આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 4

॥ ઇત્ય્ આયુર્વેદમહોદધૌ સુષેણકૃતે ભાજનાધિવાસવિધિઃ ॥
ઇદાનીં ક્ષીરગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
તત્રાપિ ગવ્યમાહિષયોર્ એવ સદોપયોગિત્વાત્
તયોર્ એવ પ્રથમં સ્વરૂપં વિચાર્યતે ॥
ગવ્યં હિમં મેધ્યતમ હિ દુગ્ધં પ્રાણપ્રદં પિત્તસમીરણઘ્નમ્ ।
રસાયનં વર્ણકરં મુકેશ્યં આરોગ્યહેતુઃ સતતં નરાણામ્

ક્ષીરં સાક્ષાત્* જીવનં જન્મસાહ્યા(ત્મ્યા)ત્ તદ્ ધારોષ્ણં ગવ્યમ્ આયુષ્યમ્ ઉષ્ણમ્ ।
પ્રાતઃ સાયં ગ્રામ્યધર્માવસાને ભુક્તે પશ્ચાદ્ ઓકસાત્મ્યં કરોતિ

અથ ગવાં વર્ણવિશેષે ક્ષીરગુણવિશેષાઃ ।
ગવાં સિતાનાં વાતઘ્નં કૃષ્ણાનાં પિત્તનાશનમ્ ।
કફઘ્નં રક્તવર્ણાનાં ત્રીન્ હન્તિ કપિલાદ(પ)યઃ

શીતલં મધુરં સ્નિગ્ધં વાતપિત્તહરં પરમ્ ।
વૃષ્યમ્ ઓજસ્કરં હૃદ્યં શ્લેષ્મઘ્નં ચ રસાયનમ્

પાકે સ્વાદુરસં મેધ્યં ક્ષયક્ષીણબલપ્રદમ્
શ્વાસકાસપ્રશમનં શ્રમત્રયમદાપહમ્

જીર્ણજ્વરે મૂત્રકૃચ્છ્રે રક્તપિત્તે ચ શસ્યતે ।
ગવ્યં પયઃ પવિત્ત્રં ચ બલપુષ્ટિપ્રકારકમ્

શ્રેષ્ઠં ચાક્ષય્યમ્ આયુષ્યં કાન્તિલાવણ્યકારકમ્ ।
પયો ગવ્યં તેષાં ભ્ર(શ્ર)મરુધિરપિત્તશ્રમમદ
ક્ષયાલક્ષ્મીગુલ્મપ્રદરગરપાણ્ડ્વામયહરમ્ ।
શકૃચ્છ્રેષ્મજ્વર (?) શ્વયથુપ્લીહશમનં
તૃષામેદોમુર્ચ્છાજ્વરમ્ અનિલમ્ અપ્ય્ આશુ શમયેત્

અથ ભાજનવિશેષે ગુણવિશેષાઃ ।
તામ્રે વાતહરં ક્ષીરં સૌવર્ણે પિત્તનાશનમ્ ।
રૌપ્યે શ્લેષ્મહરં ચૈવ કાંસ્યે રક્તપ્રસાદનમ્