ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 15

==============================
ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રી-ગોવિન્દ-ભગવત્-પૂજ્ય-પાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
ચતુર્દશો ઽધ્યાયઃ
॥14॥
ભ્ગ્ 15
અથ પુરુષોત્તમ-યોગો નામ
પઞ્ચદશો ઽધ્યાયઃ
(શ્રીમચ્-છંકર-ભગવત્-પાદ-વિરચિતમ્ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યમ્)
યસ્માન્ મદ્-અધીનં કર્મિણાં કર્મ-ફલં જ્ઞાનિનાં ચ જ્ઞાન-ફલમ્, અતો ભક્તિ-યોગેન માં યે સેવન્તે તે મમ પ્રસાદાજ્ જ્ઞાન-પ્રાપ્તિ-ક્રમેણ ગુણાતીતા મોક્ષં ગચ્છન્તિ । કિમ્ ઉ વક્તવ્યમ્ આત્મનસ્ તત્ત્વમ્ એવ સમ્યક્ વિજાનન્ત ઇત્ય્ અતો ભગવાન્ અર્જુનેનાપૃષ્ટો ઽપ્ય્ આત્મનસ્ તત્ત્વં વિવક્ષુર્ ઉવાચ ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ ઇત્ય્ આદિના । તત્ર તાવદ્ વૃક્ષ-રૂપક-કલ્પનયા વૈરાગ્ય-હેતોઃ સંસાર-સ્વરૂપં વર્ણયતિ - વિરક્તસ્ય હિ સંસારાત્ ભગવત્-તત્ત્વ-જ્ઞાને ઽધિકારઃ, નાન્યસ્યેતિ । શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ
ઊર્ધ્વ-મૂલમ્ અધઃ-શાખમ્ અશ્વત્થં પ્રાહુર્ અવ્યયમ્ ।
છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ યસ્ તં વેદ સ વેદ-વિત્

ઊર્ધ્વ-મૂલં કાલતઃ સૂક્ષ્મત્વાત્ કારણત્વાન્ નિત્યત્વાત્ મહત્ત્વાચ્ ચોર્ધ્વમ્ । ઉચ્યતે બ્રહ્માવ્યક્તં માયા શક્તિમત્, તન્ મૂલમ્ અસ્યેતિ સો ઽયં સંસાર-વૃક્ષઃ ઊર્ધ્વ-મૂલઃ । શ્રુતેશ્ ચ - ઊર્ધ્વ-મૂલો ઽવાક્-શાખ એષો ઽશ્વત્થઃ સનાતનઃ [કઠુ 2.3.1] ઇતિ । પુરાણે ચ -
અવ્યક્ત-મૂલ-પ્રભવસ્ તસ્યૈવાનુગ્રહોત્થિતઃ ।
બુદ્ધિ-સ્કન્ધ-મયશ્ ચૈવ ઇન્દ્રિયાન્તર-કોટરઃ ॥
મહા-ભૂત-વિશાખશ્ ચ વિષયૈઃ પત્રવાંસ્ તથા ।
ધર્માધર્મ-સુપુષ્પશ્ ચ સુખ-દુઃખ-ફલોદયઃ ॥
આજીવ્યઃ સર્વ-ભૂતાનાં બ્રહ્મ-વૃક્ષઃ સનાતનઃ ।
એતદ્ બ્રહ્મ-વનં ચાસ્ય બ્રહ્માચરતિ સાક્ષિવત્ ॥
એતચ્ છિત્ત્વા ચ ભિત્ત્વા ચ જ્ઞાનેન પરમાસિના ।
તતશ્ ચાત્મ-ગતિં પ્રાપ્ય તસ્માન્ નાવર્તતે પુનઃ ॥ [મ્ભ્ 14.35.20-22] ઇત્ય્ આદિ ।
તમ્ ઊર્ધ્વ-મૂલં સંસારં માયા-મયં વૃક્ષમ્ આહુઃ । અધઃ-શાખં મહદ્-અહંકાર-તન્માત્રાદયઃ શાખા ઇવાસ્યાધો ભવન્તીતિ સો ઽયમ્ અધઃ-શાખઃ, તમ્ અધઃ-શાખમ્ । ન શ્વો ઽપિ સ્થાતેત્ય્ અશ્વત્થસ્ તં ક્ષણ-પ્રધ્વંસિનમ્ અશ્વત્થં પ્રાહુઃ કથયન્ત્ય્ અવ્યયં સંસાર-માયાયા અનાદિ-કાલ-પ્રવૃત્તત્વાત્ સો ઽયં સંસાર-વૃક્ષો ઽવ્યયઃ, અનાદ્ય્-અન્ત-દેહાદિ-સંતાનાશ્રયો હિ સુપ્રસિદ્ધઃ, તમ્ અવ્યયમ્ । તસ્યૈવ સંસાર-વૃક્ષસ્ય ઇદમ્ અન્યત્ વિશેષણમ્ - છન્દાંસિ યસ્ય પર્ણાનિ, છન્દાંસિ ચ્છાદનાદ્ ઋગ્-યજુઃ-સામ-લક્ષણાનિ યસ્ય સંસાર-વૃક્ષસ્ય પર્ણાનીવ પર્ણાનિ । યથા વૃક્ષસ્ય પરિરક્ષણાર્થાનિ પર્ણાનિ, તથા વેદાઃ સંસાર-વૃક્ષ-પરિરક્ષણાર્થા ધર્માધર્મ-તદ્-ધેતુ-ફલ-પ્રકાશનાર્થત્વાત્ । યથા-વ્યાખ્યાતં
સંસાર-વૃક્ષં સ-મૂલં યસ્ તં વેદ સ વેદ-વિત્, વેદાર્થ-વિદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન હિ સ-મૂલાત્ સંસાર-વૃક્ષાદ્ અસ્માજ્ જ્ઞેયો ઽન્યો ઽણુ-માત્રો ઽપ્ય્ અવશિષ્ટો ઽસ્તીત્ય્ અતઃ સર્વજ્ઞઃ સર્વ-વેદાર્થ-વિદ્ ઇતિ સ-મૂલ-સંસાર-વૃક્ષ-જ્ઞાનં સ્તૌતિ

==============================
તસ્યૈતસ્ય સંસાર-વૃક્ષસ્યાપરાવયવ-કલ્પનોચ્યતે -
અધશ્ ચોર્ધ્વં પ્રસૃતાસ્ તસ્ય શાખા
ગુણ-પ્રવૃદ્ધા વિષય-પ્રવાલાઃ ।
અધશ્ ચ મૂલાન્ય્ અનુસંતતાનિ
કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્ય-લોકે

અધો મનુષ્યાદિભ્યો યાવત્ સ્થાવરમ્, અત ઊર્ધ્વં ચ યાવદ્ બ્રહ્મણો વિશ્વ-સૃજો ધામ ઇત્ય્ એતદ્-અન્તં યથા-કર્મ યથા-શ્રુતં જ્ઞાન-કર્મ-ફલાનિ, તસ્ય વૃક્ષસ્ય શાખા ઇવ શાખાઃ પ્રસૃતાઃ પ્રગતાઃ । ગુણ-પ્રવૃદ્ધાઃ ગુણૈઃ સત્ત્વ-રજસ્-તમોભિઃ પ્રવૃદ્ધાઃ સ્થૂલીકૃતા ઉપાદાન-ભૂતૈઃ । વિષય-પ્રવાલા વિષયાઃ શબ્દાદયઃ પ્રવાલા ઇવ દેહાદિ-કર્મ-ફલેભ્યઃ શાખાભ્યો ઽઙ્કુરી-ભવન્તીવ, તેન વિષય-પ્રવાલાઃ શાખાઃ । સંસાર-વૃક્ષસ્ય પરમ-મૂલં ઉપાદાન-કારણં પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ । અથેદાનીં કર્મ-ફલ-જનિત-રાગ-દ્વેષાદિ-વાસના મૂલાનીવ ધર્માધર્મ-પ્રવૃત્તિ-કારણાન્ય્ અવાન્તર-ભાવીનિ તાન્ય્ અધશ્ ચ દેવાદ્ય્-અપેક્ષયા મૂલાન્ય્ અનુસન્તતાન્ય્ અનુપ્રવિષ્ટનિ કર્માનુબન્ધીનિ કર્મ ધર્માધર્મ-લક્ષણમ્
અનુબન્ધઃ પશ્ચાદ્-ભાવિ, યેષામ્ ઉદ્ભૂતિમ્ અનુ ઉદ્ભવતિ, તાનિ કર્માનુબન્ધીનિ મનુષ્ય-લોકે વિશેષતઃ । અત્ર હિ મનુષ્યાણાં કર્માધિકારઃ પ્રસિદ્ધઃ

==============================
યસ્ ત્વ્ અયં વર્ણિતઃ સંસાર-વૃક્ષઃ -
ન રૂપમ્ અસ્યેહ તથોપલભ્યતે
નાન્તો ન ચાદિર્ ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા ।
અશ્વત્થમ્ એનં સુ-વિરૂઢ-મૂલમ્
અસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ દૃઢેન છિત્ત્વા

ન રૂપમ્ અસ્યેહ યથોપવર્ણિતં તથા નૈવ ઉપલભ્યતે, સ્વપ્ન-મરીચ્ય્-ઉદક-માયા-ગન્ધર્વ-નગર-સમત્વાત્ । દૃષ્ટ-નષ્ટ-સ્વરૂપો હિ સ ઇત્ય્ અત એવ નાન્તો ન પર્યન્તો નિષ્ઠા પરિસમાપ્તિર્ વા વિદ્યતે । તથા ન ચાદિઃ । "ઇત આરભ્યાયં પ્રવૃત્તઃ" ઇતિ ન કેનચિદ્ ગમ્યતે । ન ચ સંપ્રતિષ્ઠા સ્થિતિર્ મધ્યમ્ અસ્ય ન કેનચિદ્ ઉપલભ્યતે । અશ્વત્થમ્ એનં યથોક્તં સુવિરૂઢ-મૂલં સુષ્ઠુ વિરૂઢાનિ વિરોહં ગતાનિ સુદૃઢાનિ મૂલાનિ યસ્ય તમ્ એનં સુવિરૂઢ-મૂલમ્ । અસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ અસઙ્ગઃ પુત્ર-વિત્ત-લોકૈષણાભ્યો વ્યુત્થાનં તેનાસઙ્ગ-શસ્ત્રેણ દૃઢેન પરમાત્માભિમુખ્ય-નિશ્ચય-દૃઢીકૃતેન પુનઃ પુનર્ વિવેકાભ્યાસાશ્મ-નિશિતેન ચ્છિત્વા સંસાર-વૃક્ષં સ-બીજમ્ ઉદ્ધૃત્ય

==============================
તતઃ પદં તત્ પરિમાર્ગિતવ્યં
યસ્મિન્ ગતા ન નિવર્તન્તિ ભૂયઃ ।
તમ્ એવ ચાદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે
યતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા પુરાણી

તતઃ પશ્ચાત્ યત્ પદં વૈષ્ણવં તત્ પરિમાર્ગિતવ્યમ્, પરિમાર્ગણમ્ અન્વેષણં જ્ઞાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યસ્મિન્ પદે ગતાઃ પ્રવિષ્ટા ન નિવર્તન્તિ નાવર્તન્તે ભૂયઃ પુનઃ સંસારાય । કથં પરિમાર્ગિતવ્યમ્ ઇત્ય્ આહ - તમ્ એવ ચ યઃ પદ-શબ્દેનોક્ત આદ્યમ્ આદૌ ભવમ્ આદ્યં પુરુષં પ્રપદ્યે ઇત્ય્ એવં પરિમાર્ગિતવ્યં તચ્-છરણતયા ઇત્ય્ અર્થઃ । કો ઽસૌ પુરુષઃ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - યતો યસ્માત્ પુરુષાત્ સંસાર-માયા-વૃક્ષ-પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા નિઃસૃતા ઐન્દ્રજાલિકાદ્ ઇવ માયા । પુરાણી ચિરંતની

==============================
કથં-ભૂતાસ્ તત્ પદં ગચ્છન્તીત્ય્ ઉચ્યતે -
નિર્માન-મોહા જિત-સઙ્ગ-દોષા
અધ્યાત્મ-નિત્યા વિનિવૃત્ત-કામાઃ ।
દ્વન્દ્વૈર્ વિમુક્તાઃ સુખ-દુઃખ-સંજ્ઞૈર્
ગચ્છન્ત્ય્ અમૂઢાઃ પદમ્ અવ્યયં તત્

નિર્માન-મોહા માનશ્ ચ મોહશ્ ચ માન-મોહૌ, તૌ નિર્ગતૌ યેભ્યસ્ તે નિર્માન-મોહા માન-મોહ-વર્જિતાઃ । જિત-સઙ્ગ-દોષાઃ સઙ્ગ એવ દોષઃ સઙ્ગ-દોષઃ, જિતઃ સઙ્ગ-દોષો યૈસ્ તે જિત-સઙ્ગ-દોષાઃ । અધ્યાત્મ-નિત્યાઃ પરમાત્મ-સ્વરૂપાલોચન-નિત્યાસ્ તત્-પરાઃ । વિનિવૃત્ત-કામા વિશેષતો નિર્લેપેન નિવૃત્તાઃ કામા યેષાં તે વિનિવૃત્ત-કામાઃ । યતયઃ સંન્યાસિનો દ્વન્દ્વૈઃ પ્રિયાપ્રિયાદિભિર્ વિમુક્તાઃ સુખ-દુઃખ-સંજ્ઞૈઃ પરિત્યક્તા ગચ્છન્ત્ય્ અમૂઢા મોહ-વર્જિતાઃ પદમ્ અવ્યયં તદ્ યથોક્તમ્

==============================
તદ્ એવ પદં પુનર્ વિશેષ્યતે -
ન તદ્ ભાસયતે સૂર્યો ન શશાઙ્કો ન પાવકઃ ।
યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે તદ્ ધામ પરમં મમ

તત્ ધામેતિ વ્યવહિતેન ધામ્ના સંબધ્યતે । તદ્ ધામ તેજો-રૂપં પદં ન ભાસયતે સૂર્ય આદિત્યઃ સર્વાવભાસન-શક્તિમત્ત્વે ઽપિ સતિ । તથા ન શશાઙ્કશ્ ચન્દ્રઃ, ન પાવકો નાગ્નિર્ અપિ । યદ્ ધામ વૈષ્ણવં પદં ગત્વા પ્રાપ્ય ન નિવર્તન્તે, યચ્ ચ સૂર્યાદિર્ ન ભાસયતે, તદ્ ધામ પદં પરમં વિષ્ણોર્ મમ પદમ્

==============================
નનુ સર્વા હિ ગતિર્ આગત્ય્-અન્તાઃ । સંયોગાઃ વિપ્રયોગાન્તાઃ [મ્ભ્ 11.2.3] ઇતિ હિ પ્રસિદ્ધમ્ । કથમ્ ઉચ્યતે તત્ ધામ ગતાનાં નાસ્તિ નિવૃત્તિઃ ? ઇતિ । સૃણુ તત્ર કારણમ્ -
મમૈવાંશો જીવ-લોકે જીવ-ભૂતઃ સનાતનઃ ।
મનઃ-ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ પ્રકૃતિ-સ્થાનિ કર્ષતિ

મમૈવ પરમ્ આત્મનો નારાયણસ્ય, અંશો ભાગો ઽવયવ એક-દેશ ઇત્ય્ અનર્થાન્તરં જીવ-લોકે જીવાનાં લોકે સંસારે જીવ-ભૂતઃ કર્તા ભોક્તેતિ પ્રસિદ્ધઃ સનાતનશ્ ચિરન્તનઃ । યથા જલ-સૂર્યકઃ સૂર્યાંશો જલ-નિમિત્તાપાયે સૂર્યમ્ એવ ગત્વા ન નિવર્તતે ચ તેનૈવાત્મના ગચ્છતિ, એવમ્ એવ । યથા ઘટાદ્ય્-ઉપાધિ-પરિચ્છિન્નો ઘટાદ્ય્-આકાશ આકાશાંશઃ સન્ ઘટાદિ-નિમિત્તાપાયે આકાશં પ્રાપ્ય ન નિવર્તતે । અત ઉપપન્નમ્ ઉક્તમ્ યદ્ ગત્વા ન નિવર્તન્તે ઇતિ ।
નનુ નિરવયવસ્ય પરમાત્મનઃ કુતો ઽવયવ એક-દેશો ઽંશઃ ઇતિ ? સાવયવત્વે ચ વિનાશ-પ્રસઙ્ગો ઽવયવ-વિભાગાત્ । નૈષ દોષઃ, અવિદ્યા-કૃતોપાધિ-પરિચ્છિન્ન એક-દેશો ઽંશ ઇવ કલ્પિતો યતઃ । દર્શિતશ્ ચાયમ્ અર્થઃ ક્ષેત્રાધ્યાયે વિસ્તરશઃ । સ ચ જીવો મદ્-અંશત્વેન કલ્પિતઃ કથં સંસરત્ય્ ઉત્ક્રામતિ ચ ? ઇત્ય્ ઉચ્યતે - મનઃ-ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ શ્રોત્રાદીનિ પ્રકૃતિ-સ્થાનિ સ્વ-સ્થાને કર્ણ-શષ્કુલ્ય્-આદૌ પ્રકૃતૌ સ્થિતાનિ કર્ષતિ આકર્ષતિ

==============================
કસ્મિન્ કાલે ? -
શરીરં યદ્ અવાપ્નોતિ યચ્ ચાપ્ય્ ઉત્ક્રામતીશ્વરઃ ।
ગૃહીત્વૈતાનિ સંયાતિ વાયુર્ ગન્ધાન્ ઇવાશયાત્

યચ્ ચાપિ યદા ચાપિ ઉત્ક્રામતીશ્વરો દેહાદિ-સંઘાત-સ્વામી જીવઃ, તદા કર્ષતિ [15.8] ઇતિ શ્લોકસ્ય દ્વિતીય-પાદો ઽર્થ-વશાત્ પ્રાથમ્યેન સંબધ્યતે । યદા ચ પૂર્વસ્માત્ શરીરાત્ શરીરાન્તરમ્ અવાપ્નોતિ તદા ગૃહીત્વૈતાનિ મનઃ-ષષ્ઠાનીન્દ્રિયાણિ સંયાતિ સમ્યક્ યાતિ ગચ્છતિ । કિમ્ ઇવ ? ઇત્ય્ આહ - વાયુઃ પવનો ગન્ધાન્ ઇવ આશયાત્ પુષ્પાદેઃ

==============================
કાનિ પુનસ્ તાનિ -
શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ ।
અધિષ્ઠાય મનશ્ ચાયં વિષયાન્ ઉપસેવતે

શ્રોત્રં ચક્ષુઃ સ્પર્શનં ચ ત્વગ્-ઇન્દ્રિયં રસનં ઘ્રાણમ્ એવ ચ મનશ્ ચ ષષ્ઠં પ્રત્યેકમ્ ઇન્દ્રિયેણ સહ, અધિષ્ઠાય દેહ-સ્થો વિષયાન્ શબ્દાદીન્ ઉપસેવતે

==============================
એવં દેહ-ગતં દેહાત્ -
ઉત્ક્રામન્તં સ્થિતં વાપિ ભુઞ્જાનં વા ગુણાન્વિતમ્ ।
વિમૂઢા નાનુપશ્યન્તિ પશ્યન્તિ જ્ઞાન-ચક્ષુષઃ

ઉત્ક્રામન્તં દેહં પૂર્વોપાત્તં પરિત્યજન્તં સ્થિતં વાપિ દેહે તિષ્ઠન્તં ભુઞ્જાનાં વા શબ્દાદીંશ્ ચોપલભમાનં ગુણાન્વિતં સુખ-દુઃખ-મોહાદ્યૈર્ ગુણૈર્ અન્વિતમ્ અનુગતં સંયુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । એવં-ભૂતમ્ અપ્ય્ એનમ્ અત્યન્ત-દર્શન-ગોચર-પ્રાપ્તં વિમૂઢા દૃષ્ટાદૃષ્ટ-વિષય-ભોગ-બલાકૃષ્ટ-ચેતસ્ તયાનેકધા મૂઢા નાનુપશ્યન્તિ । અહો કષ્ટં વર્તતે ઇત્ય્ અનુક્રોશતિ ચ ભગવાન્ । યે તુ પુનઃ પ્રમાણ-જનિત-જ્ઞાન-ચક્ષુષસ્ ત એનં પશ્યન્તિ જ્ઞાન-ચક્ષુષો વિવિક્ત-દૃષ્ટય ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યતન્તો યોગિનશ્ ચૈનં પશ્યન્ત્ય્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ ।
યતન્તો ઽપ્ય્ અકૃતાત્માનો નૈનં પશ્યન્ત્ય્ અચેતસઃ

યતન્તઃ પ્રયત્નં કુર્વન્તો યોગિનશ્ ચ સમાહિત-ચિત્તા એનં પ્રકૃતમ્ આત્માનં પશ્યન્ત્ય્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીત્ય્ ઉપલભન્ત આત્મનિ સ્વસ્યાં બુદ્ધાવ્ અવસ્થિતમ્ । યતન્તો ઽપિ શાસ્ત્રાદિ-પ્રમાણૈર્ અકૃતાત્માનો ઽસંસ્કૃતાત્માનસ્ તપસા ઇન્દ્રિય-જયેન ચ, દુશ્ચરિતાદ્ અનુપરતાઃ, અશાન્ત-દર્પાઃ પ્રયત્નં કુર્વન્તો ઽપિ નૈનં પશ્યન્ત્ય્ અચેતસો ઽવિવેકિનઃ

==============================
યત્ પદં સર્વસ્યાવભાસકમપ્ય્ અગ્ન્યાદિત્ય્ આદિકં જ્યોતિઃ નાવભાસયતે, યત્ પ્રાપ્તા ચ મુમુક્ષવઃ પુનઃ સંસારાભિમુખાઃ ન નિવર્તન્તે, યસ્ય ચ પદસ્ય ઉપાધિ-ભેદમ્ અનુવિધીયમાનાઃ જીવાઃ - ઘટાકાશાદયઃ ઇવ આકાશસ્ય - અંશાઃ, તસ્ય પદસ્ય સર્વાત્મત્વં સર્વવ્યવહારાસ્પદત્વં ચ વિવક્ષુશ્ ચતુર્ભિઃ શ્લોકૈઃ વિભૂતિસંક્ષેપમાહ ભગવાન્ -
યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજો જગદ્ ભાસયતે ઽખિલમ્ ।
યચ્ ચન્દ્રમસિ યચ્ ચાગ્નૌ તત્ તેજો વિદ્ધિ મામકમ્

યત્ આદિત્ય-ગતમ્ આદિત્યાશ્રયમ્ । કિં તત્ ? તેજો દીપ્તિઃ પ્રકાશો જગદ્ ભાસયતે પ્રકાશયત્ય્ અખિલં સમસ્તમ્ । યચ્ ચન્દ્રમસિ શશભૃતિ તેજો ઽવભાસકં વર્તતે, યચ્ ચાગ્નૌ હુતવહે, તત્ તેજો વિદ્ધિ વિજાનીહિ મામકં મદીયં મમ વિષ્ણોસ્ તજ્ જ્યોતિઃ । અથવા, આદિત્ય-ગતં તેજશ્ ચૈતન્યાત્મકં જ્યોતિર્ યચ્ ચન્દ્રમસિ, યચ્ ચાગ્નૌ વર્તતે તત્ તેજો વિદ્ધિ મામકં મદીયં મમ વિષ્ણોસ્ તજ્ જ્યોતિઃ ।
નનુ સ્થાવરેષુ જઙ્ગમેષુ ચ તત્ સમાનં ચૈતન્યાત્મકં જ્યોતિઃ । તત્ર કથમ્ ઇદં વિશેષણમ્ - યદ્ આદિત્ય-ગતમ્ ઇત્ય્ આદિ । નૈષ દોષઃ, સત્ત્વાધિક્યાદ્ વિસ્તરત્વોપપત્તેઃ । આદિત્ય્-આદિષુ હિ સત્ત્વમ્ અત્યન્ત-પ્રકાશમ્ અત્યન્ત-ભાસ્વરમ્ । અતસ્ તત્રૈવાવિસ્તરં જ્યોતિર્ ઇતિ તદ્ વિશિષ્યતે, ન તુ તત્રૈવ તદ્ અધિકમ્ ઇતિ । યથા હિ લોકે તુલ્યે ઽપિ મુખ-સંસ્થાને ન કાષ્ઠ-કુડ્યાદૌ મુખમ્ આવિર્ભવતિ, આદર્શાદૌ તુ સ્વચ્છે સ્વચ્છતરે ચ તારતમ્યેનાવિર્ભવતિ, તદ્વત્

==============================
કિં ચ -
ગામ્ આવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ધારયામ્ય્ અહમ્ ઓજસા ।
પુષ્ણામિ ચૌષધીઃ સર્વાઃ સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ

ગાં પૃથિવીમ્ આવિશ્ય પ્રવિશ્ય ધારયામિ ભૂતાનિ જગદ્ અહમ્ ઓજસા બલેન । યદ્ બલં કામ-રાગ-વિવર્જિતમ્ ઐશ્વરં રૂપં જગદ્-વિધારણાય પૃથિવ્યામ્ પ્રવિષ્ટં યેન પૃથિવી ગુર્વી નાધઃ પતતિ ન વિદીર્યતે ચ । તથા ચ મન્ત્ર-વર્ણઃ - યેન દ્યૌર્ ઉગ્રા પૃથિવી ચ દૃઢા [તૈત્ત્સ્ 4.1.8] ઇતિ, સ દાધાર પૃથિવીમ્ [ઋક્ 8.7.3.1] ઇત્ય્ આદિશ્ ચ । અતો ગામ્ આવિશ્ય ચ ભૂતાનિ ચરાચરાણિ ધારયામીતિ યુક્તમ્ ઉક્તમ્ । કિં ચ, પૃથિવ્યાં જાતા ઓષધીઃ સર્વાઃ વ્રીહિ-યવાદ્યાઃ પુષ્ણામિ પુષ્ટિ-મતીઃ રસ-સ્વાદુમતી ચ કરોમિ સોમો ભૂત્વા રસાત્મકઃ સોમઃ સન્ રસાત્મકઃ રસ-સ્વભાવઃ । સર્વ-રસાનામ્ આકરઃ સોમઃ । સ હિ સર્વ-રસાત્મકઃ સર્વાઃ ઓષધીઃ સ્વાત્મ-રસાન્ અનુપ્રવેશયન્ પુષ્ણાતિ

==============================
કિં ચ -
અહં વૈશ્વાનરો ભૂત્વા પ્રાણિનાં દેહમ્ આશ્રિતઃ ।
પ્રાણાપાન-સમાયુક્તઃ પચામ્ય્ અન્નં ચતુર્-વિધમ્

અહમ્ એવ વૈ વૈશ્વાનર ઉદર-સ્થો ઽગ્નિર્ ભૂત્વા - અયમ્ અગ્નિર્ વૈશ્વાનરો યો ઽયમ્ અન્તઃ પુરુષે યેનેદમ્ અન્નં પચ્યતે યદ્ ઇદમ્ અદ્યતે [બૌ 5.9.1] ઇત્ય્ આદિ-શ્રુતેઃ । વૈશ્વાનરઃ સન્ પ્રાણિનાં પ્રાણવતાં દેહમ્ આશ્રિતઃ પ્રવિષ્ટઃ પ્રાણાપાન-સમાયુક્તઃ પ્રાણાપાનાભ્યાં સમાયુક્તઃ સંયુક્તઃ પચામિ પઙ્ક્તિ કરોમ્ય્ અન્નમ્ અશનં ચતુર્વિધં ચતુષ્પ્રકારં ભોજ્યં ભક્ષ્યં ચોષ્યં લેહ્યં ચ । ભોક્તા વૈ વાનરો ઽગ્નિઃ । અગ્નેર્ ભોજ્યમ્ અન્નં સોમઃ । તદ્ એતદ્ ઉભયમ્ અગ્નીષોમૌ સર્વમ્ ઇતિ પશ્યતો ઽન્ન-દોષ-લેપો ન ભવતિ

==============================
કિં ચ -
સર્વસ્ય ચાહં હૃદિ સંનિવિષ્ટો
મત્તઃ સ્મૃતિર્ જ્ઞાનમ્ અપોહનં ચ ।
વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યો
વેદાન્ત-કૃદ્ વેદ-વિદ્ એવ ચાહમ્

સર્વસ્ય ચ પ્રાણિ-જાતસ્યાહમ્ આત્મા સન્ હૃદિ બુદ્ધૌ સંનિવિષ્ટઃ । અતો મત્ત આત્મનઃ સર્વ-પ્રાણિનાં સ્મૃતિર્ જ્ઞાનં તદ્-અપોહનં ચાપગમનં ચ । યેષાં યથા પુણ્ય-કર્મણાં પુણ્ય-કર્માનુરોધેન જ્ઞાન-સ્મૃતી ભવતઃ, તથા પાપ-કર્મણાં પાપ-કર્માનુરૂપેણ સ્મૃતિ-જ્ઞાનયોર્ અપોહનં ચાપાયનમ્ અપગમનં ચ । વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ અહમ્ એવ પરમાત્મા વેદ્યો વેદિતવ્યઃ । વેદાન્ત-કૃદ્ વેદાન્તાર્થ-સંપ્રદાય-કૃદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ, વેદ-વિદ્ વેદાર્થ-વિદ્ એવ ચાહમ્

==============================
ભગવત ઈશ્વરસ્ય નારાયણાખ્યસ્ય વિભૂતિ-સંક્ષેપ ઉક્તો વિશિષ્ટોપાધિ-કૃતો યદ્ આદિત્ય-ગતં તેજઃ [ગીતા 15.12] ઇત્ય્ આદિના । અથાધુના તસ્યૈવ ક્ષરાક્ષરોપાધિ-પ્રવિભક્તતયા નિરુપાધિકસ્ય કેવલસ્ય તત્ત્વ-સ્વરૂપ-નિર્દિધારયિષયોત્તર-શ્લોકા આરભ્યન્તે । તત્ર સર્વમ્ એવાતીતાન્ આગતાન્ અન્તરાધ્યાયાર્થ-જાતં ત્રિધા રાશીકૃત્ય આહ -
દ્વાવ્ ઇમૌ પુરુષૌ લોકે ક્ષરશ્ ચાક્ષર એવ ચ ।
ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ કૂટસ્થો ઽક્ષર ઉચ્યતે

દ્વાવ્ ઇમૌ પૃથગ્-રાશી-કૃતૌ પુરુષાવ્ ઇત્ય્ ઉચ્યેતે લોકે સંસારે - ક્ષરશ્ ચ ક્ષરતીતિ ક્ષરો વિનાશી ઇત્ય્ એકો રાશિઃ । અપરઃ પુરુષો ઽક્ષરસ્ તદ્-વિપરીતઃ, ભગવતો માયા-શક્તિઃ, ક્ષરાખ્યસ્ય પુરુષસ્ય ઉત્પત્તિ-બીજમ્ અનેક-સંસારિ-જન્તુ-કામ-કર્માદિ-સંસ્કારાશ્રય અક્ષરઃ પુરુષ ઉચ્યતે । કૌ તૌ પુરુષૌ ? ઇત્ય્ આહ સ્વયમ્ એવ ભગવાન્ - ક્ષરઃ સર્વાણિ ભૂતાનિ, સમસ્તં વિકાર-જાતમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । કૂટાસ્થઃ કૂટાઃ રાશી રાશિર્ ઇવ સ્થિતઃ । અથવા, કૂટા માયા વચના જિહ્મતા કુટિલતા ઇતિ પર્યાયાઃ । અનેક-માયા-વચનાદિ-પ્રકારેણ સ્થિતઃ કૂટાસ્થઃ । સંસાર-બીજાનન્ત્યાત્, ન ક્ષરતીત્ય્ અક્ષર ઉચ્યતે

==============================
આભ્યાં ક્ષરાક્ષરાભ્યામ્ અન્યો વિલક્ષણઃ ક્ષરાક્ષરોપાધિ-દ્વય-દોષેણાસ્પૃષ્ટઃ નિત્ય-શુદ્ધ-બુદ્ધમ્ ઉક્ત-સ્વભાવઃ -
ઉત્તમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃતઃ ।
યો લોક-ત્રયમ્ આવિશ્ય બિભર્ત્ય્ અવ્યય ઈશ્વરઃ

ઉત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ પુરુષસ્ ત્વ્ અન્યો ઽત્યન્ત-વિલક્ષણ આભ્યાં પરમાત્મેતિ પરમશ્ ચાસૌ દેહાદ્ય્-અવિદ્યા-કૃતાત્મભ્યઃ, આત્મશ્ ચ સર્વ-ભૂતાનાં પ્રત્યક્-ચેતનઃ, ઇત્ય્ અતઃ પરમાત્મેત્ય્ ઉદાહૃત ઉક્તો વેદાન્તેષુ । સ એવ વિશિષ્યતે યો લોક-ત્રયં ભૂર્-ભુવઃ-સ્વર્-આખ્યં સ્વકીયયા ચૈતન્ય-બલ-શક્ત્યા આવિશ્ય પ્રવિશ્ય બિભર્તિ સ્વરૂપ-સદ્-ભાવ-માત્રેણ બિભર્તિ ધારયતિ । અવ્યયો નાસ્ય વ્યયો વિદ્યત ઇત્ય્ અવ્યયઃ । કઃ ? ઈશ્વરઃ સર્વજ્ઞો નારાયણાખ્ય ઈશન-શીલઃ

==============================
યથા-વ્યાખ્યાતસ્યેશ્વરસ્ય પુરુષોત્તમ ઇત્ય્ એતત્ નામ પ્રસિદ્ધમ્ । તસ્ય નામ-નિર્વચન-પ્રસિદ્ધયાર્થવત્ત્વં નામ્નો દર્શયન્ નિરતિશયો ઽહમ્ ઈશ્વર ઇત્ય્ આત્માનં દર્શયતિ ભગવાન્ -
યસ્માત્ ક્ષરમ્ અતીતો ઽહમ્ અક્ષરાદ્ અપિ ચોત્તમઃ ।
અતો ઽસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પુરુષોત્તમઃ

યસ્માત્ ક્ષરમ્ અતીતો ઽહં સંસાર-માયા-વૃક્ષમ્ અશ્વત્થાખ્યમ્ અતિક્રાન્તો ઽહમ્ અક્ષરાદ્ અપિ સંસાર-માયા-રૂપ-વૃક્ષ-બીજ-ભૂતાદ્ અપિ ચોત્તમ ઉત્કૃષ્ટતમઃ ઊર્ધ્વતમો વા । અતસ્ તાભ્યાં ક્ષરાક્ષરાભ્યામ્ ઉત્તમત્વાદ્ અસ્મિ લોકે વેદે ચ પ્રથિતઃ પ્રખ્યાતઃ । પુરુષોત્તમ ઇત્ય્ એવં માં ભક્ત-જના વિદુઃ । કવયઃ કાવ્યાદિષુ ચેદં નામ નિબધ્નન્તિ । પુરુષોત્તમ ઇત્ય્ અનેનાભિધાનેનાભિગૃણન્તિ

==============================
અથેદાનીં યથા-નિરુક્તમ્ આત્માનં યો વેદ, તસ્યેદં ફલમ્ ઉચ્યતે -
યો મામ્ એવમ્ અસંમૂઢો જાનાતિ પુરુષોત્તમમ્ ।
સ સર્વ-વિદ્ ભજતિ માં સર્વ-ભાવેન ભારત

યો મામ્ ઈશ્વરં યથોક્ત-વિશેષણમ્ એવં યથોક્તેન પ્રકારેણ અસંમૂઢઃ સંમોહ-વર્જિતઃ સન્ જાનાત્ય્ અયમ્ અહમ્ અસ્મીતિ પુરુષોત્તમં, સ સર્વ-વિત્ સર્વાત્મના સર્વં વેત્તીતિ સર્વજ્ઞઃ સર્વ-ભૂત-સ્થં ભજતિ માં સર્વ-ભાવેન સર્વાત્મતયા હે ભારત

==============================
અસ્મિન્ અધ્યાયે ભગવત્-તત્ત્વ-જ્ઞાનં મોક્ષ-ફલમ્ ઉક્ત્વા, અથ ઇદાનીં તત્ સ્તૌતિ -
ઇતિ ગુહ્યતમં શાસ્ત્રમ્ ઇદમ્ ઉક્તં મયાનઘ ।
એતદ્ બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ કૃત-કૃત્યશ્ ચ ભારત

ઇતિ એતદ્ ગુહ્યતમં ગોપ્યતમમ્, અત્યન્ત-રહસ્યં ઇત્ય્ એતત્ । કિં તત્ ? શાસ્ત્રમ્ । યદ્ય્ અપિ ગીતાખ્યં સમસ્તમ્ શાસ્ત્રમ્ ઉચ્યતે, તથાપ્ય્ અયમ્ એવાધ્યાય ઇહ શાસ્ત્રમ્ ઇત્ય્ ઉચ્યતે સ્તુત્ય્-અર્થં પ્રકરણાત્ । સર્વો હિ ગીતા-શાસ્ત્રાર્થો ઽસ્મિન્ અધ્યાયે સમાસેન ઉક્તઃ । ન કેવલં ગીતા-શાસ્ત્રાર્થ એવ, કિંતુ સર્વશ્ ચ વેદાર્થ ઇહ પરિસમાપ્તઃ । યસ્ તં વેદ સ વેદ-વિત્ [ગીતા 15.1] વેદૈશ્ ચ સર્વૈર્ અહમ્ એવ વેદ્યઃ [ગીતા 15.15] ઇતિ ચોક્તમ્ । ઇદમ્ ઉક્તં કથિતં મયા હે ઽનઘ અપાપ ! એતચ્ છાસ્ત્રં યથા-દર્શિતાર્થં બુદ્ધ્વા બુદ્ધિમાન્ સ્યાત્ ભવેત્ નાન્યથા । કૃત-કૃત્યશ્ ચ ભારત કૃતં કૃત્યં કર્તવ્યં યેન સ કૃત-કૃત્યઃ । વિશિષ્ટ-જન્મ-પ્રસૂતેન બ્રાહ્મણેન યત્ કર્તવ્યં તત્ સર્વં ભગવત્-તત્ત્વે વિદિતે કૃતં ભવેદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ન ચાન્યથા કર્તવ્યં પરિસમાપ્યતે કસ્યચિદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ । સર્વં કર્માખિલં
પાર્થ જ્ઞાને પરિસમાપ્યતે [ગીતા 4.33] ઇતિ ચોક્તમ્ ।
એતદ્ ધિ જન્મ-સામગ્ર્યં બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષતઃ ।
પ્રાપ્યૈતત્ કૃત-કૃત્યો હિ દ્વિજો ભવતિ નાન્યથા ॥ [મનુ 12.93]
ઇતિ ચ માનવં વચનમ્ । યતઃ એતત્ પરમાર્થતત્ત્વં મત્તઃ શ્રુતવાન્ અસિ, અતઃ કૃતાર્થસ્ ત્વં ભારતેતિ