આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 16

ઇતિ કાઞ્જિકવર્ગઃ ॥
॥ અથ મૂત્રવર્ગઃ ॥
ઔષ્ટ્રં (મૂત્રં) ગો ઽજાવિમહિષીગજાશ્વોષ્ટ્રખરોદ્ભવમ્ ।
(પિત્તલં રૂક્ષતીક્ષ્ણોષ્ણં લવણાનુરસં કટુ ।
કૃમિશોફોદરાનાહશૂલપાણ્ડુકફાનિલાન્ ।
ગુલ્મારુચિવિષશ્વિત્રકુષ્ઠાર્શાંસિ જયેલ્ લઘુ ।)
ઔષ્ટ્રં ગોજાવિનારં હયગજમહિષીમૂત્રવર્ગઃ ખરોષ્ણા (રાણાં)
તિક્તં તીક્ષ્ણં લઘૂષ્ણં સલવણસુરસં પિત્તલં ભેદિ રૂક્ષમ્ ।
હૃદ્યં રુચ્યં ક્રિમિઘ્નં હુતવહજનનં કુષ્ઠમેહૌ વિનાશી (શિ)
ગુલ્માનાહાર્શશૂલાનિલકફવિષજિત્ શોફપાણ્ડૂદરઘ્નમ્ ॥
મૂત્રં તથાષ્ટાદશકુષ્ઠશોફપાણ્ડૂદરોન્માદકફામયઘ્નમ્ ।
સેવ્યં નિદ્દર્શા (?) વિકારમ્ એતત્ રૂક્ષં તથામ્લં ક્રિમિષુ પ્રશસ્તમ્ ।
॥ ઇતિ મૂત્રવર્ગઃ ॥
॥ અથ ધાન્યવર્ગઃ ॥
સ્નિગ્ધો વાતહરસ્ ત્રિદોષશમનઃ પથ્યઃ સદા પ્રાણિનાં
શ્રેષ્ઠઃ પૌષ્ટિક [શ્રેષ્ઠો બ્રીહિષુ ષષ્ટિકઃ] શ્રમહરઃ કૃચ્છ્રાદિડોષાપહા ।
ગૌર(શ્ ચા)શ્વાસિતગૌરતો ઽપિ નિતરાં સેવ્યઃ કરોત્ય્ ઉચ્ચકૈઃ
ભુક્ત (શુક્રં) શ્વાસહરસ્ તથા શ્રમહરઃ કાસાદિદોષાપહા

રસે પાકે સ્વાદુઃ પવનકફાપત્તોપશમનઃ
જ્વરે ઽજીર્ણે પથ્યઃ સકલજવરક્ષાભહરણઃ (?) ।
શિશૂના વૃદ્ધાનાં યુવતિસુકુમારાતિસ(સુ)ખિનાં
અયં સેવ્યો રાજા ભવતિ હિ મહાશાલિરમલઃ

ધાન્યં વાપિતમ્ ઉત્તમં તદ્ અખિલં (છિ)છન્નોદ્ભવં મધ્યમં
જ્ઞેયં દ્યદવર્ગપિત્તં (તદ્ યદ્ અવાપિતં) તદ્ અધમં નિસ્સારદોષપ્રદમ્

{ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 16.158અબ્}
દગ્ધા યદ્ભવિચ્પેષ્યં તેથ (?) વિપિને યદ્ વાપિતાઃ શાલયઃ
એતે છિન્નભવા ભવન્તિ ખલુ તે વિણ્મૂત્રબન્ધપ્રદાઃ

{ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 16.158ચ્દ્}
દેશે દેશે તુ જાતાશ્ ચ નાનાવર્ણાશ્ ચ શાલયઃ ।
તેષાં સ્વતઃ પ્રધાનો ઽસૌ ત્રિદોષશમનઃ પરઃ

રક્તો ભીરુકપુણ્ડરીકકલમસ્ તૂર્ણો મહાપુષ્પકઃ
દીર્ઘઃ કાઞ્ચનહાયનો ઽસિતશિ (સ્રિ) તઃ પુષ્પપાણ્ડજઃ પાણ્ડુકઃ ।
સાગરખ્યાસ્ તપનીયકાઃ શકુનકો રોધ્રસ્ તુ સૌગન્ધિકઃ
ધાનાદ્યાઃ સપતઙ્ગિદૂષકયુતા હૃદ્યાઃ શુભાઃ શાલયઃ

સુસભાઃ (?) યાચનદીપના બલકરા સ્નિગ્ધાસ્ ત્રિદોષાપહાઃ
શુક્લશ્લેષ્મવિવર્ધના રુચિકરાઃ સંદીપનાસ્ તર્પણાઃ ।
પથ્યાઃ સર્વગદે હિતાઃ શ્રમહરાઃ ક્ષુત્તૃટ્શ્રમધ્વંસિનઃ
શ્રેષ્ઠા વ્રીહિષુ ષષ્ટિકાઃ કલપ (મ) કા રક્તા મહાશાલયઃ

રોચનાસ્ તર્પણા હૃદ્યા દીપ્તસ્ય (?) પાચનાઃ ।
ગુરવો બૃંહણાઃ પથ્યા નાનાજાતીયશાલયઃ

જગરોમધયેરો (?) હૃદ્યઃ સ્વાદુસંજીવનો લઘુઃ ।
વૃષ્યો બલપ્રદો હન્યાત્ સઘૃતો ઽસૌ મલત્રયમ્

રાજાનં(ન્નં) કફવાતઘ્નં સ્વાદુ પિત્તનિવારણમ્ ।
રૂપશુક્રમહાતેજઃસત્વશુદ્ધિબલપ્રદં

કૃષ્ટિ [ષ્ણ] શાલિ [સ્ત્રિ] ત્રિદોષઘ્નો મધુરઃ કાર્શ્યહા તથા ।
પિત્તઘ્નઃ પિચ્છલઃ શુક્રરૂપવર્ણબલપ્રદઃ

એતે શાલિગુણાઃ પ્રોક્તા જ્ઞાતવ્યાઃ શાસ્ત્રકોવિદૈઃ ।
સર્વં વનતૃણાનાં (ન્નં) ચ કુષ્ટરોગવિનાશનમ્