અવદાનશતક · અધ્યાય 83

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ એકનવતે કલ્પે વિપશ્યી નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ બન્ધુમતીં રાજધાનીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ । યાવદ્ અન્યતમઃ સાર્તવાહઃ । તસ્ય તરુણાવસ્થાયાં પ્રવ્રજ્યાચિત્તમ્ ઉત્પન્નમ્* । તેન ન શકિતં પ્રવ્રજિતુમ્* । યદા વૃદ્ધો ભૂતસ્ તદા તસ્ય વિપ્રતિસારો જાતઃ: ન મે શોભનં કૃતં યદ્ અહં ભગવચ્છાસને ન પ્રવ્રજિત ઇતિ । તતસ્ તેન કેશનખનસ્તૂપે સુમનઃપુષ્પારોપણં કૃતમ્*, વિપશ્યી ચ સમ્યક્સંબુદ્ધઃ સશ્રાવકસંઘઃ પિણ્ડકેન પ્રતિપાદિતઃ । તતઃ તેન પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કૃતમ્*: અનેનાહં કુશલમૂલેમ ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ અનાગતાન્ સમ્યક્સંબુદ્ધાનામ્ આરાગયેયમ્* । યસ્ય ચ શાસને પ્રવ્રજેયમ્*, તત્ર દહરાવસ્થાયામ્ આર્યધર્માન્ અધિગચ્છેયમ્ ઇતિ । ભૂયઃ કાશ્યપે ભગવતિ પ્રવ્રજિતો બભૂવ । તત્રાનેન દશ વર્ષસહસ્રાણિ બ્રહ્મચર્યાવાસઃ પરિપાલિતઃ । તેનેદાનીમ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । ઇતિ હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનાં કર્મણામ્ એકાન્તકૃષ્ણો વિપાકઃ, એકાન્તશુક્લાનામ્ એકાન્તશુક્લઃ, વ્યતિમિશ્રાણાં વ્યતિમિશ્રઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એકાન્તકૃષ્ણાનિ કર્માણ્ય્ અપાસ્ય વ્યતિમિશ્રાણિ ચ, એકાન્તશુક્લેષ્વ્ એવ કર્મસ્વ્ આભોગઃ કરણીયઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_83 હિરણ્યપાણિઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમો ગૃહપતિર્ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 206 --------------------
વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । ન ચાસ્ય પુત્રો ન દુહિતા । સ કરે કપોલં દત્વા ચિન્તાપરો વ્યવસ્થિતઃ: અનેકધનસમુદિતં મે ગૃહમ્*, ન મે પુત્રો ન દુહિતા । મમાત્યયાત્ સર્વસ્વાપતેયમ્ અપુત્રકમ્ ઇતિ કૃત્વા રાજવિધેયં ભવિષ્યતીતિ । સ શ્રમણબ્રાહ્મણસુહૃત્સંબન્ધિબાન્ધવૈર્ ઉચ્યતે: દેવતારાધનં કુરુષ્વેતિ । અસ્તિ ચૈષ લોકે પ્રવાદો યદાયાચનહેતોઃ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચેતિ । તચ્ ચ નૈવમ્* । યદ્ય્ એવમ્ અભવિષ્યત્*, એકૈકસ્ય પુત્રસહસ્રમ્ અભવિષ્યત્ તદ્યથા રાજ્ઞશ્ ચક્રવર્તિનઃ । અપિ તુ ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । કતમેષાં ત્રયાણામ્* । માતાપિતરાઉ રક્તૌ ભવતઃ સંનિપતિતૌ, માતા કલ્યા ભવતિ ઋતુમતી, ગન્ધર્વશ્ ચ પ્રત્યુપસ્થિતો ભવતિ । એતેષાં ત્રયાણાં સ્થાનાનાં સંમુખીભાવાત્ પુત્રા જાયન્તે દુહિતરશ્ ચ । સ ચૈવમ્ આયાચનપરસ્ તિષ્ઠતિ ॥
અન્યતમશ્ ચ સત્વો ઽન્યતમસ્માદ્ દેવનિકાયાચ્ ચ્યુત્વા તસ્ય પ્રજાપત્યાઃ કુક્ષિમ્ અવક્રાન્તઃ । પઞ્ચાવેણિકા ધર્મા એકત્યે પણ્ડિતજાતીયે માતૃગ્રામે । કતમે પઞ્ચ । રક્તં પુરુષં જાનાતિ, વિરક્તં પુરુષં જાનાતિ । કાલં જાનાતિ ઋતું જાનાતિ । ગર્ભમ્ અવક્રાન્તં જાનાતિ । યસ્ય સકાશાદ્ ગર્ભો ઽવક્રામતિ તં જાનાતિ । દારકં જાનાતિ । દારિકાં જાનાતિ । સચેદ્ દારકો ભવતિ દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ । {સચેદ્ દારિકા ભવતિ વામં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ ।} સા આત્તમનાઃ સ્વામિન આરોચયતિ: દિષ્ટ્યા આર્યપુત્ર વર્ધસે । આપન્નસત્વાસ્મિ સંવૃત્તા । યથા ચ મે દક્ષિણં કુક્ષિં નિશ્રિત્ય તિષ્ઠતિ નિયતં દારકો ભવિષ્યતીતિ । સો ઽપ્ય્ આત્તમનાઃ પૂર્વકાયમ્ અભ્યુન્નમય્ય (સ્પેયેર્: અત્યુન્નમય્ય) દક્ષિણં બાહુમ્ અભિપ્રસાર્ય ઉદાનમ્ ઉદાનયતિ: અપ્ય્ એવાહં ચિરકાલાભિલષિતં પુત્રમુખં પશ્યેયમ્* । જાતો મે સ્યાન્ નાવજાતઃ । કૃત્યાનિ મે કુર્વીત । ભૃતઃ પ્રતિબિભૃયાત્ । દાયાદ્ યં પ્રતિપદ્યેત । કુલવંશો મે ચિરસ્થિતિકઃ સ્યાત્* । અસ્માકં ચાપ્ય્ અતીતકાલગતાનામ્ અલ્પં વા પ્રભૂતં વા દાનાનિ દત્વા પુણ્યાનિ કૃત્વા અસ્માકં નામ્ના દક્ષિણામ્ આદેક્ષ્યતિ: ઇદં તયોર્ યત્રતત્રોપપન્નયોર્ ગચ્છતોર્ અનુગચ્છત્વ્ ઇતિ । આપન્નસત્વાં ચૈનાં વિદિત્વોપરિપ્રાસાદતલગતામ્ અયન્ત્રિતાં ધારયતિ, શીતે શીતોપકરણૈર્ ઉષ્ણે ઉષ્ણોપકરણૈર્ વૈદ્યપ્રજ્ઞપ્તૈર્ આહારૈર્ નાતિતિક્તૈર્ નાત્યમ્લૈર્ નાતિલવણૈર્ નાતિમધુરૈર્ નાતિકટુકૈર્ નાતિકષાયૈસ્ તિક્તામ્લલવણમધુરકટુકકષાયવિવર્જિતૈર્ આહારૈઃ । હારાર્ધહારવિભૂષિતગાત્રીમ્ અપ્સરસમ્ ઇવ નન્દનવનવિચારિણીં મઞ્ચાન્ મઞ્ચં પીઠાત્ પીઠમ્ અનવતરન્તીમ્ અધરાં ભૂમિમ્* । ન ચાસ્યાઃ કિંચિદ્ અમનોજ્ઞશબ્દશ્રવણં યાવદ્ એવ ગર્ભસ્ય પરિપાકાય ॥
સા અષ્ટાનાં વા નવાનાં વા માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો ઽભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગોપેતઃ । પાણિદ્વયે ચાસ્ય લક્ષણાહતં કર્મવિપાકજં દીનારદ્વયમ્* । યદા તદ્ અપનીતં ભવતિ તદા અન્યત્ પ્રાદુર્ભવતિ । તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા નામધેયં વ્યવસ્થાપ્યતે: કિં ભવતુ દારકસ્ય નામેતિ । જ્ઞાતયઃ ઊચુઃ: યસ્માદ્ અસ્ય જાતમાત્રસ્ય પાણિદ્વયે લક્ષણાહતં કર્મવિપાકજં દીનારદ્વયં પ્રાદુર્ભૂતમ્*, તસ્માદ્ ભવતુ દારકસ્ય હિરણ્યપાણિર્ ઇતિ નામેતિ । હિરણ્યપાણિર્ દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તો દ્વાભ્યામ્ અંસધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં દ્વાભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેનાન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । સ શ્રાદ્ધો ભદ્રઃ કલ્યાણાશય આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 207 --------------------
મહાત્મા ધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ । ય યદા વીથીમ્ અવતીર્ણો ભવતિ, તદા શ્રમણબ્રાહ્મણકૃપણવનીપકાન્ દૃષ્ટ્વા પાણિદ્વયં પ્રસારયતિ । તતો લક્ષણાહતસ્ય હિરણ્યસુવર્ણસ્ય રાશિઃ પ્રાદુર્ભવતિ, યેન તાન્ સંતર્પયતિ । તસ્ય યશસા સર્વા શ્રાવસ્તી આપૂર્ણા ॥

યાવદ્ હિરણ્યપાણિર્ દારકો ઽપરેણ સમયેન જેતવનં નિર્ગતઃ । અથાસૌ દદર્શ બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ અશીત્યા ચાનુવ્યઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । સહદર્શનાચ્ ચાનેન ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તે પ્રસાદિતમ્* । પ્રસાદજાતશ્ ચ ભગવતઃ પાદાભિવન્દનં કૃત્વા પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તતો ઽસ્ય ભગવતા ધર્મો દેશિતઃ । સ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: ઇચ્છામ્ય્ અહમ્ આચાર્ય ભગવતઃ સશ્રાવકસંઘસ્ય ભક્તં કર્તુમ્ ઇતિ । સ્થવિરાનન્દેનોક્તઃ: વત્સ કાર્ષાપણૈઃ પ્રયોજનમ્ ઇતિ । તતો હિરણ્યપાણિના બુદ્ધપ્રમુખસ્ય ભિક્ષુસંઘસ્ય પુરસ્તાત્ સ્થિત્વા પાણિદ્વયં પ્રસાર્ય હિરણ્યસુવર્ણસ્ય મહાન્ રાશિઃ સ્થાપિતઃ, યં દૃષ્ટ્વા સંઘસ્થવિરો ઽન્યે ચ ભિક્ષવઃ સ્થવિરાનન્દશ્ ચ પરં વિસ્મયમ્ આપન્નાઃ । તતો હિરણ્યપાણિર્ દારકો બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં ભોજયિત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તસ્ય ભગવતા આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા હિરણ્યપાણિદારિકેણ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતાપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્* । દૃષ્ટસત્યો જ્ઞાતીનાં ભાગસંવિભાગં કૃત્વા શ્રમણબ્રાહ્મણ્કૃપણનીપકાન્ સંતર્પ્ય માતાપિતરાવ્ અનુજ્ઞાપ્ય ભગવચ્છાસને પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત હિરણ્યપાણિના કર્માણિ કૃતાનિ, યેનાસ્ય પાણિદ્વયે લક્ષનાહતં દીનારદ્વયં જાતમ્*, પ્રવ્રજ્ય ચાર્હત્વં સાક્ષાત્કૃતમ્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: હિરણ્યપાણિનૈવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । હિરણ્યપાણિના કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*