભિધાનમ્ ઉચ્ચાર્યાનભિસંધાયશ્ ચ યજ્ઞાદિ-કર્મણઃ ફલં યજ્ઞ-તપઃ-ક્રિયા યજ્ઞ-ક્રિયાશ્ ચ તપઃ-ક્રિયાશ્ ચ યજ્ઞ-તપઃ-ક્રિયા દાન-ક્રિયાશ્ ચ વિવિધાઃ ક્ષેત્ર-હિરણ્ય-પ્રદાનાદિ-લક્ષણાઃ ક્રિયન્તે નિર્વર્ત્યન્તે મોક્ષ-કાઙ્ક્ષિભિર્ મોક્ષાર્થિભિર્ મુમુક્ષુભિઃ

==============================
ઓં-તચ્-છબ્દયોર્ વિનિયોગ ઉક્તઃ । અથેદાનીં સચ્-છબ્દસ્ય વિનિયોગઃ કથ્યતે -
સદ્-ભાવે સાધુ-ભાવે ચ સદ્ ઇત્ય્ એતત્ પ્રયુજ્યતે ।
પ્રશસ્તે કર્મણિ તથા સચ્-છબ્દઃ પાર્થ યુજ્યતે

સદ્-ભાવે । અસતઃ સદ્-ભાવે યથા-વિદ્યમાનસ્ય પુત્રસ્ય જન્મનિ । તથા સાધુ-ભાવે ચાસદ્-વૃત્તસ્યાસાધોઃ સદ્-વૃત્તતા સાધુ-ભાવસ્ તસ્મિન્ સાધુ-ભાવે ચ । સદ્ ઇત્ય્ એતદ્ અભિધાનં બ્રહ્મણઃ પ્રયુજ્યતે ઽભિધીયતે । પ્રશસ્તે કર્મણિ વિવાહાદૌ ચ તથા સચ્-છબ્દઃ પાર્થ યુજ્યતે પ્રયુજ્યત ઇત્ય્ એતત્

==============================
યજ્ઞે તપસિ દાને ચ સ્થિતિઃ સદ્ ઇતિ ચોચ્યતે ।
કર્મ ચૈવ તદ્-અર્થીયં સદ્ ઇત્ય્ એવાભિધીયતે

યજ્ઞે યજ્ઞ-કર્મણિ યા સ્થિતિઃ, તપસિ ચ યા સ્થિતિઃ, દાને ચ યા સ્થિતિઃ, સા સદ્ ઇતિ ચોચ્યતે વિદ્વદ્ભિઃ । કર્મ ચૈવ તદ્-અર્થીયં યજ્ઞ-દાન-તપો ઽર્થીયમ્ । અથવા, યસ્યાભિધાન-ત્રયં પ્રકૃતં તદ્-અર્થીયં યજ્ઞ-દાન-તપો ઽર્થીયમ્ ઈશ્વરાર્થીયમ્ ઇત્ય્ એતત્ । સદ્ ઇત્ય્ એવાભિધીયતે । તદ્ એતદ્ યજ્ઞ-દાન-તપ-આદિ-કર્માસાત્ત્વિકં વિગુણમ્ અપિ શ્રદ્ધા-પૂર્વકં બ્રહ્મણો ઽભિધાન-ત્રય-પ્રયોગેણ સ-ગુણં સાત્ત્વિકં સંપાદિતં ભવતિ

==============================
તત્ર ચ સર્વત્ર શ્રદ્ધા-પ્રધાનતયા સર્વં સંપાદ્યતે યસ્માત્, તસ્માત્ -
અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્ તપ્તં કૃતં ચ યત્ ।
અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે પાર્થ ન ચ તત્ પ્રેત્ય નો ઇહ

અશ્રદ્ધયા હુતં હવનં કૃતમ્ । અશ્રદ્ધયા દત્તં બ્રાહ્મણેભ્યઃ । અશ્રદ્ધયા તપસ્ તપ્તમ્ અનુષ્ઠિતમ્ । તથાશ્રદ્ધયૈવ કૃતં યત્ સ્તુતિ-નમસ્કારાદિ, તત્ સર્વમ્ અસદ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે મત્-પ્રાપ્તિ-સાધન-માર્ગ-બાહ્યત્વાત્ પાર્થ । ન ચ તદ્ બહુલાયાસમ્ અપિ પ્રેત્ય ફલાય નો અપીહાર્થમ્, સાધુભિર્ નિન્દિતત્વાદ્ ઇતિ