આયુર્વેદમહોદધૌ અન્નપાનવિધિ · અધ્યાય 10

॥ ઇતિ નવનીતગુણાઃ ॥
॥ અથાતો ઘૃતગુણાઃ કથ્યન્તે ॥
તત્રાદૌ ગોઘૃતસ્ય ગુણાઃ
ધીકાન્તિસ્મૃતિકારકં બલકરં મેધાપ્રદં બુદ્ધિકૃત્
વાતઘ્નં શ્રમનાશનં સ્વરકરં પિત્તાપહં પુષ્ટિદમ્ ।
વહ્નેર્ વૃદ્ધિહરં વિપાકમધુરં વૃષ્યં ચ શીતં સદા
સેવ્યં ગવ્યમ્ ઇદં ઘૃતં બલકરં સદ્યઃસમાવર્તિતમ્

સર્પિર્ગવાં ચામૃતકં વિષઘ્નં ચાક્ષુષ્યમ્ આરોગ્યકરં ચ વૃષ્યમ્ ।
રસાયનં મન્દમ્ અતીવ મેધ્યં સ્નેહોત્તમ ચ (ગોઃ) વિબુધા વદન્તિ
અથ માહિષઘૃતસ્ય ગુણાઃ
સર્પિર્માહિષમ્ ઉત્તમં ધૃતિકરં સૌખ્યપ્રદં કાન્તિદં
વાતશ્લેષ્મનિબર્હણં બલકરં વર્ણપ્રસાદક્ષમમ્ ।
દુર્નામગ્રહણીવિકારશમનં મન્દાનલોદ્દીપનં (?) {ચ્f. રાજનિઘણ્ટુ 15.78}
ચાક્ષુષ્ય નવગવ્યતઃ ફલ (પર)મ્ ઇદં હૃદ્યં મનોહારિ ચ

માહિષ્યં તન્ માનુષણાં ચ શસ્તં બલ્યં વૃષ્યં બસ્તિસાદં કરોતિ ।
મેદોદ્ભૂતં મેહકૃચ્છૈત્યકારિ તસ્માન્ નિત્યં સર્વકાલં નિષેવ્યમ્ ॥
આજઘૃતસ્ય ગુણાઃ
દીપનીયમ્ અજાસર્પિઃ ચાક્ષુષ્યં બલવર્ધનમ્ ।
કાસશ્વાસક્ષયે વાપિ પથ્યં પાનેષુ તલ્ લઘુ ॥
મેષીઘૃતભ્ય ગુણાઃ ।
આવિકં ઘૃતમ્ અતીવા ગુરુત્વાદ્ વર્જ્યમ્ એવ સુકુમારનરૈશ્ ચ ।
ઔષ્ટ્રઘૃતસ્ય ગુણાઃ
સદ્ય એષ બલપુષ્ટિકરં સ્યાદ્ ઉષ્ટ્રજં શ્વયથુકાસકરં ચ ॥
અન્યચ્ ચ
ગવ્યં ચ પાચિતં સર્પિઃ વમિપીતકફાપહમ્ ।
પયસો ઽનુગુણં મેષાં (પી) છાગીગર્દભિકાઘૃતમ્

ઔષ્ટ્રીઘૃતં વીર્યકટુ શ્લેષ્મક્રિમિવિષાપહમ્ ।
દીપનં કફવાતઘ્નં કુષ્ઠગુલ્મોદરાપહમ્

પાકે લઘ્વાદિ (વિ)કં સર્પિઃ ન ચ પિત્તપ્રકોપનમ્ ।
કફે ઽનિલે યોનિદોષે ચ શ્વયથૌ હતમ્ (શોફે કમ્પે ચ તદ્ ધિતમ્)

પાકે લઘુષ્ટં (ઘૂષ્ણં) વીર્યે ચ કષાયં કફનાશનમ્ ।
દીપની (નં) લઘુ વીર્યે ચ વિદ્યાદ્ ઐકશફં ઘૃતમ્

સ્ત્રીઘૃતમ્
ચક્ષુષ્યમ્ અગ્નિદં સ્ત્રીણાં સર્પિઃ સ્યાદ્ અતમૃઓપમમ્ [સિચ્!] ।
વૃદ્ધિં કરોતિ દેહાગ્નેર્ લઘુ પાકે વિષાપહમ્

હસ્તિનીઘૃતમ્
કષાયં બદ્ધવિણ્મૂત્રં તત્કિ (તિક્ત)મ્ અગ્નિકરં લઘુ ।
કરેણુજં હન્તિ સર્પિઃ કષ્ટક્રિમિવિશંકરમ્ (કફકુષ્ઠવિષક્રિમીન્)

સર્પિઃપ્રશંસા
આયુર્વૃદ્ધિં વપુર્ અપિ દૃઢં સૌકુમાર્યં કરોતિ
વ્યાયામસ્ત્રીનિધુવનકૃતશ્રાન્તિવિચ્છેદનીનમ્ ।
પથ્યં બાલ્યે વયસિ તરુણે વાર્ધકે ચાપિ પથ્યં
નાન્યત્ કિઞ્ચિદ્ ભવતિ પુરુષે સર્પિષઃ સ્થૌલ્યકારિ

યદ્ વેદાગમવેદિભિર્ નિગદિતં સાક્ષાદ્ ઇહાયુર્ નૃણાં
યદ્ વૈદ્યૈસ્ તુ રસાયનાય કથિતં સદ્યો જરાનાશનમ્ ।
યત્ સારસ્વતકલ્પકાન્તિ મતિમત્પ્રોક્તં ધિયઃ સિદ્ધયે
તત્રૈકાયનકેતકદ્યુતિચયપ્રાયં મુદા સ્યાદ્ ઘૃતમ્

વીર્યાતિશીતં ચ ગુણે વિપાકે સ્વાદુ ત્રિદોષેષુ રસાયનં ચ ।
તેજોબલાયુષ્યકરં ચ મેધ્યં ચાક્ષુષ્યમ્ એતદ્ ઘૃતમ્ આહુર્ આર્યાઃ

ઓજસ્તેજોભિવૃદ્ધિં જનયતિ સુખદં કાન્તિકૃત્ સમ્યગ્ ઉક્તં
પાપાલક્ષ્મીશ્રમઘ્નં શ્વસનકસનહાજીર્ણજાતજ્વરઘ્નમ્ ।
શૂલોદાવર્તરોગગ્રહણિનિ ચ પજા (મદરુજં) નાશયત્ય્ આશુ પિત્તં [પીડાં]
વાતઘ્નં પિત્તનાશં સ્વરહતિ ભવે શૂદ્ધમે (સ્વરકરમ્ અગદં ક્ષુદ્ભ્રમે) ચૈવસેવ્યે (વ્યમ્)

ચાક્ષુષ્યં વૃષ્યમ્ આયુસ્મૃતિધૃતિકરણં રાજયક્ષ્માપ્રકોપં [વિનાશં]
[રૂક્ષે ક્ષીણે ચ પથ્યં વલિપલિતહરં સામદોષપ્રકોપે ।]
ભૂતોન્માદપ્રમત્તે બહુતિમિરમદે કૃત્પપશ્રીર [સ્યાદ્ અપસ્માર] હારિ
સર્વેષાં સર્વદૈવ પ્રથિતગુણગણં સાધુ પથ્યં ઘૃતં સ્યાત્

સદ્યસ્કં કૃમિપૂતં [?] ચ મૂત્રવસ્તિ વિશોધનમ્ ।
શ્લેષ્મલં પિત્તનાશં ચ બલપુષ્ટિવિવર્ધનમ્

પુરાણં તિમિરશ્વાસપીનસજ્વરકાસનુત્ ।
મૂર્છાકુષ્ટવિષોન્મદગ્રહાપસ્મારનાશનમ્

ઉગ્રગન્ધિ પુરાણં સ્ય્યાદ્ દશવર્ષોષિતં ઘૃતમ્ ।
લાક્ષારસનિભં શીતં તદ્ ધિ સર્પગ્રહાપહમ્

મદાપસ્મારમૂર્છાયશિરઃકર્ણાક્ષિયોનિજાન્ ।
પૂરાણં જયતિ વ્યાધીન્ વ્રણશોધનરોપણમ્

અપસ્મારગ્રહોન્માદવતાં શસ્તં વિશેષતઃ ।
પૂર્વોક્તાશ્ ચાધિકાંસ્ તાશ્ ચ [?] ગુણાસ્ તદ્ અમૃતોપમમ્

નિરામયાનાં નવયૌવનાનાં કૃત્વા ગવાં યચ્છત ધૌતમદ્ધિઃ ।
વહ્નૌ વિપક્વં નવનીતનૂનં [યોગ્યં] યોગ્યં ઘૃતં તદ્ ગજરાજસેવિતામ્ [?]