ભગવદ્ગીતા (ટીકા સહિત) · અધ્યાય 11

ઇતિ શ્રીમત્-પરમહંસ-પરિવ્રાજકાચાર્યસ્ય શ્રીગોવન્દિભગવત્પૂજ્યપાદ-
શિષ્યસ્ય શ્રીમચ્-છંકર-ભગવતઃ કૃતૌ શ્રીમદ્-ભગવદ્-ગીતા-ભાષ્યે
દશમો ઽધ્યાયઃ ॥
ભ્ગ્ 11
અથૈકાદશો ઽધ્યાયઃ
વિશ્વ-રૂપ-દર્શન-યોગઃ
(શ્રી-શઙ્કરાચાર્ય-ભગવત્-પાદ-કૃત-ભાષ્યમ્)
ભગવતો વિભૂતય ઉક્તાઃ । તત્ર ચ વિષ્ટભ્યાહમ્ ઇદં કૃત્સ્નમ્ એકાંશેન સ્થિતો જગત્ [ગીતા 10.42] ઇતિ ભગવતાભિહિતં શ્રુત્વા યત્ જગદ્-આત્મ-રૂપમ્, આદ્યમ્ ઐશ્વરં તત્ સાક્ષાત્-કર્તુમ્ ઇચ્છન્ન્ અર્જુન ઉવાચ -
મદ્-અનુગ્રહાય પરમં ગુહ્યમ્ અધ્યાત્મ-સંજ્ઞિતમ્ ।
યત્ ત્વયોક્તં વચસ્ તેન મોહો ઽયં વિગતો મમ

મદ્-અનુગ્રહાય મમાનુગ્રહાર્થં પરમં નિરતિશયં ગુહ્યં ગોપ્યમ્ અધ્યાત્મ-સંજ્ઞિતમ્ આત્માનાત્મ-વિવેક-વિષયં યત્ ત્વયોક્તં વચો વાક્યં તેન તે વચસા મોહો ઽયં વિગતો મમ । અવિવેક-બુદ્ધિર્ અપગતેત્ય્ અર્થઃ

==============================
કિં ચ -
ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશો મયા ।
ત્વત્તઃ કમલ-પત્રાક્ષ માહાત્મ્યમ્ અપિ ચાવ્યયમ્

ભવ ઉત્પત્તિર્ અપ્યયઃ પ્રલયસ્ તૌ ભવાપ્યયૌ હિ ભૂતાનાં શ્રુતૌ વિસ્તરશઃ મયા, ન સંક્ષેપતઃ । ત્વત્તસ્ ત્વત્-સકાશાત્ । કમલ-પત્રાક્ષ કમલસ્ય પત્રં કમલ-પત્રં તદ્વદ્ અક્ષિણી યસ્ય તવ સ ત્વં કમલ-પત્રાક્ષો, હે કમલપત્રાક્ષ ! મહાત્મનો ભાવો માહાત્મ્યમ્ અપિ ચાવ્યયમ્ અક્ષયમ્ । શ્રુતમ્ ઇત્ય્ અનુવર્તતે

==============================
એવમ્ એતદ્ યથાત્થ ત્વમ્ આત્માનં પરમેશ્વર ।
દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે રૂપમ્ ઐશ્વરં પુરુષોત્તમ

એવમ્ એતન્ નાન્યથા યથા યેન પ્રકારેણ આત્થ કથયસિ ત્વમ્ આત્માનં પરમેશ્વર । તથાપિ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છામિ તે તવ જ્ઞાનૈશ્વર્ય-શક્તિ-બલ-વીર્ય-તેજોભિઃ સંપન્નમ્ ઐશ્વરં વૈષ્ણવં રૂપં પુરુષોત્તમ

==============================
મન્યસે યદિ તચ્ છક્યં મયા દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ પ્રભો ।
યોગેશ્વર તતો મે ત્વં દર્શયાત્માનમ્ અવ્યયમ્

મન્યસે ચિન્તયસિ યદિ મયાર્જુનેન તચ્ છક્યં દ્રષ્ટુમ્ ઇતિ પ્રભો ! સ્વામિન્ ! યોગેશ્વર યોગિનો યોગાસ્ તેષામ્ ઈશ્વરો યોગેશ્વરઃ, હે યોગેશ્વર ! યસ્માદ્ અહમ્ અતીવાર્થી દ્રષ્ટુમ્, તતસ્ તસ્માન્ મે મદ્-અર્થં ત્વમ્ આત્માનમ્ અવ્યયમ્

==============================
એવં ચોદિતો ઽર્જુનેન ભગવાન્ ઉવાચ -
પશ્ય મે પાર્થ રૂપાણિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ ।
નાના-વિધાનિ દિવ્યાનિ નાના-વર્ણાકૃતીનિ ચ

પશ્ય મે પાર્થ ! રૂપાણિ શતશો ઽથ સહસ્રશઃ । અનેકશ ઇત્ય્ અર્થઃ । તાનિ ચ નાના-વિધાન્ય્ અનેક-પ્રકારાણિ દિવિ ભવાનિ દિવ્યાન્ય્ અપ્રાકૃતાનિ નાના-વર્ણાકૃતીનિ ચ નાના વિલક્ષણા નીલ-પીતાદિ-પ્રકારા વર્ણાસ્ તથાકૃતયશ્ ચાવયવ-સંસ્થાન-વિશેષો યેષાં રૂપાણાં તાનિ નાના-વર્ણાકૃતીની ચ

==============================
પશ્યાદિત્યાન્ વસૂન્ રુદ્રાન્ અશ્વિનૌ મરુતસ્ તથા ।
બહૂન્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વાણિ પશ્યાશ્ચર્યાણિ ભારત

પશ્યાદિત્યાન્ દ્વાદશ । વસૂન્ અષ્ટૌ । રુદ્રાન્ એકાદશ । અશ્વિનૌ દ્વૌ । મરુતઃ સપ્ત-સપ્ત-ગણા યે તાન્ । તથા ચ બહૂન્ય્ અન્યાન્ય્ અપ્ય્ અદૃષ્ટ-પૂર્વાણિ મનુષ્ય-લોકે ત્વયા ત્વત્તો ઽન્યેન વા કેનચિત્ । પશ્યાશ્ચર્યાણ્ય્ અદ્ભુતાનિ ભારત

==============================
ન કેવલમ્ એતાવદ્ એવ -
ઇહૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પશ્યાદ્ય સ-ચરાચરમ્ ।
મમ દેહે ગુડાકેશ યચ્ ચાન્યદ્ દ્રષ્ટુમ્ ઇચ્છસિ

ઇહૈક-સ્થમ્ એકસ્મિન્ન્ એવ સ્થિતં જગત્ કૃત્સ્નં સમસ્તં પશ્યાદ્ય ઇદાનીં સ-ચરાચરં સહ ચરેણાચરેણ ચ વર્તતે મમ દેહે ગુડાકેશ । યચ્ ચાન્યત્ જય-પરાજયાદિ । યત્ શઙ્કસે, યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુર્ [ગીતા 2.6] ઇતિ યત્ અવોચઃ, તદ્ અપિ દ્રષ્ટું યદીચ્છસિ

==============================
કિં તુ -
ન તુ માં શક્યસે દ્રષ્ટુમ્ અનેનૈવ સ્વ-ચક્ષુષા ।
દિવ્યં દદામિ તે ચક્ષુઃ પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્

ન તુ માં વિશ્વ-રૂપ-ધરં શક્યસે દ્રષ્ટુમ્ અનેનૈવ પ્રાકૃતેન સ્વ-ચક્ષુષા સ્વકીયેન ચક્ષુષા । યેન તુ શક્યસે દ્રષ્ટું દિવ્યેન, તદ્ દિવ્યં દદામિ તે તુભ્યં ચક્ષુઃ । તેન પશ્ય મે યોગમ્ ઐશ્વરમ્ ઈશ્વરસ્ય મમ ઐશ્વરં યોગં યોગ-શક્ત્ય્-અતિશયમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
સંજય ઉવાચ -
એવમ્ ઉક્ત્વા તતો રાજન્ મહા-યોગેશ્વરો હરિઃ ।
દર્શયામ્ આસ પાર્થાય પરમં રૂપમ્ ઐશ્વરમ્

એવં યથોક્ત-પ્રકારેણોક્ત્વા તતો ઽનન્તરં રાજન્ ધૃતરાષ્ટ્ર ! મહા-યોગેશ્વરો મહાંશ્ ચાસૌ યોગેશ્વરશ્ મહા-યોગેશ્વરો હરિર્ નારાયણો દર્શયામાસ દર્શિતવાન્ પાર્થાય પૃથા-સુતાય પરમં રૂપં વિશ્વ-રૂપમ્ ઐશ્વરમ્

==============================
અનેક-વક્ત્ર-નયનમ્ અનેકાદ્ભુત-દર્શનમ્ ।
અનેક-દિવ્યાભરણં દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્

અનેક-વક્ત્ર-નયનમ્ અનેકાનિ વક્ત્રાણિ નયનાનિ ચ યસ્મિન્ રૂપે તદ્ અનેક-વક્ત્ર-નયનમ્, અનેકાદ્ભુત-દર્શનમ્ અનેકાન્ય્ અદ્ભુતાનિ વિસ્માપકાનિ દર્શનાનિ યસ્મિન્ રૂપે તદ્ અનેકાદ્ભુત-દર્શનં રૂપમ્ । તથાનેક-દિવ્યાભરણમ્ અનેકાનિ દિવ્યાન્ય્ આભરણાનિ યસ્મિન્ તદ્ અનેક-દિવ્યાભરણમ્ । તથા દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધં દિવ્યાન્ય્ અનેકાન્ય્ અસ્યાદીનિ ઉદ્યતાન્ય્ આયુધાનિ યસ્મિન્ તદ્ દિવ્યાનેકોદ્યતાયુધમ્ । દર્શયામાસેતિ પૂર્વેણ સંબન્ધઃ

==============================
કિં ચ -
દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરં દિવ્ય-ગન્ધાનુલેપનમ્ ।
સર્વાશ્ચર્ય-મયં દેવમ્ અનન્તં વિશ્વતો-મુખમ્

દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરં દિવ્યાનિ માલ્યાનિ પુષ્પાણ્ય્ અમ્બરાણિ વસ્રાણિ ચ ધ્રિયન્તે યેનેશ્વરેણ તં દિવ્ય-માલ્યામ્બર-ધરમ્, દિવ્ય-ગન્ધાનુલેપનં દિવ્યં ગન્ધાનુલેપનં યસ્ય તં દિવ્ય-ગન્ધાનુલેપનમ્, સર્વાશ્ચર્ય-મયં સર્વાશ્ચર્ય-પ્રાયં દેવમ્ અનન્તં નાસ્યાન્તો ઽસ્તીત્ય્ અનન્તસ્ તમ્, વિશ્વતો-મુખં સર્વતો-મુખં સર્વ-ભૂતાત્મ-ભૂતત્વાત્, તં દર્શયામાસ । અર્જુનો દદર્શેતિ વાધ્યાહ્રિયતે

==============================
યા પુનર્ ભગવતો વિશ્વ-રૂપસ્ય ભાઃ, તસ્યા ઉપમોચ્યતે -
દિવિ સૂર્ય-સહસ્રસ્ય ભવેદ્ યુગપદ્ ઉત્થિતા ।
યદિ ભાઃ સદૃશી સા સ્યાદ્ ભાસસ્ તસ્ય મહાત્મનઃ

અન્તરિક્ષે વા દિવિ સૂર્યાણાં સહસ્રં સૂર્ય-સહસ્રં તસ્ય યુગપદ્ ઉત્થિતસ્ય સૂર્ય-સહસ્રસ્ય યા યુગપદ્ ઉત્થિતા ભાઃ, સા યદિ, સદૃશી સ્યાત્ તસ્ય મહાત્મનો વિશ્વ-રૂપસ્યૈવ ભાસઃ । યદિ વા ન સ્યાત્, તતો વિશ્વ-રૂપસ્યૈવ ભા અતિરિચ્યતે ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
કિં ચ -
તત્રૈકસ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમ્ અનેકધા ।
અપશ્યદ્ દેવ-દેવસ્ય શરીરે પાણ્ડવસ્ તદા

તત્ર તસ્મિન્ વિશ્વ-રૂપ એકસ્મિન્ સ્થિતમ્ એક-સ્થં જગત્ કૃત્સ્નં પ્રવિભક્તમ્ અનેકધા દેવ-પિતૃ-મનુષ્યાદિ-ભેદૈર્ અપશ્યદ્ દૃષ્ટવાન્ દેવ-દેવસ્ય હરેઃ શરીરે પાણ્ડાવો ઽર્જુનસ્ તદા

==============================
તતઃ સ વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટ-રોમા ધનંજયઃ ।
પ્રણમ્ય શિરસા દેવં કૃતાઞ્જલિર્ અભાષત

તતસ્ તં દૃષ્ટ્વા સ વિસ્મયેનાવિષ્ટો વિસ્મયાવિષ્ટો હૃષ્ટાનિ રોમાણિ યસ્ય સો ઽયં હૃષ્ટ-રોમા ચાભવદ્ ધનઞ્જયઃ । પ્રણમ્ય પ્રકર્ષેણ નમનં કૃત્વા પ્રહ્વી-ભૂતઃ સન્ શિરસા દેવં વિશ્વ-રૂપ-ધરં કૃતાઞ્જલિઃ નમસ્કારાર્થં સંપુટીકૃત-હસ્તઃ સન્ન્ અભાષત ઉક્તવાન્

==============================
કથમ્ ? યત્ ત્વયા દર્શિતં વિશ્વ-રૂપમ્, તદ્ અહં પશ્યામીતિ સ્વાનુભવમ્ આવિષ્કુર્વન્ન્ અર્જુન ઉવાચ -
પશ્યામિ દેવાંસ્ તવ દેવ દેહે
સર્વાંસ્ તથા ભૂત-વિશેષ-સંઘાન્ ।
બ્રહ્માણમ્ ઈશં કમલાસન-સ્થમ્
ઋષીંશ્ ચ સર્વાન્ ઉરગાંશ્ ચ દિવ્યાન્

પશ્યામ્ય્ ઉપલભે હે દેવ, તવ દેહે દેવાન્ સર્વાન્, તથા ભૂત-વિશેષ-સંઘાન્ ભૂત-વિશેષાણાં સ્થાવર-જઙ્ગમાનાં નાના-સંસ્થાન-વિશેષાણાં સંઘા ભૂત-વિશેષ-સંઘાસ્ તાન્, કિં ચ - બ્રહ્માણં ચતુર્-મુખમ્ ઈશમ્ ઈશિતારં પ્રજાનાં કમલાસન-સ્થં પૃથિવી-પદ્મ-મધ્યે મેરુ-કર્ણિકાસન-સ્થમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । ઋષીંશ્ ચ વસિષ્ઠાદીન્ સર્વાન્, ઉરગાંશ્ ચ વાસુકિ-પ્રભૃતીન્ દિવ્યાન્ દિવિ ભવાન્

==============================
અનેક-બાહૂદર-વક્ત્ર-નેત્રં
પશ્યામિ ત્વા સર્વતો ઽનન્ત-રૂપમ્ ।
નાન્તં ન મધ્યં ન પુનસ્ તવાદિં
પશ્યામિ વિશ્વેશ્વર વિશ્વ-રૂપ

અનેક-બાહૂદર-વક્ત્ર-નેત્રમ્ અનેકે બાહવર્ ઉદરાણિ વક્ત્રાણિ નેત્રાણિ ચ યસ્ય તવ સ ત્વમ્ અનેક-બાહૂદર-વક્ત્ર-નેત્રસ્ તમ્ અનેક-બાહૂદર-વક્ત્ર-નેત્રમ્ । પશ્યામિ ત્વા ત્વાં સર્વતઃ સર્વત્રાનન્ત-રૂપમ્ અનન્તાનિ રૂપાણ્ય્ અસ્ય ઇત્ય્ અનન્ત-રૂપસ્ તમ્ અનન્ત-રૂપમ્ । નાન્તમ્, અન્તો ઽવસાનમ્, ન મધ્યમ્, મધ્યં નામ દ્વયોઃ કોટ્યોર્ અન્તરમ્ । ન પુનસ્ તવાદિમ્ - ન દેવસ્યાન્તં પશ્યામિ, ન મધ્યં પશ્યામિ, ન પુનર્ આદિં પશ્યામિ । હે વિશ્વેશ્વર વિશ્વ-રૂપ

==============================
કિં ચ -
કિરીટિનં ગદિનં ચક્રિણં ચ
તેજો-રાશિં સર્વતો દીપ્તિમન્તમ્ ।
પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તાદ્
દીપ્તાનલાર્ક-દ્યુતિમ્ અપ્રમેયમ્

કિરીટિઆનં કિરીટાં નામ શિરોભૂષણવિશેષસ્ તત્ યસ્યાસ્તિ સઃ કિરીટી તં કિરીટિઆનમ્, તથા ગદિનં ગદાસ્ય વિદ્યતે ઇતિ ગદી તં ગદિનમ્, તથા ચક્રિણં ચક્ત્રમ્ અસ્યાસ્તીતિ ચક્રી તં ચક્રિણં ચ, તેજો-રાશિં તેજઃપુજં સર્વતોદીપ્તિમન્તં સર્વતોદીપ્તિર્ અસ્યાસ્તીતિ સર્વતોદીપ્તિમાન્, તં સર્વતોદીપ્તિમન્તં પશ્યામિ ત્વાં દુર્નિરીક્ષ્યં સમન્તાત્ સમન્તતઃ સર્વત્ર દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિમ્ અનલશ્ ચાર્કશ્ ચાનલાર્કૌ દીપ્તૌ અનલાર્કૌ દીપ્તાનલાર્કૌ તયોઃ દીપ્તાનલાર્કયોઃ દ્યુતિરિવ દ્યુતિસ્ તેજો યસ્ય તવ સ ત્વં દીપ્તાનલાર્કદ્યુતિસ્ તં ત્વાં દીપ્તાનલાર્કદ્યતિમ્ અપ્રમેયં ન પ્રમેયમ્ અશક્યપરિચ્છેદમ્ ઇત્ય્ એતત્

==============================
ઇત એવ તે યોગ-શક્તિ-દર્શનાત્ અનુમિનોમિ -
ત્વમ્ અક્ષરં પરમં વેદિતવ્યં
ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।
ત્વમ્ અવ્યયઃ શાશ્વત-ધર્મ-ગોપ્તા
સનાતનસ્ ત્વં પુરુષો મતો મે

ત્વમ્ અક્ષરં ન ક્ષરતીતિ, પરમં બ્રહ્મ વેદિતવ્યં જ્ઞાતવ્યં મુમુક્ષુભિઃ । ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય સમસ્તસ્ય જગતઃ પરં પ્રકૃષ્ટં નિધાનં નિધીયતે ઽસ્મિન્ન્ ઇતિ નિધાનં પર આશ્રય ઇત્ય્ અર્થઃ । કિં ચ, ત્વમ્ અવ્યયો ન તવ વ્યયો વિદ્યત ઇત્ય્ અવ્યયઃ । શાશ્વત-ધર્મ-ગોપ્તા શશ્વદ્-ભવઃ શાશ્વતો નિત્યો ધર્મસ્ તસ્ય ગોપ્તા શાશ્વત-ધર્મ-ગોપ્તા । સનાતનશ્ ચિરન્તનસ્ ત્વં પુરુષઃ પરમઃ મતો ઽભિપ્રેતઃ મે મમ

==============================
કિં ચ -
અનાદિ-મધ્યાન્તમ્ અનન્ત-વીર્યમ્
અનન્ત-બાહું શશિ-સૂર્ય-નેત્રમ્ ।
પશ્યામિ ત્વાં દીપ્ત-હુતાશ-વક્ત્રં
સ્વ-તેજસા વિશ્વમ્ ઇદં તપન્તમ્

અનાદિ-મધ્યાન્તમ્ આદિ ચ મધ્યં ચાન્તશ્ ચ ન વિદ્યતે યસ્ય સો ઽયમ્ અનાદિ-મધ્યાન્તસ્, તં ત્વામ્ અનાદિ-મધ્યાન્તમ્ । અનન્ત-વીર્યં ન તવ વીર્યસ્યાન્તો ઽસ્તીત્ય્ અનન્ત-વીર્યસ્, તં ત્વામ્ અનન્ત-વીર્યમ્ । તથાનન્ત-બાહુમ્ અનન્તા બાહવો યસ્ય તવ સ ત્વમ્, અનન્ત-બાહુસ્ તં ત્વામ્ અનન્ત-બાહુમ્ । શશિ-સૂર્ય-નેત્રં શશિ-સૂર્યૌ નેત્રે યસ્ય તવ સ ત્વં શશિ-સૂર્ય-નેત્રસ્, તં ત્વાં શશિ-સૂર્ય-નેત્રં ચન્દ્રાદિત્ય-નયનમ્ । પશ્યામિ ત્વાં દીપ્ત-હુતાશ-વક્ત્રં દીપ્તશ્ ચાસૌ હુતાશશ્ ચ વક્ત્રં યસ્ય તવ સ ત્વં દીપ્ત-હુતાશ-વક્ત્રસ્, તં ત્વાં દીપ્ત-હુતાશ-વક્ત્રમ્ । સ્વ-તેજસા વિશ્વમ્ ઇદં સમસ્તં તપન્તમ્ ॥
==============================
દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇદમ્ અન્તરં હિ
વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન દિશશ્ ચ સર્વાઃ ।
દૃષ્ટ્વાદ્ભુતં રૂપમ્ ઇદં તવોગ્રં
લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતં મહાત્મન્

દ્યાવ્-આપૃથિવ્યોર્ ઇદમ્ અન્તરં હ્ય્ અન્તરિક્ષં વ્યાપ્તં ત્વયૈકેન વિશ્વ-રૂપ-ધરેણ દિશશ્ ચ સર્વા વ્યાપ્તાઃ । દૃષ્ટ્વા ઉપલભ્યાદ્ભુતં વિસ્માપકં રૂપમ્ ઇદં તવોગ્રં ક્રૂરં લોકાનાં ત્રયં લોક-ત્રયં પ્રવ્યથિતં ભીતં પ્રચલિતં વા । હે મહાત્મન્ ! અક્ષુદ્ર-સ્વભાવ

==============================
અથાધુના પુરા યદ્ વા જયેમ યદિ વા નો જયેયુઃ [ગીતા 2.6] ઇત્ય્ અર્જુનસ્ય યઃ સંશય આસીત્, તન્-નિર્ણયાય પાણ્ડવ-જયમ્ ઐકાન્તિકં દર્શયામીતિ પ્રવૃત્તો ભગવાન્ । તં પશ્યન્ન્ આહ । કિં ચ -
અમી હિ ત્વા સુર-સંઘા વિશન્તિ
કેચિદ્ ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયો ગૃણન્તિ ।
સ્વસ્તીત્ય્ ઉક્ત્વા મહર્ષિ-સિદ્ધ-સંઘાઃ
સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ

અમી હિ યુધ્યમાના યોદ્ધારસ્ ત્વા ત્વાં સુર-સંઘાઃ યે ઽત્ર ભૂ-ભારાવતારાયાવતીર્ણા વસ્વ્-આદિ-દેવ-સંઘા મનુષ્ય-સંસ્થાનાસ્ ત્વાં વિશન્તિ પ્રવિશન્તો દૃશ્યન્તે । તત્ર કેચિત્ ભીતાઃ પ્રાઞ્જલયઃ સન્તો ગૃણન્તિ સ્તુવન્તિ ત્વામ્ અન્યે પલાયને ઽપ્ય્ અશક્તાઃ સન્તઃ । યુદ્ધે પ્રત્યુપસ્થિત ઉત્પાતાદિ-નિમિત્તાનિ ઉપલક્ષ્ય સ્વસ્ત્ય્ અસ્તુ જગત ઇતિ ઉક્ત્વા મહર્ષિ-સિદ્ધ-સંઘાઃ મહર્ષીણાં સિદ્ધાનાં ચ સંઘાઃ સ્તુવન્તિ ત્વાં સ્તુતિભિઃ પુષ્કલાભિઃ સંપૂર્ણાભિઃ

==============================
કિં ચાન્યત્ -
રુદ્રાદિત્યા વસવો યે ચ સાધ્યા
વિશ્વે ઽશ્વિનૌ મરુતશ્ ચોષ્મપાશ્ ચ ।
ગન્ધર્વ-યક્ષાસુર-સિદ્ધ-સંઘા
વીક્ષન્તે ત્વાં વિસ્મિતાશ્ ચૈવ સર્વે

રુદ્રાદિત્યાઃ વસવો યે ચ સાધ્યાઃ રુદ્રાદયો ગણાઃ વિશ્વે-દેવા અશ્વિનૌ ચ દેવૌ મરુતશ્ ચ ઊષ્મપા ચ પિતરઃ, ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસંઘાઃ ગન્ધર્ષઃ હાહાહૂહૂપ્રભૃતયો યક્ષાઃ કુબેરપ્રભૃતયો ઽસુરાઃ વિરોચનપ્રભૃતયઃ સિદ્ધાઃ કપિલાદયસ્ તેષાં સંઘાઃ ગન્ધર્વયક્ષાસુરસિદ્ધસંઘાઃ, તે વીક્ષન્તે પશ્યન્તિ ત્વાં વિસ્મિતાઃ વિસ્મયમાપન્નાઃ સન્તસ્ તે એવ સર્વે

==============================
યસ્માત્ -
રૂપં મહત્ તે બહુ-વક્ત્ર-નેત્રં
મહા-બાહો બહુ-બાહૂરુ-પાદમ્ ।
બહૂદરં બહુ-દંષ્ટ્રા-કરાલં
દૃષ્ટ્વા લોકાઃ પ્રવ્યથિતાસ્ તથાહમ્

રૂપં મહદ્ અતિપ્રમાણં તે તવ બહુ-વક્ત્ર-નેત્રં બહૂનિ વક્ત્રાણિ મુખાનિ ચક્ષૂંષિ ચ યસ્મિન્ તદ્ રૂપં બહુ-વક્ત્ર-નેત્રમ્ । હે મહા-બાહો ! બહુ-બાહૂરુ-પાદં બહવો બાહવ ઊરવઃ પાદાશ્ ચ યસ્મિન્ રૂપે તદ્ બહુ-બાહૂરુ-પાદમ્ । કિં ચ, બહૂદરં બહૂનિ ઉદરાણિ યસ્મિન્ન્ ઇતિ બહૂદરમ્ । બહુ-દંષ્ટ્રા-કરાલં બહ્વીભિર્ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલં વિકૃતં તદ્ બહુ-દંષ્ટ્રા-કરાલમ્ । દૃષ્ટ્વા રૂપમ્ ઈદૃશં લોકા લૌકિકાઃ પ્રાણિનઃ પ્રવ્યથિતાઃ પ્રચલિતા ભયેન । તથાહમ્ અપિ

==============================
તત્રેદં કારણમ્ -
નભઃ-સ્પૃશં દીપ્તમ્ અનેક-વર્ણં
વ્યાત્તાનનં દીપ્ત-વિશાલ-નેત્રમ્ ।
દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા
ધૃતિં ન વિન્દામિ શમં ચ વિષ્ણો

નભઃ-સ્પૃશં દ્યુ-સ્પર્શમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । દીપ્તં પ્રજ્વલિતમ્ । અનેક-વર્ણમ્ અનેકે વર્ણા ભયઙ્કરાઃ નાના-સંસ્થાના યસ્મિન્ ત્વયિ તં ત્વામ્ અનેક-વર્ણમ્ । વ્યાત્તાનનં વ્યાત્તાનિ વિવૃતાનિ આનનાનિ મુખાનિ યસ્મિન્ ત્વયિ તં ત્વાં વ્યાત્તાનનમ્ । દીપ્ત-વિશાલ-નેત્રં દીપ્તાનિ પ્રજ્વલિતાનિ વિશાલાનિ વિસ્તીર્ણાનિ નેત્રાણિ યસ્મિન્ ત્વયિ તં ત્વાં દીપ્ત-વિશાલ-નેત્રં દૃષ્ટ્વા હિ ત્વાં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા પ્રવ્યથિતઃ પ્રભીતો ઽન્તરાત્મા મનો યસ્ય મમ સો ઽહં પ્રવ્યથિતાન્તરાત્મા સન્ ધૃતિં ધૈર્યં ન વિન્દામિ ન લભે શમં ચોપશમનં મનસ્-તુષ્ટિમ્ । હે વિષ્ણો

==============================
કસ્માત્ ?
દંષ્ટ્રા-કરાલાનિ ચ તે મુખાનિ
દૃષ્ટ્વૈવ કાલાનલ-સંનિભાનિ ।
દિશો ન જાને ન લભે ચ શર્મ
પ્રસીદ દેવેશ જગન્-નિવાસ

દંષ્ટ્રા-કરાલાનિ દંષ્ટ્રાભિઃ કરાલાનિ વિકૃતાનિ તે તવ મુખાનિ દૃષ્ટ્વૈવોપલભ્ય કાલાનલ-સંનિભાનિ પ્રલય-કાલે લોકાનાં દાહકો ઽગ્નિઃ કાલાનલસ્ તત્-સદૃશાનિ કાલાનલ-સંનિભાનિ મુખાનિ દૃષ્ટ્વેત્ય્ એતત્ । દિશઃ પૂર્વાપર-વિવેકેન ન જાને દિઙ્-મૂઢો જાતો ઽસ્મિ । અતો ન લભે ચ નોપલભે ચ શર્મ સુખમ્ । અતઃ પ્રસીદ પ્રસન્નો ભવ હે દેવેશ, જગન્-નિવાસ

==============================
યેભ્યો મમ પરાજયાશઙ્કા યાસીત્ સા ચાપગતા । યતઃ -
અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ
સર્વે સહૈવાવનિપાલ-સંઘૈઃ ।
ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂત-પુત્રસ્ તથાસૌ
સહાસ્મદીયૈર્ અપિ યોધ-મુખ્યૈઃ

અમી ચ ત્વાં ધૃતરાષ્ટ્રસ્ય પુત્રાઃ દુર્યોધન-પ્રભૃતયઃ - ત્વરમાણાઃ વિશન્તીતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ - સર્વે સહૈવ સહિતાઃ અવનિ-પાલ-સંઘૈર્ અવનિં પૃથ્વીં પાલયન્તીત્ય્ અવનિ-પાલાસ્ તેષાં સંઘૈઃ, કિં ચ ભીષ્મો દ્રોણઃ સૂત-પુત્રઃ કર્ણસ્ તથાસૌ સહાસ્મદીયૈર્ અપિ ધૃષ્ટદ્યુમ્ન-પ્રભૃતિભિર્ યોધ-મુખ્યૈર્ યોધાનાં મુખ્યૈઃ પ્રધાનૈઃ સહ

==============================
કિં ચ -
વક્ત્રાણિ તે ત્વરમાણા વિશન્તિ
દંષ્ટ્રા-કરાલાનિ ભયાનકાનિ ।
કેચિદ્ વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ
સન્દૃશ્યન્તે ચૂર્ણિતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈઃ

વક્ત્રાણિ મુખાનિ તે તવ ત્વરમાણાસ્ ત્વરા-યુક્તાઃ સન્તો વિશન્તિ । કિં-વિશિષ્ટનિ મુખાનિ ? દંષ્ટ્રા-કરાલાનિ ભયાનકાનિ ભયઙ્કરાણિ । કિં ચ, કેચિત્ મુખાનિ પ્રવિષ્ટાનાં મધ્યે વિલગ્ના દશનાન્તરેષુ માંસમ્ ઇવ ભક્ષિતં સંદૃશ્યન્ત ઉપલભ્યન્તે ચૂર્ણિતૈશ્ ચૂર્ણીકૃતૈર્ ઉત્તમાઙ્ગૈઃ શિરોભિઃ

==============================
કથં પ્રવિશન્તિ મુખાનિ ? ઇત્ય્ આહ -
યથા નદીનાં બહવો ઽમ્બુ-વેગાઃ
સમુદ્રમ્ એવાભિમુખા દ્રવન્તિ ।
તથા તવામી નર-લોક-વીરા
વિશન્તિ વક્ત્રાણ્ય્ અભિવિજ્વલન્તિ

યથા નદીનાં સ્રવન્તીનાં બહવો ઽનેકે ઽમ્બૂનાં વેગા અમ્બુ-વેગાસ્ ત્વરા-વિશેષાઃ સમુદ્રમ્ એવાભિમુખાઃ પ્રતિમુખા દ્રવન્તિ પ્રવિશન્તિ । તથા તદ્વત્ તવામી ભીષ્માદયો નર-લોક-વીરા મનુષ્ય-લોકે શૂરાઃ વિશન્તિ વક્ત્રાણ્ય્ અભિવિજ્વલન્તિ પ્રકાશમાનાનિ

==============================
તે કિમ્-અર્થં પ્રવિશન્તિ કથં ચ ? ઇત્ય્ આહ -
યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનં પતઙ્ગા
વિશન્તિ નાશાય સમૃદ્ધ-વેગાઃ ।
તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાસ્
તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધ-વેગાઃ

યથા પ્રદીપ્તં જ્વલનમ્ અગ્નિં પતઙ્ગાઃ પક્ષિણો વિશન્તિ નાશાય વિનાશાય સમૃદ્ધ-વેગાઃ સમૃદ્ધ ઉદ્ભૂતો વેગો ગતિર્ યેષાં તે સમૃદ્ધ-વેગાઃ । તથૈવ નાશાય વિશન્તિ લોકાઃ પ્રાણિનસ્ તવાપિ વક્ત્રાણિ સમૃદ્ધ-વેગાઃ

==============================
ત્વં પુનઃ -
લેલિહ્યસે ગ્રસમાનઃ સમન્તાલ્
લોકાન્ સમગ્રાન્ વદનૈર્ જ્વલદ્ભિઃ ।
તેજોભિર્ આપૂર્ય જગત્ સમગ્રં
ભાસસ્ તવોગ્રાઃ પ્રતપન્તિ વિષ્ણો

લેલિહ્યસે આસ્વાદયસિ ગ્રસમાનો ઽન્તઃ પ્રવેશયન્ સમન્તાત્ સમન્તતઃ લોકાન્ સમગ્રાન્ સમસ્તાન્ વદનૈર્ વક્ત્રૈર્ જ્વલદ્ભિર્ દીપ્યમાનૈસ્ તેજોભિર્ આપૂર્ય સંવ્યાપ્ય જગત્ સમગ્રં સહાગ્રેણ સમસ્તમ્ ઇત્ય્ એતત્ । કિં ચ, ભાસો દીપ્તયસ્ તવોગ્રાઃ ક્રૂરાઃ પ્રતપન્તિ પ્રતાપં કુર્વન્તિ હે વિષ્ણો વ્યાપન-શીલ

==============================
યતઃ એવમ્ ઉગ્ર-સ્વભાવઃ, અતઃ -
આખ્યાહિ મે કો ભવાન્ ઉગ્ર-રૂપો
નમો ઽસ્તુ તે દેવ-વર પ્રસીદ ।
વિજ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ ભવન્તમ્ આદ્યં
ન હિ પ્રજાનામિ તવ પ્રવૃત્તિમ્

આખ્યાહિ કથય મે મહ્યં કો ભવાન્ ઉગ્ર-રૂપઃ ક્રૂરાકારઃ । નમો ઽસ્તુ તે તુભ્યં હે દેવ-વર દેવાનાં પ્રધાન, પ્રસીદ પ્રસાદં કુરુ । વિજ્ઞાતું વિશેષેણ જ્ઞાતુમ્ ઇચ્છામિ ભવન્તમ્ આદ્યમ્ આદૌ ભવમ્ આદ્યમ્, ન હિ યસ્માત્ પ્રજાનામિ તવ ત્વદીયાં પ્રવૃત્તિં ચેષ્ટમ્

==============================
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
કાલો ઽસ્મિ લોક-ક્ષય-કૃત્ પ્રવૃદ્ધો
લોકાન્ સમાહર્તુમ્ ઇહ પ્રવૃત્તઃ ।
ઋતે ઽપિ ત્વા ન ભવિષ્યન્તિ સર્વે
યે ઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ યોધાઃ

કાલો ઽસ્મિ લોક-ક્ષય-કૃત્ લોકાનાં ક્ષયં કરોતીતિ લોક-ક્ષય-કૃત્ પ્રવૃદ્ધો વૃદ્ધિં ગતઃ । યદ્-અર્થં પ્રવૃદ્ધસ્ તચ્ છૃણુ - લોકાન્ સમાહર્તું સંહર્તુમ્ ઇહાસ્મિન્ કાલે પ્રવૃત્તઃ । ઋતે ઽપિ વિનાપિ ત્વા ત્વાં ન ભવિષ્યન્તિ ભીષ્મ-દ્રોણ-કર્ણ-પ્રભૃતયઃ સર્વે, યેભ્યસ્ તવ આશઙ્કા, યે ઽવસ્થિતાઃ પ્રત્યનીકેષુ અનીકમ્ અનીકં પ્રતિ પ્રત્યનીકેષુ પ્રતિપક્ષ-ભૂતેષુ અનીકેષુ યોધા યોદ્ધારઃ

==============================
યસ્માદ્ એવમ્ -
તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ યશો લભસ્વ
જિત્વા શત્રૂન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્ ।
મયૈવૈતે નિહતાઃ પૂર્વમ્ એવ
નિમિત્ત-માત્રં ભવ સવ્યસાચિન્

તસ્માત્ ત્વમ્ ઉત્તિષ્ઠ ભીષ્મ-પ્રભૃતયો ઽતિરથા અજેયા દેવૈર્ અપ્ય્ અર્જુનેન જિતા ઇતિ યશઃ લભસ્વ । કેવલં પુણ્યૈર્ હિ તત્ પ્રાપ્યતે । જિત્વા શત્રૂન્ દુર્યોધન-પ્રભૃતીન્ ભુઙ્ક્ષ્વ રાજ્યં સમૃદ્ધમ્ અસપત્નમ્ અકણ્ટકમ્ । મયૈવૈતે નિહતા નિશ્ચયેન હતાઃ પ્રાણૈર્ વિયોજિતાઃ પૂર્વમ્ એવ । નિમિત્ત-માત્રં ભવ ત્વમ્ । હે સવ્યસાચિન્ ! સવ્યેન વામેનાપિ હસ્તેન શરાણાં ક્ષેપાત્ સવ્યસાચીત્ય્ ઉચ્યતે ઽર્જુનઃ

==============================
દ્રોણં ચ ભીષ્મં ચ જયદ્રથં ચ
કર્ણં તથાન્યાન્ અપિ યોધ-વીરાન્ ।
મયા હતાંસ્ ત્વં જહિ મા વ્યથિષ્ઠા
યુધ્યસ્વ જેતાસિ રણે સપત્નાન્

દ્રોણં ચ, યેષુ યેષુ યોધેષ્વ્ અર્જુનસ્યાશઙ્કા તાંસ્ તાન્ વ્યપદિશતિ ભગવાન્ મયા હતાન્ ઇતિ । તત્ર દ્રોણ-ભીષ્મયોસ્ તાવત્ પ્રસિદ્ધમ્ આશઙ્કા-કારણમ્ । દ્રોણસ્ તુ ધનુર્-વેદાચાર્યો દિવ્યાસ્ત્ર-સંપન્નઃ । આત્મનશ્ ચ વિશેષતો ગુરુર્ ગરિષ્ઠઃ । ભીષ્મશ્ ચ સ્વચ્છન્દ-મૃત્યુર્ દિવ્યાસ્ત્ર-સંપન્નશ્ ચ પરશુરામેણ દ્વન્દ્વ-યુદ્ધમ્ અગમત્, ન ચ પરાજિતઃ । તથા જયદ્રથઃ । યસ્ય પિતા તપશ્ ચરતિ મમ પુત્રસ્ય શિરો ભૂમૌ નિપાતયિષ્યતિ યઃ, તસ્યાપિ શિરઃ પતિષ્યતીતિ । કર્ણો ઽપિ વાસવ-દત્તયા શક્ત્યા ત્વ્ અમોઘયા સંપન્નઃ સૂર્ય-પુત્રઃ કાનીનો યતઃ, અતસ્ તન્-નામ્નૈવ નિર્દેશઃ । મયા હતાન્ ત્વં જહિ નિમિત્ત-માત્રેણ । મા વ્યથિષ્ઠાસ્ તેભ્યો ભયં મા કાર્ષીઃ । યુધ્યસ્વ જેતાસિ દુર્યોધન-પ્રભૃતીન્ રણે યુદ્ધે સપત્નાન્ શત્રૂન્

==============================
સંજય ઉવાચ -
એતચ્ છ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય
કૃતાઞ્જલિર્ વેપમાનઃ કિરીટી ।
નમસ્કૃત્વા ભૂય એવાહ કૃષ્ણં
સ-ગદ્ગદં ભીત-ભીતઃ પ્રણમ્ય

એતત્ શ્રુત્વા વચનં કેશવસ્ય પૂર્વોક્તં કૃતાઞ્જલિઃ સન્ વેપમાનઃ કમ્પમાનઃ કિરીટી નમસ્કૃત્વા । ભૂયઃ પુનર્ એવાહોક્તવાન્ કૃષ્ણં સ-ગદ્ગદં ભયાવિષ્ટસ્ય દુઃખાભિઘાતાત્ સ્નેહાવિષ્ટસ્ય ચ હર્ષોદ્ભવાત્, અશ્રુ-પૂર્ણ-નેત્રત્વે સતિ શ્લેષ્મણા કણ્ઠાવરોધઃ । તતશ્ ચ વાચો ઽપાટવં મન્દ-શબ્દત્વં યત્ સ-ગદ્ગદસ્ તેન સહ વર્તતેતિ સ-ગદ્ગદં વચનમ્ આહેતિ વચન-ક્રિયા-વિશેષણમ્ એતત્ । ભીત-ભીતઃ પુનઃ પુનર્ ભયાવિષ્ટ-ચેતાઃ સન્ પ્રણમ્ય પ્રહ્વો ભૂત્વા । આહેતિ વ્યવહિતેન સંબન્ધઃ

==============================
અર્જુન ઉવાચ -
સ્થાને હૃષીકેશ તવ પ્રકીર્ત્યા
જગત્ પ્રહૃષ્યત્ય્ અનુરજ્યતે ચ ।
રક્ષાંસિ ભીતાનિ દિશો દ્રવન્તિ
સર્વે નમસ્યન્તિ ચ સિદ્ધ-સંઘાઃ

સ્થાને યુક્તમ્ । કિં તત્ ? તવ પ્રકીત્ર્યા ત્વન્-માહાત્મ્ય-કીર્તનેન શ્રુતેન । હે હૃષીકેશ ! યત્ જગત્ પ્રહૃષ્યતિ પ્રહર્ષમ્ ઉપૈતિ, તત્ સ્થાને યુક્તમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । અથવા વિષય-વિશેષણં સ્થાન ઇતિ । યુક્તો હર્ષાદિ-વિષયો ભગવાન્, યત ઈશ્વરઃ સર્વાત્મા સર્વ-ભૂત-સુહૃચ્ ચેતિ । તથાનુરજ્યતે ઽનુરાગં ચોપૈતિ । તચ્ ચ વિષય ઇતિ વ્યાખ્યેયમ્ । કિં ચ, રક્ષાંસિ ભીતાનિ ભયાવિષ્ટનિ દિશો દ્રવન્તિ ગચ્છન્તિ । તચ્ ચ સ્થાને વિષયે । સર્વે નમસ્યન્તિ નમસ્કુર્વન્તિ ચ સિદ્ધ-સંઘાઃ સિદ્ધાનાં સમુદાયાઃ કપિલાદીનામ્, તચ્ ચ સ્થાને

==============================
ભગવતો હર્ષાદિ-વિષયત્વે હેતું દર્શયતિ -
કસ્માચ્ ચ તે ન નમેરન્ મહાત્મન્
ગરીયસે બ્રહ્મણો ઽપ્ય્ આદિ-કર્ત્રે ।
અનન્ત દેવેશ જગન્-નિવાસ
ત્વમ્ અક્ષરં સદ્ અસત્ તત્-પરં યત્

કસ્માચ્ ચ હેતોસ્ તે તુભ્યં ન નમેરન્ નમસ્કુર્યુર્ હે મહાત્મન્ ! ગરીયસે ગુરુતરાય । યતો બ્રહ્મણો હિરણ્યગર્ભસ્યાપિ આદિ-કર્તા કારણમ્ અતસ્ તસ્માદ્ આદિ-કર્ત્રે । કથમ્ એતે ન નમસ્કુર્યુઃ ? અતો હર્ષાદીનાં નમસ્કારસ્ય ચ સ્થાનં ત્વમ્ અર્હો વિષય ઇત્ય્ અર્થઃ । હે ઽનન્ત દેવેશ હે જગન્-નિવાસ ત્વમ્ અક્ષરં તત્ પરમ્, યદ્ વેદાન્તેષુ શ્રૂયતે । કિં તત્ ? સદ્ અસદ્ ઇતિ । સદ્ વિદ્યમાનમ્, અસચ્ ચ યત્ર નાસ્તીતિ બુદ્ધિઃ । ત ઉપધાન-ભૂતે સદ્-અસતી યસ્યાક્ષરસ્ય, યદ્-દ્વારેણ સદ્ અસદ્ ઇત્ય્ ઉપચર્યતે । પરમાર્થતસ્ તુ સદ્-અસતોઃ પરં તત્ અક્ષરં યદ્ અક્ષરં વેદ-વિદો વદન્તિ [ગીતા 8.11] । તત્ ત્વમ્ એવ, નાન્યદ્ ઇત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
પુનર્ અપિ સ્તૌતિ -
ત્વમ્ આદિ-દેવઃ પુરુષઃ પુરાણસ્
ત્વમ્ અસ્ય વિશ્વસ્ય પરં નિધાનમ્ ।
વેત્તાસિ વેદ્યં ચ પરં ચ ધામ
ત્વયા તતં વિશ્વમ્ અનન્ત-રૂપ

ત્વમ્ આદિ-દેવો જગતઃ સ્રષ્ટૃત્વાત્ । પુરુષઃ, પુરિ શયનાત્ પુરાણશ્ ચિરન્તનસ્ ત્વમ્ એવાસ્ય વિશ્વસ્ય પરં પ્રકૃષ્ટં નિધાનં નિધીયતે ઽસ્મિન્ જગત્ સર્વં મહા-પ્રલયાદાવ્ ઇતિ । કિં ચ, વેત્તાસિ, વેદિતાસિ સર્વસ્યૈવ વેદ્ય-જાતસ્ય । યચ્ ચ વેદ્યં વેદનાર્હં તચ્ ચાસિ પરં ચ ધામ પરમં પદં વૈષ્ણવમ્ । ત્વયા તતં વ્યાપ્તં વિશ્વં સમસ્તમ્ । હે ઽનન્ત-રૂપ ! અન્તો ન વિદ્યતે તવ રૂપાણામ્

==============================
કિં ચ -
વાયુર્ યમો ઽગ્નિર્ વરુણઃ શશાઙ્કઃ
પ્રજાપતિસ્ ત્વં પ્રપિતામહશ્ ચ ।
નમો નમસ્ તે ઽસ્તુ સહસ્ર-કૃત્વઃ
પુનશ્ ચ ભૂયો ઽપિ નમો નમસ્ તે

વાયુસ્ ત્વં યમશ્ ચાગ્નિઃ વરુણો ઽપાં પતિઃ શશાઙ્કશ્ ચન્દ્રમાઃ પ્રજાપતિસ્ ત્વં કશ્યપાદિઃ પ્રપિતામહશ્ ચ પિતામહસ્યાપિ પિતા પ્રપિતામહઃ, બ્રહ્મણો ઽપિ પિતા ઇત્ય્ અર્થઃ । નમો નમસ્ તે તુભ્યમ્ અસ્તુ સહસ્ર-કૃત્વઃ । પુનશ્ ચ ભૂયો ઽપિ નમો નમસ્ તે । બહુશો નમસ્કાર-ક્રિયાભ્યાસાવૃત્તિ-ગણનં કૃત્વ-સુચોચ્યતે । પુનશ્ ચ ભૂયો ઽપીતિ શ્રદ્ધા-ભક્ત-યતિ-શયાદ્ અપરિતોષમ્ આત્મનો દર્શયતિ

==============================
તથા -
નમઃ પુરસ્તાદ્ અથ પૃષ્ઠતસ્ તે
નમો ઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વ ।
અનન્ત-વીર્યામિત-વિક્રમસ્ ત્વં
સર્વં સમાપ્નોષિ તતો ઽસિ સર્વઃ

નમઃ પુરસ્તાત્ પૂર્વસ્યાં દિશિ તુભ્યમ્, અથ પૃષ્ઠતસ્ તે પૃષ્ઠતો ઽપિ ચ તે નમો ઽસ્તુ તે સર્વત એવ સર્વાસુ દિક્ષુ સર્વત્ર સ્થિતાય । હે સર્વ ! અનન્ત-વીર્યામિત-વિક્રમો ઽનન્તં વીર્યમ્ અસ્ય, અમિતો વિક્રમો ઽસ્ય । વીર્યં સામર્થ્યં વિક્રમઃ પરાક્રમઃ । વીર્યવાન્ અપિ કશ્ચિત્ શત્રુ-વધાદિ-વિષયે ન પરાક્રમતે, મન્દ-પરાક્રમો વા । ત્વં ત્વ્ અનન્ત-વીર્યો ઽમિત-વિક્રમશ્ ચેત્ય્ અનન્ત-વીર્યામિત-વિક્રમઃ । સર્વં સમસ્તં જગત્ સમાપ્નોષિ સમ્યગ્ એકેનાત્મના વ્યાપ્નોષિ યતઃ, તતસ્ તસ્માદ્ અસિ ભવસિ સર્વસ્ ત્વમ્ । ત્વયા વિનાભૂતં ન કિંચિદ્ અસ્તીત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
યતો ઽહં ત્વન્-માહાત્મ્યાપરિજ્ઞાનાદ્ અપરાદ્ધઃ । અતઃ -
સખેતિ મત્વા પ્રસભં યદ્ ઉક્તં
હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ ।
અજાનતા મહિમાનં તવેદં
મયા પ્રમાદાત્ પ્રણયેન વાપિ

સખા સમાન-વયા ઇતિ મત્વા જ્ઞાત્વા વિપરીત-બુદ્ધ્યા પ્રસભમ્ અભિભૂય પ્રસહ્ય યદ્ ઉક્તં હે કૃષ્ણ હે યાદવ હે સખેતિ ચાજાનતાજ્ઞાનિના મૂઢેન । કિમ્ અજાનતા ? ઇત્ય્ આહ - મહિમાનં માહાત્મ્યં તવેદમ્ ઈશ્વરસ્ય વિશ્વ-રૂપમ્ । તવેદં મહિમાનમ્ અજાનતેતિ વૈયધિકરણ્યેન સંબન્ધઃ । તવેમમ્ ઇતિ પાઠો યદ્ય્ અસ્તિ, તદા સામાનાધિકરણ્યમ્ એવ । મયા પ્રમાદાત્ વિક્ષિપ્ત-ચિત્તતયા, પ્રણયેન વાપિ । પ્રણયો નામ સ્નેહ-નિમિત્તો વિસ્રમ્ભઃ । તેનાપિ કારણેન યદ્ ઉક્તવાન્ અસ્મિ

==============================
યચ્ ચાવહાસાર્થમ્ અસત્કૃતો ઽસિ
વિહાર-શય્યાસન-ભોજનેષુ ।
એકો ઽથ વાપ્ય્ અચ્યુત તત્-સમક્ષં
તત્ ક્ષામયે ત્વામ્ અહમ્ અપ્રમેયમ્

યચ્ ચાવહાસાર્થં પરિહાસ-પ્રયોજનાયાસત્કૃતઃ પરિભૂતો ઽસિ ભવસિ । ક્વ ? વિહાર-શય્યાસન-ભોજનેષુ । વિહરણં વિહારઃ પાદ-વ્યાયામઃ, શયનં શય્યા, આસનમ્ આસ્થાયિકા, ભોજનમ્ અદનમ્, ઇત્ય્ એતેષુ વિહાર-શય્યાસન-ભોજનેષુ, એકઃ પરોક્ષઃ સન્ન્ અસત્કૃતો ઽસિ પરિભૂતો ઽસિ । અથવાપિ હે ઽચ્યુત ! તત્ સમક્ષમ્, તચ્-છબ્દઃ ક્રિયા-વિશેષણાર્થઃ, પ્રત્યક્ષં વાસત્કૃતો ઽસિ તત્ સર્વમ્ અપરાધ-જાતં ક્ષામયે ક્ષમાં કારયે ત્વામ્ અહમ્ અપ્રમેયં પ્રમાણાતીતમ્

==============================
યતસ્ ત્વમ્ -
પિતાસિ લોકસ્ય ચરાચરસ્ય
ત્વમ્ અસ્ય પૂજ્યશ્ ચ ગુરુર્ ગરીયાન્ ।
ન ત્વત્-સમો ઽસ્ત્ય્ અભ્યધિકઃ કુતો ઽન્યો
લોક-ત્રયે ઽપ્ય્ અપ્રતિમ-પ્રભાવ

પિતાસિ જનયિતાસિ લોકસ્ય પ્રાણિ-જાતસ્ય ચરાચરસ્ય સ્થાવર-જઙ્ગમસ્ય । ન કેવલં ત્વમ્ અસ્ય જગતઃ પિતા । પૂજ્યશ્ ચ પૂજાર્હઃ, યતો ગુરુર્ ગરીયાન્ ગુરુતરઃ । કસ્માદ્ ગુરુતરસ્ ત્વમ્ ઇત્ય્ આહ - ન ત્વત્-સમસ્ ત્વત્-તુલ્યો ઽસ્તિ । ન હીશ્વર-દ્વયં સંભવતિ, અનેકે વરત્વે વ્યવહારાનુપપત્તેઃ । ત્વત્-સમ એવ તાવદ્ અન્યો ન સંભવતિ । કુત એવાન્યો ઽભ્યધિકઃ સ્યાત્ લોક-ત્રયે ઽપિ સર્વસ્મિન્ ? અપ્રતિમ-પ્રભાવ ! પ્રતિમીયતે યયા સા પ્રતિમા, ન વિદ્યતે પ્રતિમા યસ્ય તવ પ્રભાવસ્ય સ ત્વમ્ અપ્રતિમ-પ્રભાવો હે ઽપ્રતિમ-પ્રભાવ નિરતિશય-પ્રભાવ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
યત એવમ્ -
તસ્માત્ પ્રણમ્ય પ્રણિધાય કાયં
પ્રસાદયે ત્વામ્ અહમ્ ઈશમ્ ઈડ્યમ્ ।
પિતેવ પુત્રસ્ય સખેવ સખ્યુઃ
પ્રિયઃ પ્રિયાયાર્હસિ દેવ સોઢુમ્

તસ્માત્ પ્રણમ્ય નમસ્કૃત્ય, પ્રણિધાય પ્રકર્ષેણ નીચૈર્ ધૃત્વા કાયં શરીરમ્, પ્રસાદયે પ્રસાદં કારયે ત્વામ્ અહમ્ ઈશમ્ ઈશિતારમ્, ઈડ્યં સ્તુત્યમ્ । ત્વં પુનઃ પુત્રસ્યાપરાધં પિતા યથા ક્ષમતે, સર્વં સખેવ સખ્યુર્ અપરાધમ્, યથા વા પ્રિયઃ પ્રિયાયા અપરાધં ક્ષમતે । એવમ્ અર્હસિ હે દેવ ! સોઢું પ્રસહિતુમ્ ક્ષન્તુમ્ ઇત્ય્ અર્થઃ

==============================
અદૃષ્ટ-પૂર્વં હૃષિતો ઽસ્મિ દૃષ્ટ્વા
ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનો મે ।
તદ્ એવ મે દર્શય દેવ રૂપં
પ્રસીદ દેવેશ જગન્-નિવાસ

અદૃષ્ટ-પૂર્વં ન કદાચિદ્ અપિ દૃષ્ટ-પૂર્વમ્ ઇદં વિશ્વ-રૂપં તવ મયાન્યૈર્વા, તત્ અહં દૃષ્ટ્વા હૃષિતો ઽસ્મિ । ભયેન ચ પ્રવ્યથિતં મનઃ મે । અતસ્ તદ્ એવ મે મમ દર્શય હે દેવ રૂપં યત્ મત્સખમ્ । પ્રસીદ દેવેશ, જગન્-નિવાસ જગતો નિવાસો જગન્-નિવાસઃ, હે જગન્-નિવાસ

==============================
કિરીટિનં ગદિનં ચક્ર-હસ્તમ્
ઇચ્છામિ ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ અહં તથૈવ ।
તેનૈવ રૂપેણ ચતુર્-ભુજેન
સહસ્ર-બાહો ભવ વિશ્વ-મૂર્તે

કિરીટિનં કિરીટવન્તં તથા ગદિનં ગદાવન્તં ચક્ર-હસ્તમ્ ઇચ્છામિ ત્વાં પ્રાર્થયે ત્વાં દ્રષ્ટુમ્ અહમ્, તથૈવ પૂર્વવદ્ ઇત્ય્ અર્થઃ । યત એવમ્, તસ્માત્ તેનૈવ રૂપેણ વસુદેવ-પુત્ર-રૂપેણ ચતુર્-ભુજેન, સહસ્ર-બાહો ! વાર્તમાનિકેન વિશ્વ-રૂપેણ, ભવ વિશ્વ-મૂર્તે । ઉપસંહૃત્ય વિશ્વ-રૂપમ્, તેનૈવ રૂપેણ ભવેત્ય્ અર્થઃ

==============================
અર્જુનં ભીતમ્ ઉપલભ્ય, ઉપસંહૃત્ય વિશ્વ-રૂપમ્, પ્રિય-વચનેન આશ્વાસયન્ શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
મયા પ્રસન્નેન તવાર્જુનેદં
રૂપં પરં દર્શિતમ્ આત્મ-યોગાત્ ।
તેજો-મયં વિશ્વમ્ અનન્તમ્
આદ્યં યન્ મે ત્વદ્-અન્યેન ન દૃષ્ટ-પૂર્વમ્

મયા પ્રસન્નેન, પ્રસાદો નામ ત્વય્ય્ અનુગ્રહ-બુદ્ધિઃ, તદ્વતા પ્રસન્નેન મયા તવ । હે ઽર્જુન ! ઇદં પરં રૂપં વિશ્વ-રૂપં દર્શિતમ્ આત્મ-યોગાદ્ આત્મન ઐશ્વર્યસ્ય સામર્થ્યાત્ । તેજો-મયં તેજઃ-પ્રાયં વિશ્વં સમસ્તમ્ અનન્તમ્ અન્ત-રહિતં આદૌ ભવમ્ આદ્યં, યદ્ રૂપં મે મમ ત્વદ્-અન્યેન ત્વત્તો ઽન્યેન કેનચિન્ ન દૃષ્ટ-પૂર્વમ્

==============================
આત્મનો મમ રૂપ-દર્શનેન કૃતાર્થ એવ ત્વં સંવૃત્ત ઇતિ તત્ સ્તૌતિ -
ન વેદ યજ્ઞાધ્યયનૈર્ ન દાનૈર્
ન ચ ક્રિયાભિર્ ન તપોભિર્ ઉગ્રૈઃ ।
એવં-રૂપઃ શક્ય અહં નૃ-લોકે
દ્રષ્ટું ત્વદ્-અન્યેન કુરુ-પ્રવીર

ન વેદ-યજ્ઞાધ્યયનૈશ્ ચતુર્ણામ્ અપિ વેદાનામ્ અધ્યયનૈર્ યથાવત્ યજ્ઞાધ્યયનૈશ્ ચ - વેદાધ્યયનૈર્ એવ યજ્ઞાધ્યયનસ્ય સિદ્ધત્વાત્ પૃથક્ યજ્ઞાધ્યયન-ગ્રહણં યજ્ઞ-વિજ્ઞાનોપલક્ષણાર્થમ્ - તથા ન દાનૈસ્ તુલા-પુરુષાદિભિઃ, ન ચ ક્રિયાભિર્ અગ્નિહોત્રાદિભિઃ શ્રૌતાદિભિઃ, નાપિ તપોભિર્ ઉગ્રૈશ્ ચાન્દ્રાયણાદિભિર્ ઉગ્રૈર્ ઘોરૈઃ, એવં-રૂપો યથા-દર્શિતં વિશ્વ-રૂપં યસ્ય સો ઽહમ્ એવં-રૂપો ન શક્યો ઽહં નૃ-લોકે મનુષ્ય-લોકે દ્રષ્ટું ત્વદ્-અન્યેન ત્વત્તો ઽન્યેન કુર-પ્રવીર

==============================
મા તે વ્યથા મા ચ વિમૂઢ-ભાવો
દૃષ્ટ્વા રૂપં ઘોરમ્ ઈદૃઙ્ મમેદમ્ ।
વ્યપેત-ભીઃ પ્રીત-મનાઃ પુનસ્ ત્વં
તદ્ એવ મે રૂપમ્ ઇદં પ્રપશ્ય

મા તે વ્યથા મા ભૂત્ તે ભયમ્, મા ચ વિમૂઢ-ભાવો વિમૂઢ-ચિત્તતા, દૃષ્ટ્વોપલભ્ય રૂપં ઘોરમ્ ઈદૃક્ યથા-દર્શિતં મમેદમ્ । વ્યપેત-ભીર્ વિગત-ભયઃ, પ્રીત-મનાશ્ ચ સન્ પુનર્ ભૂયસ્ ત્વં તદ્ એવ ચતુર્-ભુજં રૂપં શઙ્ખ-ચક્ર-ગદાધરં તવેષ્ટં રૂપમ્ ઇદં પ્રપશ્ય

==============================
સંજય ઉવાચ -
ઇત્ય્ અર્જુનં વાસુદેવસ્ તથોક્ત્વા
સ્વકં રૂપં દર્શયામ્ આસ ભૂયઃ ।
આશ્વાસયામ્ આસ ચ ભીતમ્ એનં
ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્ય-વપુર્ મહાત્મા

ઇત્ય્ એવમ્ અર્જુનં વાસુદેવસ્ તથા-ભૂતં વચનમ્ ઉક્ત્વા, સ્વકં વસુદેવસ્ય ગૃહે જાતં રૂપં દર્શયામાસ દર્શિતવાન્ ભૂયઃ પુનઃ । આશ્વાસયામાસ ચ આશ્વાસિતવાન્ ભીતમ્ એનમ્, ભૂત્વા પુનઃ સૌમ્ય-વપુઃ પ્રસન્ન-દેહો મહાત્મા

==============================
અર્જુન ઉવાચ -
દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં તવ સૌમ્યં જનાર્દન ।
ઇદાનીમ્ અસ્મિ સંવૃત્તઃ સ-ચેતાઃ પ્રકૃતિં ગતઃ

દૃષ્ટ્વેદં માનુષં રૂપં મત્-સખં પ્રસન્નં તવ સૌમ્યં જનાર્દન, ઇદાનીમ્, અધુનાસ્મિ સંવૃત્તઃ સંજાતઃ । કિમ્ ? સ-ચેતાઃ પ્રસન્ન-ચિત્તઃ પ્રકૃતિં સ્વભાવં ગતશ્ ચાસ્મિ

==============================
શ્રી-ભગવાન્ ઉવાચ -
સુદુર્દર્શમ્ ઇદં રૂપં દૃષ્ટવાન્ અસિ યન્ મમ ।
દેવા અપ્ય્ અસ્ય રૂપસ્ય નિત્યં દર્શન-કાઙ્ક્ષિણઃ

સુદુર્દર્શં સુષ્ઠુ દુઃખેન દર્શનમ્ અસ્યેતિ સુદુર્દર્શમ્ । ઇદં રૂપં દૃષ્ટવાન્ અસિ યન્ મમ, દેવા અપ્ય્ અસ્ય મમ રૂપસ્ય નિત્યં સર્વદા દર્શન-કાઙ્ક્ષિણઃ । દર્શનેપ્સવો ઽપિ ન ત્વમ્ ઇવ દૃષ્ટવન્તઃ, ન દ્રક્ષ્યન્તિ ચેત્ય્ અભિપ્રાયઃ

==============================
કસ્માત્ ? -
નાહં વેદૈર્ ન તપસા ન દાનેન ન ચેજ્યયા ।
શક્ય એવં-વિધો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાન્ અસિ માં યથા

નાહં વેદૈઃ ઋગ્-યજુઃ-સામાથર્વ-વેદૈશ્ ચતુર્ભિર્ અપિ, ન તપસા ઉગ્રેણ ચાન્દ્રાયણાદિના, ન દાનેન ગો-ભૂ-હિરણ્યાદિના, ન ચેજ્યયા યજ્ઞેન પૂજયા વા શક્યઃ એવં-વિધો યથા-દર્શિત-પ્રકારો દ્રષ્ટું દૃષ્ટવાન્ અસિ માં યથા ત્વમ્

==============================
કથં પુનઃ શક્ય ઇત્ય્ ઉચ્યતે -
ભક્ત્યા ત્વ્ અનન્યયા શક્ય અહમ્ એવં-વિધો ઽર્જુન ।
જ્ઞાતું દ્રષ્ટું ચ તત્ત્વેન પ્રવેષ્ટું ચ પરન્તપ

ભક્ત્યા તુ કિં-વિશિષ્ટયા ઇત્ય્ આહ - અનન્યયાપૃથગ્-ભૂતયા, ભગવતો ઽન્યત્ર પૃથઙ્ ન કદાચિદ્ અપિ યા ભવતિ સા ત્વ્ અનન્યા ભક્તિઃ । સર્વૈર્ અપિ કરણૈઃ વાસુદેવાદ્ અન્યન્ ન ઉપલભ્યતે યયા, સાનન્યા ભક્તિઃ, તયા ભક્ત્યા શક્યો ઽહમ્ એવં-વિધો વિશ્વ-રૂપ-પ્રકારો હે ઽર્જુન, જ્ઞાતું શાસ્ત્રતઃ । ન કેવલં જ્ઞાતું શાસ્ત્રતઃ, દ્રષ્ટું ચ સાક્ષાત્-કર્તું તત્ત્વેન તત્ત્વતઃ, પ્રવેષ્ટું ચ મોક્ષં ચ ગન્તું પરન્તપ

==============================
અધુના સર્વસ્ય ગીતા-શાસ્ત્રસ્ય સાર-ભૂતો ઽર્થો નિઃશ્રેયસાર્થો ઽનુષ્ઠેયત્વેન સમુચ્ચિત્યોચ્યતે -
મત્-કર્મ-કૃન્ મત્-પરમો મદ્-ભક્તઃ સઙ્ગ-વર્જિતઃ ।
નિર્વૈરઃ સર્વ-ભૂતેષુ યઃ સ મામ્ એતિ પાણ્ડવ

મત્-કર્મ-કૃન્ મદ્-અર્થં કર્મ મત્-કર્મ, તત્ કરોતીતિ મત્-કર્મ-કૃત્ । મત્-પરમઃ - કરોતિ ભૃત્યઃ સ્વામિ-કર્મ, ન ત્વ્ આત્મનઃ પરમા પ્રેત્ય ગન્તવ્યા ગતિર્ ઇતિ સ્વામિનં પ્રતિપદ્યતે । અયં તુ મત્-કર્મ-કૃન્ મામ્ એવ પરમાં ગતિં પ્રતિપદ્યતે ઇતિ મત્-પરમઃ, અહં પરમઃ પરા ગતિર્ યસ્ય સો ઽયં મત્-પરમઃ । તથા મદ્-ભક્તો મામ્ એવ સર્વ-પ્રકારૈઃ સર્વ-પ્રકારૈઃ સર્વાત્મના સર્વોત્સાહેન ભજતે ઇતિ મદ્-ભક્તઃ । સઙ્ગ-વર્જિતો ધન-પુત્ર-મિત્ર-કલત્ર-બન્ધુ-વર્ગેષુ સઙ્ગ-વર્જિતઃ સઙ્ગઃ પ્રીતિઃ સ્નેહસ્ તદ્-વર્જિતઃ । નિર્વૈરો નિર્ગત-વૈરઃ સર્વ-ભૂતેષુ શત્રુ-ભાવ-રહિત આત્મનો ઽ ત્યન્તાપકાર-પ્રવૃત્તેષ્વ્ અપિ । ય ઈદૃશો મદ્-ભક્તઃ સ મામ્ એતિ । અહમ્ એવ તસ્ય પરા ગતિઃ, નાન્યા ગતિઃ કાચિત્ ભવતિ । અયં તવોપદેશ ઇષ્ટો મયા ઉપદિષ્ટઃ । હે પાણ્ડાવ ! ઇતિ