भगवद्गीता (टीका सहित) · अध्याय 14

==============================
इति श्रीमत्-परमहंस-परिव्राजकाचार्यस्य श्री-गोविन्द-भगवत्-पूज्य-पाद-
शिष्यस्य श्रीमच्-छंकर-भगवतः कृतौ श्रीमद्-भगवद्-गीता-भाष्ये
क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-योगो नाम त्रयोदशो ऽध्यायः ॥
भ्ग् 14
अथ गुण-त्रय-विभाग-योगो नाम
चतुर्दशो ऽध्यायः
(श्रीमच्-छंकर-भगवत्-पाद-विरचितम् श्रीमद्-भगवद्-गीता-भाष्यम्)
सर्वम् उत्पद्यमानं क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-संयोगाद् उत्पद्यत इत्य् उक्तम् । तत् कथमिति, तत्-प्रदर्शनार्थम् परं भूय इत्य् आदिर् अध्याय आरभ्यते । अथवा, ईश्वर-परतन्त्रयोः क्षेत्र-क्षेत्रज्ञयोः जगत्-कारणत्वं न तु सांख्यानाम् इव स्वतन्त्रयोर् इत्य् एवम् अर्थम् । प्रकृति-स्थत्वं गुणेषु च सङ्गः संसार-कारणम् इत्य् उक्तम् । कस्मिन् गुणे कथं सङ्गः ? के वा गुणाः ? कथं वा ते बध्नन्तीति ? गुणेभ्यश् च मोक्षणं कथं स्यात् ? मुक्तस्य च लक्षणं वक्तव्यम्, इत्य् एवम् अर्थं च भगवान् उवाच -
परं भूयः प्रवक्ष्यामि ज्ञानानां ज्ञानम् उत्तमम् ।
यज् ज्ञात्वा मुनयः सर्वे परां सिद्धिम् इतो गताः

परं ज्ञानम् इति व्यवहितेन संबन्धः । भूयः पुनः पूर्वेषु सर्वेष्व् अध्यायेषु असकृद् उक्तम् अपि प्रवक्ष्यामि । तच् च परं पर-वस्तु-विषयत्वात् । किं तत् ? ज्ञानं सर्वेषां ज्ञानानाम् उत्तमम्, उत्तम-फलत्वात् । ज्ञानानाम् इति नामानित्वादीनाम् । किं तर्हि ? यज्ञादि-ज्ञेय-वस्तु-विषयाणाम् इति । तानि न मोक्षाय, इदं तु मोक्षायेति परोत्तम-शब्दाभ्यां स्तौति श्रोतृ-बुद्धि-रुच्य्-उत्पादनार्थम् । यज् ज्ञात्वा यज् ज्ञानं ज्ञात्वा प्राप्य मुनयः संन्यासिनो मनन-शीलाः सर्वे परां सिद्धिं मोक्षाख्याम् इतो ऽस्मात् देह-बन्धनात् ऊर्ध्वं गताः प्राप्ताः

==============================
अस्याश् च सिद्धैर् ऐकान्तिकत्वं दर्शयति -
इदं ज्ञानम् उपाश्रित्य मम साधर्म्यम् आगताः ।
सर्गे ऽपि नोपजायन्ते प्रलये न व्यथन्ति च

इदं ज्ञानं यथोक्तम् उपाश्रित्य, ज्ञान-साधनम् अनुष्ठाय इत्य् एतत्, मम परमेश्वरस्य साधर्म्यं मत्-स्वरूपताम् आगताः प्राप्ता इत्य् अर्थः । न तु समान-धर्मता साधर्म्यम्, क्षेत्रज्ञेश्वरयोर् भेदानभ्युपगमाद् गीता-शास्त्रे । फल-वादश् चायं स्तुत्य्-अर्थम् उच्यते । सर्गे ऽपि सृष्टि-काले ऽपि नोपजायन्ते । नोत्पद्यन्ते । प्रलये ब्रह्मणो ऽपि विनाश-काले न व्यथन्ति च व्यथां नापद्यन्ते, न च्यवन्तीत्य् अर्थः

==============================
क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-संयोग ईदृशो भूत-कारणम् इत्य् आह -
मम योनिर् महद् ब्रह्म तस्मिन् गर्भं दधाम्य् अहम् ।
संभवः सर्व-भूतानां ततो भवति भारत

मम स्व-भूता मदीया माया त्रिगुणात्मिका प्रकृतिर् योनिः सर्व-भूतानां कारणम् । सर्व-कार्येभ्यो महत्त्वात् कारणत्वाद् बृंहणाच् च [भरणाच् च] स्व-विकाराणां महद् ब्रह्म इति योनिर् एव विशिष्यते । तस्मिन् महति ब्रह्मणि योनौ गर्भं हिरण्यगर्भस्य जन्मनो बीजं सर्व-भूत-जन्म-कारणं बीजं दधामि निक्षिपामि क्षेत्र-क्षेत्रज्ञ-प्रकृति-द्वय-शक्तिमान् ईश्वरो ऽहम्, अविद्या-काम-कर्मोपाधि-स्वरूपानुविधायिनं क्षेत्रज्ञं क्षेत्रेण संयोजयामीत्य् अर्थः । संभव उत्पत्तिः सर्व-भूतानां हिरण्यगर्भोत्पत्ति-द्वारेण ततस् तस्माद् गब्र्हाधानाद् भवति । हे भारत

==============================
सर्व-योनिषु कौन्तेय मूर्तयः संभवन्ति याः ।
तासां ब्रह्म महद् योनिर् अहं बीज-प्रदः पिता

देव-पितृ-मनुष्य-पशु-मृगादि-सर्व-योनिषु कौन्तेय, मूर्तयो देह-संस्थान-लक्षणा मूर्च्छिताङ्गावयवा मूर्तयः संभवन्ति याः, तासां मूर्तीनां ब्रह्म महत् सर्वावस्थं योनिः कारणम् अहम् ईश्वरो बीज-प्रदो गर्भाधानस्य कर्ता पिता

==============================
के गुणाः ? कथं बध्नन्ति ? इत्य् उच्यते -
सत्त्वं रजस् तम इति गुणाः प्रकृति-संभवाः ।
निबध्नन्ति महा-बाहो देहे देहिनम् अव्ययम्

सत्त्वं रजस् तम इत्य् एवं-नामानो गुणा इति पारिभाषिकः शब्दः । न रूपादिवद् द्रव्याश्रिता गुणाः । न च गुण-गुणिनोर् अन्यत्वम् अत्र विवक्षितम् । तस्माद् गुणा इव नित्य-पर-तन्त्राः क्षेत्रज्ञं प्रत्य् अविद्यात्मकत्वात् क्षेत्रज्ञं निबध्नन्तीव तम् आस्पदीकृत्यात्मानं प्रतिलभन्त इति निबध्नन्तीत्य् उच्यते । ते च प्रकृति-संभवा भगवन्-माया-संभवा निबध्नन्तीव । हे महाबाहो । महान्तौ समर्थतराव् आजानु-प्रलम्बौ बाहू यस्य सः महाबाहुः हे महाबाहो । देहे शरीरे देहिनं देहवन्तम् अव्ययम्, अव्ययत्वं चोक्तम् अनादित्वाद् [गीता 13.32] इत्य् आदि श्लोकेन । ननु देही न लिप्यते [गीता 13.32] इत्य् उक्तम् । तत् कथम् इह निबध्नन्तीत्य् अन्यथोच्यते ? परिहृतम् अस्माभिर् इव-शब्देन निबध्नन्तीवेति

==============================
तत्र सत्त्वादीनां सत्त्वस्यैव तावल् लक्षणम् उच्यते -
तत्र सत्त्वं निर्मलत्वात् प्रकाशकम् अनामयम् ।
सुख-सङ्गेन बध्नाति ज्ञान-सङ्गेन चानघ

निर्मलत्वात् स्फटिक-मणिर् इव प्रकाशकम् अनामयं निरुपद्रवं सत्त्वं तन् निबध्नाति । कथम् ? सुख-सङ्गेन सुख्य् अहम् इति विषय-भूतस्य सुखस्य विषयिण्य् आत्मनि संश्लेषापादनं मृषैव सुखे सञ्जनम् इति । सैषाविद्या । न हि विषय-धर्मो विषयिणो भवति । इच्छादि च धृत्य्-अन्तं क्षेत्रस्यैव विषयस्य धर्मः इत्य् उक्तं भगवता । अतो ऽविद्ययैव स्वकीय-धर्म-भूतया विषय-विषय्य्-अविवेक-लक्षणयास्वात्म-भूते सुखे संजयतीव, आसक्तम् इव करोति, असङ्गं सक्तम् इव करोति, असुखिनं सुखिनम् इव । तथा ज्ञान-सङ्गेन च, ज्ञानम् इति सुख-साहचर्यात् क्षेत्रस्यैव विषयस्यान्तः-करणस्य धर्मः, नात्मनः । आत्म-धर्मत्वे सङ्गानुपपत्तेः, बन्धानुपपत्तेश् च । सुख इव ज्ञानादौ सङ्गो मन्तव्यः । हे अनघ अव्यसन

==============================
रजो रागात्मकं विद्धि तृष्णासङ्ग-समुद्भवम् ।
तन् निबध्नाति कौन्तेय कर्म-सङ्गेन देहिनम्

रजः रागात्मकं रजनाद् रागो गैरिकाद् इव द्राग् आत्मकं विद्धि जानीहि । तृष्णासङ्ग-समुद्भवं तृष्णा अप्राप्ताभिलाषः । आसङ्गः प्राप्ते विषये मनसः प्रीति-लक्षणः संश्लेषः । तृष्णासङ्गयोः समुद्भवं तृष्णासङ्ग-समुद्भवम् । तन् निबध्नाति तद् रजो निबध्नाति कौन्तेय कर्म-सङ्गेन, दृष्टादृष्टार्थेषु कर्मसु सञ्जनं तत्-परता कर्म-सङ्गस् तेन निबध्नाति रजो देहिनम्

==============================
तमस् त्व् अज्ञान-जं विद्धि मोहनं सर्व-देहिनाम् ।
प्रमादालस्य-निद्राभिस् तन् निबध्नाति भारत

तमस् तृतीयो गुणो ऽज्ञान-जम् अज्ञानाज् जातम् अज्ञान-जं विद्धि । मोहनं मोह-करम् अविवेक-करं सर्व-देहिनां सर्वेषां देहवताम् । प्रमादालस्य-निद्राभिः प्रमादश् चालस्यं च निद्रा च प्रमादालस्य-निद्रास् ताभिः प्रमादालस्य-निद्राभिस् तत् तमो निबध्नाति भारत

==============================
पुनर् गुणानां व्यापारः संक्षेपत उच्यते -
सत्त्वं सुखे संजयति रजः कर्मणि भारत ।
ज्ञानम् आवृत्य तु तमः प्रमादे संजयत्य् उत

सत्त्वं सुखे संजयति संश्लेषयति, रजः कर्मणि हे भारत संजयतीत्य् अनुवर्तते । ज्ञानं सत्त्व-कृतं विवेकम् आवृत्य आच्छाद्य तु तमः स्वेन आवरणात्मना प्रमादे संजयत्य् उत । प्रमादो नाम प्राप्त-कर्तव्याकरणम्

==============================
उक्तं कार्यं कदा कुर्वन्ति गुणाः ? इत्य् उच्यते -
रजस् तमश् चाभिभूय सत्त्वं भवति भारत ।
रजः सत्त्वं तमश् चैव तमः सत्त्वं रजस् तथा

रजस् तमश् च उभाव् अप्य् अभिभूय सत्त्वं भवति उद्भवति वर्धते यदा, तदा लब्धात्मकं सत्त्वं स्व-कार्यं ज्ञान-सुखाद्य् आरभते । हे भारत ! तथा रजो-गुणः सत्त्वं तमश् चैव उभाव् अप्य् अभिभूय वर्धते यदा, तदा कर्म तृष्णादि स्व-कार्यम् आरभते । तम-आख्यो गुणः सत्त्वं रजश् च उभाव् अप्य् अभिभूय तथैव वर्धते यदा, तदा ज्ञानावरणादि स्व-कार्यम् आरभते

==============================
यदा यो गुण उद्भूतो भवति, तदा तस्य किं लिङ्गम् ? इत्य् उच्यते -
सर्व-द्वारेषु देहे ऽस्मिन् प्रकाश उपजायते ।
ज्ञानं यदा तदा विद्याद् विवृद्धं सत्त्वम् इत्य् उत

सर्व-द्वारेषु, आत्मन उपलब्धि-द्वाराणि श्रोत्रादीनि सर्वाणि करणानि, तेषु सर्व-द्वारेषु अन्तः-करणस्य बुद्धेर् वृत्तिः प्रकाशो देहे ऽस्मिन् उपजायते । तद् एव ज्ञानम् । यदैवं प्रकाशो ज्ञानाख्य उपजायते, तदा ज्ञान-प्रकाशेन लिङ्गेन विद्याद् विवृद्धम् उद्भूतं सत्त्वम् इत्य् उतापि

==============================
रजस उद्भूतस्येदं चिह्नम् -
लोभः प्रवृत्तिर् आरम्भः कर्मणाम् अशमः स्पृहा ।
रजस्य् एतानि जायन्ते विवृद्धे भरतर्षभ

लोभः पर-द्रव्यादित्सा । प्रवृत्तिः प्रवर्तनम् । सामान्य-चेष्टा आरम्भः । कस्य ? कर्मणाम् । अशमो ऽनुपशमः हर्ष-रागादि-प्रवृत्तिः । स्पृहा सर्व-सामान्य-वस्तु-विषया तृष्णा । रजसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते । हे भरतर्षभ

==============================
अप्रकाशो ऽप्रवृत्तिश् च प्रमादो मोह एव च ।
तमस्य् एतानि जायन्ते विवृद्धे कुरु-नन्दन

अप्रकाशो ऽविवेकः । अत्यन्तम् अप्रवृत्तिश् च प्रवृत्त्य्-अभावस् तत्-कार्यं प्रमादो मोह एव च । अविवेको मूढता इत्य् अर्थः । तमसि गुणे विवृद्ध एतानि लिङ्गानि जायन्ते हे कुरु-नन्दन !

==============================
मरण-द्वारेणापि यत् फलं प्राप्यते, तद् अपि सङ्ग-राग-हेतुकं सर्वं गौणम् एवेति दर्शयन् आह -
यदा सत्त्वे प्रवृद्धे तु प्रलयं याति देह-भृत् ।
तदोत्तम-विदां लोकान् अमलान् प्रतिपद्यते

यदा सत्त्वे प्रवृद्ध उद्भूते तु प्रलयं मरणं याति प्रतिपद्यते देह-भृद् आत्मा, तदोत्तम-विदां महद्-आदि-तत्त्व-विदाम् इत्य् एतत् । लोकान् अमलान् मल-रहितान् प्रतिपद्यते प्राप्नोतीत्य् एतत्

==============================
रजसि प्रलयं गत्वा कर्म-सङ्गिषु जायते ।
तथा प्रलीनस् तमसि मूढ-योनिषु जायते

रजसि गुणे विवृद्धे प्रलयं मरणं गत्वा प्राप्य कर्म-सङ्गिषु कर्मासक्ति-युक्तेषु मनुष्येषु जायते । तथा तद्वद् एव प्रलीनो मृतस् तमसि विवृद्धे मूढ-योनिषु पश्व्-आदि-योनिषु जायते

==============================
अतीत-श्लोकार्थस्यैव संक्षेप उच्यते -
कर्मणः सुकृतस्याहुः सात्त्विकं निर्मलं फलम् ।
रजसस् तु फलं दुःखम् अज्ञानं तमसः फलम्

कर्मणः सुकृतस्य सात्त्विकस्य इत्य् अर्थः, आहुः शिष्टः सात्त्विकम् एव निर्मलं फलम् इति । रजसस् तु फलं दुःखं राजसस्य कर्मण इत्य् अर्थः, कर्माधिकारात् फलम् अपि दुःखम् एव, कारणानुरूप्यात्, राजसम् एव । तथा अज्ञानं तमसस् तामसस्य कर्मणो ऽधर्मस्य पूर्ववत्

==============================
किं च, गुणेभ्यो भवति -
सत्त्वात् संजायते ज्ञानं रजसो लोभ एव च ।
प्रमाद-मोहौ तमसो भवतो ऽज्ञानम् एव च

सत्त्वाल् लब्धात्मकात् संजायते समुत्पद्यते ज्ञानम्, रजसो लोभ एव च, प्रमाद-मोहौ च उभौ तमसो भवतः, अज्ञानम् एव च भवति

==============================
किं च -
ऊर्ध्वं गच्छन्ति सत्त्व-स्था मध्ये तिष्ठन्ति राजसाः ।
जघन्य-गुण-वृत्त-स्था अधो गच्छन्ति तामसाः

ऊर्ध्वं गच्छन्ति देवलोकादिषूत्पद्यन्ते सत्त्व-स्थाः सत्त्व-गुण-वृत्त-स्थाः । मध्ये तिष्ठन्ति मनुष्येषूत्पद्यन्ते राजसाः । जघन्य-गुण-वृत्त-स्था जघन्यश् चासौ गुणश् च जघन्य-गुणस् तमः, तस्य वृत्तं निद्रालस्यादि, तस्मिन् स्थिताः जघन्य-गुण-वृत्त-स्थाः मूढाः अधो गच्छन्ति पश्व्-आदिषूत्पद्यन्ते तामसाः

==============================
पुरुषस्य प्रकृति-स्थत्व-रूपेण मिथ्या-ज्ञानेन युक्तस्य भोग्येषु गुणेषु सुख-दुःख-मोहात्मकेषु सुखी दुःखी मूढो ऽहम् अस्मीत्य् एवं-रूपो यः सङ्गस् तत्-कारणं पुरुषस्य सद्-असद्-योनि-जन्म-प्राप्ति-लक्षणस्य संसारस्येति समासेन पूर्वाध्याये यद् उक्तम्, तद् इह सत्त्वं रजस् तम इति गुणाः प्रकृति-संभवा इत्य् आरभ्य गुण-स्वरूपम्, गुण-वृत्तम्, स्व-वृत्तेन च गुणानां बन्धकत्वम्, गुण-वृत्त-निबद्धस्य च पुरूषस्य या गतिः, इत्य् एतत् सर्वं मिथ्या-ज्ञान-मूलं बन्ध-कारणं विस्तरेणोक्त्वा, अधुना सम्यग्-दर्शनान् मोक्षो वक्तव्य इत्य् अत आह भगवान् -
नान्यं गुणेभ्यः कर्तारं यदा द्रष्टानुपश्यति ।
गुणेभ्यश् च परं वेत्ति मद्-भावं सो ऽधिगच्छति

नान्यं कार्य-करण-विषयाकार-परिणतेभ्यो गुणेभ्यः कर्तारम् अन्यं यदा द्रष्टा विद्वान् सन् नानुपश्यति, गुणा एव सर्वावस्थाः सर्व-कर्मणां कर्तार इत्य् एवं पश्यति, गुणेभ्यश् च परं गुण-व्यापार-साक्षि-भूतं वेत्ति, मद्-भावं मम भावं स द्रष्टाधिगच्छति

==============================
कथम् अधिगच्छति ? इत्य् उच्यते -
गुणान् एतान् अतीत्य त्रीन् देही देह-समुद्भवान् ।
जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैर् विमुक्तो ऽमृतम् अश्नुते

गुणान् एतान् यथोक्तान् अतीत्य जीवन्न् एवातिक्रम्य मायोपाधि-भूतान् त्रीन् देही देह-समुद्भवान् देहोत्पत्ति-बीज-भूतान् जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखैर् जन्म च मृत्युश् च जरा च दुःखानि च जन्म-मृत्यु-जरा-दुःखानि तैर् जीवन्न् एव विमुक्तः सन् विद्वान् अमृतम् अश्नुते । एवं मद्-भावम् अधिगच्छतीत्य् अर्थः

==============================
जीवन्न् एव गुणान् अतीत्यामृतम् अश्नुते इति प्रश्न-बीजं प्रतिलभ्यार्जुन उवाच -
कैर् लिङ्गैस् त्रीन् गुणान् एतान् अतीतो भवति प्रभो ।
किम्-आचारः कथं चैतांस् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते

कैर् लिङ्गैश् चिह्नैस् त्रीन् एतान् व्याख्यातान् गुणान् अतीतो ऽतिक्रान्तो भवति प्रभो, किम्-आचारः ? को ऽस्य आचार इति किम्-आचारः । कथं केन च प्रकारेण एतान् त्रीन् गुणान् अतिवर्तते ऽतीत्य वर्तते

==============================
गुणातीतस्य लक्षणं गुणातीतत्वोपायं चार्जुनेन पृष्टो ऽस्मिन् श्लोके प्रश्न-द्वयार्थं प्रतिवचनं भगवान् उवाच । यत् तावत् कैर् लिङ्गैर् युक्तो गुणातीतो भवतीति तत् शृणु -
प्रकाशं च प्रवृत्तिं च मोहम् एव च पाण्डव ।
न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि न निवृत्तानि काङ्क्षति

प्रकाशं च सत्त्वकार्यं प्रवृत्तिं च रजःकार्यं मोहम् एव च तमःकार्यम् इत्य् एतानि न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि सम्यग्विषयभावेन उद्भूतानि - मम तामसः प्रत्ययो जातः, तेनाहं मूढः । तथा राजसी प्रवृत्तिर् मम उत्पन्ना दुःखात्मिका, तेनाहं रजसा प्रवर्तितः प्रचलितः स्वरूपात् । कष्टं मम वर्तते यो ऽयं मत्स्वरूपावस्थानात् भ्रंशः । तथा सात्त्विको गुणः प्रकाशात्मा मां विवेकित्वम् आपादयन् सुखे च सजयन् बध्नातीति तानि द्वेष्ट्य् असम्यग्-दर्शित्वेन । तत् एवं गुणातीतो न द्वेष्टि संप्रवृत्तानि । यथा च सात्त्विकादिपुरुषः सत्त्वादिकार्याणि आत्मानं प्रति प्रकाश्य निवृत्तानि काङ्क्षति, न तथा गुणातीतो निवृत्तानि काङ्क्षतीत्य् अर्थः । एतत् न परप्रत्यक्षं लिङ्गम् । किं तर्हि ? स्वात्मप्रत्यक्षत्वात् आत्मार्थम्
एव एतत् लक्षणम् । न हि स्वात्मविषयं द्वेषमाकाङ्क्षां वा परः पश्यति

==============================
अथ इदानीम् गुणातीतः किम्-आचारः ? इति प्रश्नस्य प्रतिवचनम् आह -
उदासीनवद् आसीनो गुणैर् यो न विचाल्यते ।
गुणा वर्तन्त इत्य् एव यो ऽवतिष्ठति नेङ्गते

उदासीनवद् यथा उदासीनो न कस्यचित् पक्षं भजते, तथायं गुणातीतत्वोपाय-मार्गे ऽवस्थित आसीन आत्मविद् गुणैर् यः संन्यासी न विचाल्यते विवेक-दर्शनावस्थातः । तद् एतत् स्फुटीकरोति - गुणाः कार्य-करण-विषयाकार-परिणता अन्योन्यस्मिन् वर्तन्ते इति यो ऽवतिष्ठति । छन्दो-भङ्ग-भयात् परस्मैपद-प्रयोगः । यो ऽनुतिष्ठतीति वा पाठान्तरम् । नेङ्गते न चलति, स्वरूपावस्थ एव भवतीत्य् अर्थः

==============================
किं च -
सम-दुःख-सुखः स्वस्थः सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः ।
तुल्य-प्रियाप्रियो धीरस् तुल्य-निन्दात्म-संस्तुतिः

सम-दुःख-सुखः समे दुःख-सुखे यस्य सः सम-दुःख-सुखः, स्वस्थः स्वे आत्मनि स्थितः प्रसन्नः सम-लोष्टाश्म-काञ्चनः लोष्टं चाश्मा च काञ्चनं च लोष्टाश्मकाञ्चनानि समानि यस्य सः समलोष्टाश्मकाञ्चनः, तुल्यप्रियाप्रियः प्रियं चाप्रियं च प्रियाप्रिये तुल्ये समे यस्य सो ऽयं तुल्यप्रियाप्रियः, धीरो धीमान्, तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः निन्दा च आत्मसंस्तुति च निन्दात्मसंस्तुती, तुल्ये निन्दात्मसंस्तुती यस्य यतेः स तुल्यनिन्दात्मसंस्तुतिः

==============================
किं च -
मानापमानयोस् तुल्यस् तुल्यो मित्रारि-पक्षयोः ।
सर्वारम्भ-परित्यागी गुणातीतः स उच्यते

मानापमानयोस् तुल्यः समो निर्विकारः । तुल्यो मित्रारि-पक्षयोः । यद्यप्य् उदासीना भवन्ति केचित् स्वाभिप्रायेण, तथापि पराभिप्रायेण मित्रारि-पक्षयोर् इव भवन्तीति तुल्यो मित्रारि-पक्षयोर् इत्य् आह । सर्वारम्भ-परित्यागी । दृष्टादृष्टार्थानि कर्माण्य् आरभ्यन्त इत्य् आरम्भाः । सर्वान् आरम्भान् परित्यक्तुं शीलम् अस्येति सर्वारम्भ-परित्यागी । देह-धारण-मात्र-निमित्त-व्यतिरेकेण सर्व-कर्म-परित्यागीत्य् अर्थः । गुणातीतः स उच्यते

==============================
उदासीनवद् इत्य् आदि गुणातीतः स उच्यते इत्य् एतद्-अन्तम् उक्तं यावत् यत्न-साध्यं तावत् संन्यासिनो ऽनुष्ठेयं गुणातीतत्व-साधनं मुमुक्षोः । स्थिरी-भूतं तु स्व-संवेद्यं सद् गुणातीतस्य यतेर् लक्षणं भवतीति । अधुना कथं च त्रीन्गुणान् अतिवर्तते ? इत्य् अस्य प्रश्नस्य प्रतिवचनम् आह -
मां च यो ऽव्यभिचारेण भक्ति-योगेन सेवते ।
स गुणान् समतीत्यैतान् ब्रह्म-भूयाय कल्पते

मां च ईश्वरं नारायणं सर्व-भूत-हृदयाश्रितं यो यतिः कर्मी वा अव्यभिचारेण न कदाचिद् यो व्यभिचरति भक्ति-योगेन भजनं भक्तिः सैव योगस् तेन भक्ति-योगेन सेवते, स गुणान् समतीत्य एतान् यथोक्तान् । ब्रह्म-भूयाय । भवनं भूयः, ब्रह्म-भूयाय ब्रह्म-भवनाय मोक्षाय कल्पते समर्थो भवतीत्य् अर्थः

==============================
कुत एतद् ? इत्य् उच्यते -
ब्रह्मणो हि प्रतिष्ठाहम् अमृतस्याव्ययस्य च ।
शाश्वतस्य च धर्मस्य सुखस्यैकान्तिकस्य च

ब्रह्मणः परमात्मनो हि यस्मात् प्रतिष्ठाहं प्रतितिष्ठत्य् अस्मिन् इति प्रतिष्ठाहं प्रत्यग्-आत्मा । कीदृशस्य ब्रह्मणः ? अमृतस्य अविनाशिनः । अव्ययस्य अविकारिणः । शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य धर्म-ज्ञानस्य ज्ञान-योग-धर्म-प्राप्यस्य सुखस्य आनन्द-रूपस्य ऐकान्तिकस्य अव्यभिचारिणो ऽमृतादि-स्वभावस्य परमानन्द-रूपस्य परमात्मनः प्रत्यग्-आत्मा प्रतिष्ठा ।
सम्यग्-ज्ञानेन परमात्मतया निश्चीयते । तद् एतद् ब्रह्म-भूयाय कल्पत इत्य् उक्तम् । यया चेश्वर-शक्त्या भक्तानुग्रहादि-प्रयोजनाय ब्रह्म प्रतिष्ठते प्रवर्तते, सा शक्तिर् ब्रह्मैवाहम् । शक्ति-शक्तिमतोर् अनन्यत्वाद् इत्य् अभिप्रायः । अथवा, ब्रह्म-शब्द-वाच्यत्वात् स-विकल्पकं ब्रह्म । तस्य ब्रह्मणो निर्विकल्पको ऽहम् एव नान्यः प्रतिष्ठाश्रयः । किं-विशिष्टस्य ? अमृतस्यामरण-धर्मकस्याव्ययस्य व्यय-रहितस्य । किं च, शाश्वतस्य च नित्यस्य धर्मस्य ज्ञान-निष्ठा-लक्षणस्य सुखस्य तज्-जनितस्य ऐकान्तिकस्य एकान्त-नियतस्य च, प्रतिष्ठाहम् इति वर्तते