આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 30

॥ ઇતિ ધાન્યવર્ગઃ ॥
॥ શુભં ભવતુ લેખકવાચકયોઃ ॥ શ્રીસામ્બસદાશિવાય નમઃ ॥
॥ શ્રીર્ અસ્તુ ॥
અથ પક્વાન્નગુણાઃ ॥
ગોધૂમફેણિકા ।
સલઘુરુચિરકામા ફેણિકાતિપ્રશસ્તા બલયતિ લઘુજીરા છર્દિનાશં કરોતિ ।
બદલવિમુખમર્ધં [?] ચામ્લપિત્તે વિદાહં જઠરભરણયોગ્યા ગોધૂમૈઃ સંપ્રયુક્તા

ફેણિયા ॥
ગુરવો બૃંહણાઃ સ્નિગ્ધા બલ્યાઃ શુક્રકરાઃ પરાઃ ।
સ્ત્રીષુ હર્ષં પ્રયચ્છન્તિ માષપિષ્ટિકસંભવાઃ

ગોધૂમાસાંજીલાહુઃ [ડુઃ] ॥
તોયાજ્યેન વિમર્દિતં સમસિતં કૃત્વા સુતપ્તં તથા
ખણ્ડાજ્યેન પચેદ્ ધુતાશનમૃદૌ કૃત્વા સુબન્ધં તતઃ ।
કર્પૂરૈર્ મરિચૈઃ સસૈન્ધવમથો શશ્વચ્ચતુર્જાતકૈઃ
પુષ્પાલમ્બમ્ ઇતિ બ્રુવન્તિ મુનયો નામ્ના મહામોદકમ્

વૃષ્યાસ્ તુ કન્દર્પકરા યથાગ્નિ સંવર્ધિતાઃ પ્રીતિરુચિપ્રદાયકાઃ ।
વાતં સપિત્તં પ્રહરન્તિ ભુક્તાઃ સન્મોદકા મોદકરા નરાણામ્

મોદકો ગુરુર્ અતીવ વૃષ્યકઃ શ્લેષ્મલશ્ ચિરવિપાકતસ્ તથા ।
મન્દમ્ અગ્નિ જનયેચ્ ચ કોષ્ટભૃખ (?) મોદકો ઽધિકબલપ્રદઃ સદા

અમૃતફલમ્ ॥
શમયતિ બહુ પિત્તં શ્લેષ્મકોપં કરોતિ જનયતિ જઠરાગ્નિં વાતરોગાન્ નિહન્તિ ।
સુરતજનિતખેદં તત્ક્ષણાદ્ એવ હન્યાદ્ અમૃતફલમ્ ઉદારં ચારુ શંસન્તિ ખે (વૈ)દ્યાઃ

શમયત્ય્ અર્શઃકૃચ્છ્રાન્ હરતિ સવાતં તથા પિત્તમ્

કાપૂરપડીયા ॥
રુચ્યા બલ્યા બલમલકરા હૃદ્યગન્ધા સ્થિરા ચ
તેજો વર્ણં વપુષિ કુરુતે શુક્રવૃદ્ધિં કરોતિ ।
મેદોવૃદ્ધિં જનયતિ તરાં પિત્તરોગે પ્રશસ્તં
સર્પિઃપક્વાગુરુમધુયુતા એલયા સપ્રયુક્તા

કર્પૂરાદ્યા વિદલનકરા રાજયક્ષ્માપહન્ત્રી
વિશ્વસ્યૈષા હિતકરતમલ્કાદિની (?) ભક્ષણીયા ॥
ઘારિકિંડુરિકાપૂપવટિકા વટકાદયઃ ।
વૃષ્યકા રોચકા બલ્યા ગુરવઃ સ્યુઃ સ્વયોનિવત્

ઇન્દ્રારિકા ॥
ઇન્દ્રારિકા ॥
વૃષ્યા રોચનદીપની બલકરી ગુર્વી અભિષ્યન્દિની
પ્રાણૈસ્ તર્પણકારિણી રસવતી શ્લેષ્માણમાબિભ્રતી ।
સાવા (મા)નાહવિબન્ધગુલ્મશમની પિત્તાસ્રવિચ્છેદિની ।
સ્નેહેનાપિ સુપૂરિતા ચ સતતં (ભક્ષ્યે) ક્ષ ક્ષેયમ્ ઇન્દ્રારિકા ॥
ધૃતપૂરમ્ ॥
ધૃતપૂરં બલકરં વૃષ્યં મધુરશીતલમ્ ।
હન્તિ વાતં રક્તપિત્તં શ્લેષ્મલં ચ વિશેષતઃ ॥
સાડિયા (ભા-) ॥
ક્ષારખર્જૂરિકા સ્નિગ્ધા શુક્રમાંસબલપ્રદા ।
બલ્યા રતિકરા હૃદ્યા છર્દ્યરોચકનાશની ॥
॥ ક્ષીરવાટિકા ॥
સુસ્નિગ્ધા વટિકા ચ દુગ્ધમૃદિતા કાન્ત્યૈ ચ સૌખ્યપ્રદા
તૃષ્ણાશક્તિકરી શ્રમપ્રશમની મન્દાગ્નયે દુર્જરા ॥
પિત્તાસ્રં ચ વિનાશયેત્ તુ સતતં ભક્ષ્યા સુપુષ્ટિપ્રદા
પ્રોક્તેયં વટિકા ઘૃતપ્લુતકૃતા કામાગ્નિસંદીપની

તૈલપક્વક્ષીરવટિકા ॥
સુસ્નિગ્ધા ક્ષીરવટકાઃ કાન્તિસૌખ્યબલપ્રદાઃ ।
વાતઘ્નાસ્ તૈલપક્વાસ્ તે વટકા માંસસંભવાઃ

મુદ્ગવટકાઃ । (ભા-)
મૂદ્ગજાતાસ્ તુ યે કેચિત્ લઘવો રુચિકારકાઃ ।
ચણકાદિકૃતાઃ ।
દુર્જરા લઘવો રૂક્ષાઃ ચણકાદિકૃતા મતાઃ

કાઞ્જીકવટકાઃ ॥
કાઞ્જિકે રુચિનિક્ષિપ્તા વટકા માંસસંભવાઃ ।
વાતઘ્ના રોચકા હૃદ્યાઃ કફપિત્તપ્રકોપનાઃ

રાજિકાચૂર્ણસંસ્કૃતઃ ।
રાજીચૂર્ણે વિમિશ્રઃ કફપવનહરો રોચનો દીપનઃ સ્યાન્
મન્દાગ્નિધ્વંસકર્ત્તા મલવિષશમનો જારયેત્ સર્વન્નમ્ ।
કિં વા તોયૈર્ વિમિશ્રો ગુડલવણયુતઃ પિત્તરક્તાદિહન્તા
તૃષ્ણામૂર્છાલિ [ભિ]ઘાતજ્વરપવનહરઃ ક્ષુદ્રરોગસ્ય હન્તા

તક્રં કોમલશૃઙ્ગબેરકલિકાકુસ્તુંબુરીસંયુતં
યુક્ત્યાવર્તિતમ્ અર્ધશોષમ્ અપરં ભાણ્ડે સુધૂપાવૃતે ।
હવા [?] તક્રમનોહરાશ્ ચ વટકાસ્ તેષાં રુચિં માર્દવં
સ્વાદં સૌરભભમ્ ઉદ્વહન્ત્ય્ અહરહઃ તાન્ વેત્તિ વિશ્વમ્ભરા ॥ 18 ।
અમ્લવટકઃ ॥
અજાજીબાહ્લીકાર્દ્રકમરિચસિન્ધૂત્થભરિતઃ
સુપાકઃ સ્વાદીયાન્ દધિમથિતતાલીવિરચિતઃ ।
કૃતૈલાસંવાસઃ ક્વથિતમથિતે સ્વૈર્ અમુષિતઃ
વિહન્તાસૌ સાક્ષાદ્ અરુચિતરુજામ્ અમ્લવટકઃ

વટકપ્રકારાઃ ।
કૂષ્માણ્ડાર્ધમરીચે સિન્ધૂત્થમેથિકાસહિતૈઃ ।
પિષ્ટૈર્ માષદલોત્થૈર્ વિહિતા વટકાશ્ ચ વટિકાશ્ ચ

કોહલવડાઃ (ભા-) ॥
ગોધૂમમણ્ડકાઃ ॥
શ્લક્ષ્ણં ગોધૂમચૂર્ણં શરપિહિતમુખં સ્વાદુતોયેન સિક્તં
સંમર્દ્યં સુન્દરીભિર્ ધનપરિલુલિતં ગોલકં સૂક્ષ્મપિષ્ટૈઃ ।
અન્તઃ પાત્રે સુતપ્તે કરયુગરચિતા મણ્ડકાઃ શ્વેતદીર્ઘા
નિક્ષિપ્તા ભાજનેષુ ચિમિચિમિરમિતાઃ પુષ્ટયન્તઃ સુસિદ્ધા

તે ભોજ્યા ભક્તયુક્ત્યા પરિવૃતસહિતા મુદ્ગયૂષે વિમિશ્રા
આઢક્યૈર્ વા મસૂરૈઃ ઘૃતપિશિતરસૈર્ જાંગલાનૂપમાંસૈઃ ।
કાલે વાસન્તપૂર્વે પ્રહરયુગમુખે ભોજનં નિત્યપથ્યં
ગત્રૌ ક્ષીરાજ્યયુક્તા સલિલ (લલિત) નરપતેર્ ભોજનં ગ્રીષ્મકાલે

ગોધૂમમણ્ડકા રુચ્યા લઘવશ્ ચોષ્ણદીપનાઃ ।
માણ્ડેપાતિયા (ભા-) ॥
મણ્ડકા મણ્ડિકાશ્ ચૈવ પથ્યા અંગારપાચિતાઃ

અત્યુષ્ણા મણ્ડકા પથ્યા અતિશીતા ગુરુઃ સ્મૃતા ।
કુકૂલકર્પરભ્રાષ્ટ્રકન્દ્વાઙ્ગરે વિપાચિતાન્

(એકયોર્ નીલ્લધૂન્ વિદ્યાદ્ અપૂપાન્ ઉત્તરોત્તરમ્)
રક્તઘ્ના પિત્તકોપિ ચ સ્વાદુર્ મારુતનાશિની (?) ।
વૃષ્ણી દીપની વૃષ્યા ગોધૂમાંગારપાચિતા (?)

અથ વટકાદિભક્ષ્યાણાં ગુણાઃ ॥
બાહ્લીજૈર્ મારિચૈર્ લવણપૂડુ (લાલવણપૃથુ) તરૈર્ આર્દ્રકૈઃ પૂર્ણગર્ભઃ
સ્વિન્નઃ શ્વાદુઃ સુગન્ધિઃ પરિમલબહુલઃ કોમલઃ કુઙ્કુમાભઃ ।
ક્ષિપ્તો દન્તાન્તરાલે મુરુમુરુ કુરુતે વ્યક્તશબ્દં યથા વા
ધન્યો ઽસૌ યત્ કપોલે પ્રવિશતિ વટકઃ કાન્તયા પ્રીતિદત્તઃ

કોરવડા (ભા-) ॥
દધિવટકાઃ ॥
શાલિપિષ્ટદધિખણ્ડસંયુતા દધ્ન એવ વટકેષુ કીર્તિતાઃ ।
ઘોરવાતશમના રુચિપ્રદાઃ પિત્તમ્ અપ્ય્ અપહરન્તિ દારુણમ્

ચણકાદિકૃતાઃ ।
દુર્જરં ચણકાદીનાં વહ્નિમાન્દ્યકરં પરમ્ ।
લઘુ રુચ્યાગ્નિજનનં દદ્યાન્ માષાદિપૂરણમ્

મધુરં મધુરામ્લં તત્ તદ્ એવ પ્રકરોતિ ચ ।
કફપ્રકોપજનનં ચાણક્યં પૂરણં સ્મૃતમ્

વેઙ્ગણી (ભા-) ॥
ગોધૂમચૂર્ણધનવેષ્ટિતમાષમુદ્ગપિષ્ટં સુપક્વમ્ ઇતિ વેષ્ટનિકા વદન્તિ ।
તાં ભક્ષયેદ્ અતિબલાં લભતે (રમતે) મનુષ્યસ્ તૈલેન વા સહ ઘૃતેન સુગન્ધિના વા

તાવદ્ વર્ગો ઽત્ર ભક્ષ્યાણો (ણાં) સ્વદતે સાધ્યતે ઽપિ ચ ।
ઉષ્ણોષ્ણાઃ સર્પિષા સ્નાતા યાવચ્ ચાઙ્ગારપાચિતાઃ

ગુડગોધૂમયોર્ મિશ્રં તૈલપક્વાન્નભક્ષણમ્ ।
કરોતિ શ્લેષ્મપિત્તં ચ મારુતં ચાપકર્ષતિ

તૈલવડિયા (ભા-) ॥
લઘવઃ પર્ય (ર્પ)ટા રુચ્યાઃ કફઘ્નાઃ શાલિસંભવાઃ ।
ગુરવો રોચકાશ્ ચૈવ શાલિમુદ્ગાદિસંભવાઃ

શાલિમુદ્ગપાપડ (ભા-) ॥
વિષ્ટમ્ભી પાયસો બલ્યો મેદઃકફકરો ગુરુઃ ।
કફપિત્તકરી બલ્યા કૃશરાનિલનાશિની

તૈલે વિપક્વા વટિકાશ્ ચ શાલિભિઃ સુદુર્જરા રોચનભક્ષણાશ્ ચ ।
કફપ્રકોપં જનયન્તિ સદ્યો વિશેષતઃ કૂરવડા વિશીર્ણાઃ

કૂરવડાઃ (ભા-) ॥
સક્તવો બૃંહણા વૃષ્યાઃ તૃષ્ણાપિત્તકફાપહાઃ ।
રુચ્યાઃ સદ્યો બલકરા ભેદિનઃ પવનાપહાઃ

સાતુ (ભા-) ॥
સંધાનકૃત્પિષ્ટમ્ અન્નં તણ્ડુલાઃ કૃમિહેતવઃ ।
સુદુર્જરઃસ્વાદુરસો બૃંહણસ્ તણ્ડુલોદ્ભવઃ