અવદાનશતક · અધ્યાય 60

તતો ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંવિગ્ના ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભગવન્ન્ ઇમાં રાત્રિં ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । અપિ તુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષુ ઉપોષધો નામ દેવપુત્રઃ પઞ્ચશતપરિવારો માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તઃ । તસ્ય મયા ધર્મો દેશિતઃ । દૃષ્ટસત્યશ્ ચ સ્વભવનં ગત ઇતિ । ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કુતો ભદન્ત ઉપોષધસ્ય દેવપુત્રસ્યોત્પત્તિર્ નામાભિનિર્વૃત્તિશ્ ચેતિ । ભગવાન્ આહ: ઇચ્છથ યૂયં હિક્ષવઃ શ્રોતુમ્? એવં ભદન્ત । તેન હિ ભિક્ષવઃ શૃણુત, સાધુ ચ સુષ્ઠુ ચ મનસિ કુરુત, ભાષિષ્યે ॥
ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ અસ્મિન્ન્ એવ ભદ્રકલ્પે વિંશતિસહસ્રાયુષિ પ્રજાયાં કાશ્યપો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં ચ બુદ્ધો ભગવાન્* । સ વારાણસીં નગરીમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ ઋષિપતને મૃગદાવે । યાવદ્ અપરેણ સમયેન કૃકી રાજા ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રામતિ પર્યુપાસનાય । યાવદ્ દ્વૌ બ્રાહ્મણાઉ ઋષિપતનં ગતૌ કેનચિત્ કરણીયેન । તાભ્યાં રાજા દ્ર્ષ્ટો મહત્યા રાજઋદ્ધ્યા મહતા રાજાનુભાવેન । તયો રાજ્યાભિલાષો જાતઃ । તાભ્યામ્ અન્યતમ ઉપાસકઃ પૃષ્ટઃ: ભો બુદ્ધોપાસક, કિં કર્મ કૃત્વા યચ્ ચિન્તયતિ યત્ પ્રાર્થયતે તદ્ અસ્ય સર્વં સમૃધ્યતીતિ । ઉપાસકેનોક્તમ્*: ય પરિશુદ્ધમ્ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમ્ ઉપવાસમ્ ઉપવસતિ, યચ્ ચિન્તયતિ યત્ પ્રાર્થયતે તદ્ અસ્ય સર્વં સમૃધ્યતીતિ । તતસ્ તૌ બ્રાહ્મણૌ આષાઢસ્ય ગૃહપતેઃ સકાશાદ્ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમ્ ઉપવાસમ્ ઉપલભ્યોપોષિતૌ । તદૈકેન પરિશુદ્ધો રક્ષિતઃ । સ કાલં કૃત્વા રાજ્ઞઃ કૃકેઃ પુત્રત્વમ્ અભ્યુપગતઃ । તસ્ય સુજાત ઇતિ નામધેયં વ્યવસ્થાપિતમ્* । સ પિતુર્ અત્યયાદ્ રાજ્યે પ્રતિષ્ઠાપિતઃ ॥
દ્વિતીયેનોપવાસઃ ખણ્ડિતઃ । સ કાલં કૃત્વા નાગેષૂપપન્નઃ । તસ્યોપરિ દિવસે દિવસે સપ્તકૃત્વઃ તપ્તવાલુકા નિપતતિ યયા સો ઽસ્થિશેષઃ ક્રિયતે । તસ્યૈતદ્ અભવત્*: કસ્યેદં કર્મણઃ ફલં કસ્યાયં કર્મણઃ ફલવિપાકો યેનાહમ્ ઈદૃશં દુઃખમ્ અનુભવામીતિ । સ પશ્યતિ: અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતં મે ઉપવાસં સમાદાય શિક્ષાશૈથિલ્યં કૃતં યેનાહમ્ ઈદૃશં મહદ્દુઃખં પ્રત્યનુભવામિ । યેન પુનઃ સમાદાય રક્ષિતં તેન રાજ્યં પ્રતિલબ્ધમ્ ઇતિ । તસ્યૈતદ્ અભવત્: યન્વ્ અહમ્ ઇદાનીમ્ અપિ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 152 --------------------
તાવદ્ અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગત્મ્ ઉપવાસમ્ ઉપવસેયમ્* । અપ્ય્ એવ નામ નાગયોનેર્ મોક્ષઃ સ્યાદ્ ઇતિ । તતો નાગવર્ણમ્ અન્તર્ધાપ્ય બ્રાહ્મણવર્ણમ્ આત્માનમ્ અભિનિર્માય રાજ્ઞઃ સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય જયેનાયુષા ચ વર્ધયિત્વોવાચ: અષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતેન મે મહારાજ ઉપવાસેન પ્રયોજનમ્* । તદ્ અર્હતિ દેવો ઽષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમ્ ઉપવાસં પર્યેષિતુમ્* । અથ ન પર્યેષસે, નિયતં દેવસ્ય સપ્તધા મૂર્ધાનં સ્ફાલયામિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા તત્રૈવાન્તર્હિતઃ । તતો રાજા ભીતસ્ ત્રસ્તઃ સંવિગ્ન આહૃષ્ટરોમકૂપો હિરણ્યપિટકં ધ્વજાગ્રે બદ્ધ્વા સર્વવિજિતે ઘણ્ટાવઘોષણં કારયામાસ: યો મે ઽષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમ્ ઉપવાસં દેશયિષ્યતિ, તસ્યૈતં હિરણ્યપિટકં દાસ્યામિ, મહતા સત્કારેણ સત્કરિષ્યામીતિ । યાવદ્ અન્યતમા વૃદ્ધા સ્ત્રી પલગણ્ડદુહિતા । તયા રાજ્ઞઃ સ્તમ્ભો દર્શિતઃ: અત્ર મે સ્તમ્ભે પિતા અસકૃદ્ગન્ધધૂપપુષ્પાર્ચનં કૃતવાન્* । તમ્ ઉત્પાટ્ય પ્રત્યવેક્ષસ્વેતિ । તતો રાજ્ઞા પૌરુષેયાણામ્ આજ્ઞા દત્તા: અયં સ્તમ્ભ ઉત્પાટ્યતામ્ ઇતિ । તતો રાજપુરુષૈઃ સ્તમ્ભ ઉત્પાટિતઃ । તસ્યાધસ્તાત્ સુવર્ણપત્રાભિલિખિતો ઽષ્ટાઙ્ગસમન્વાગત ઉપવાસો લબ્ધઃ । સહ પઞ્ચ ચોપાસકશિક્ષાપદાનિ સપ્તત્રિંશચ્ ચ બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ । તતો રાજ્ઞા તસ્ય નાગસ્યાષ્ટાઙ્ગસમન્વાગત ઉપવાસો લિખિત્વા દત્તઃ । ઋષિપતનનિવાસિભિશ્ ચ દ્વાદશભિર્ ઋષિસહસ્રૈઃ સપ્તત્રિંશદ્બોધિપક્ષ્યા ધર્માઃ પ્રત્યક્ષીકૃતાઃ । સ ચ નાગો ઽષ્ટાઙ્ગસમન્વાગતમ્ ઉપવાસમ્ ઉપોષ્ય સ્થલમ્ ઉદ્ગમ્યોત્સૃષ્ટકાયો ઽવસ્થિતઃ । સો ઽનાહારતાં પ્રતિપણ્ણઃ કાલં કૃત્વા પઞ્ચશતપરિવારઃ પ્રણીતેષૂ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નઃ । અતો ભિક્ષવો ઉપોષધસ્યોત્પત્તિર્ નામાભિનિર્વૃત્તિશ્ ચેતિ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્* । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_60 હંસાઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । શ્રાવસ્ત્યાં રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલો રાજ્યં કારયતિ ઋદ્ધં ચ સ્ફીતં ચ ક્ષેમં ચ સુભિક્ષં ચ આકીર્ણબહુજનમનુષ્યં ચ પ્રશાન્તકલિકલહડિમ્બડમરં તસ્કરરોગાપગતં શાલીક્ષુગોમહિષીસંપન્નમ્ અખિલમ્ અકણ્ટકમ્* । એકપુત્રમ્ ઇવ રાજ્યં પાલયતિ । યાવદ્ અપરેણ સમયેન રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલો જેતવનં નિર્ગતો ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રમિતું પર્યુપાસનાય । રાજ્ઞા ચ પઞ્ચાલેન રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિત્ કૌશલસ્ય પ્રાભૃતં પઞ્ચ હંસશતાનિ પ્રેષિતાનિ । યદા રાજા જેતવનં નિર્ગતસ્ તદા તાનિ પઞ્ચ હંસશતાન્ય્ ઉપનામિતાનિ । તતો રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા તેષામ્ અભયપ્રદાનં દત્વા તત્રૈવ જેતવનએ સમુત્સૃષ્ટાણિ । યદા ભગવાન્ મહાશ્રાવકપરિવૃતો ઽજિને (સ્પેયેર્: ઽશન) ઉપનિષીદતિ, તદા તે હંસા ભગવત્સકાશમ્ ઉપસંક્રામન્તિ । ભગવાન્ અપિ તેભ્ય આલોપમ્ અનુપ્રયચ્છન્તિ મહાશ્રાવકાશ્ ચ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 153 --------------------
તે મુક્ત્વા તૃપ્તાઃ પ્રણીતેન્દ્રિયાસ્ તિષ્ઠન્તિ । યદા ભગવાન્ પ્રતિસંલયનાદ્ વ્યુત્થાય ચતસૃણાં પર્ષદાં ધર્મં દેશયતિ, તદા તે હંસા ભગવત્સકાશં ગત્વા ધર્મં શૃણ્વન્તિ । તે ચાલ્પાયુષ્કાઃ કાલં કૃત્વા પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ ॥

ધર્મતા ખલુ દેવપુત્રસ્ય વા દેવકન્યાયા વા અચિરોપપન્નસ્ય ત્રીણિ ચિત્તાન્ય્ ઉત્પદ્યન્તે: કુતશ્ ચ્યુતઃ, કુત્રોપપન્નઃ કેન કર્મણેતિ । પશ્યન્તિ હંસેભ્યશ્ ચ્યુતાઃ પ્રણીતેષુ દેવેષુ ત્રાયસ્ત્રિંશેષૂપપન્નાઃ, ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્યેતિ । અથ હંસપૂર્વિણો દેવપુત્રાશ્ ચલવિમલકુણ્ડલધરા હારાર્ધહારવિરાજિતગાત્રા મણિરત્નવિચિત્રચૂડાઃ કુઙ્કુમતમાલપત્રસ્પૃક્કાદિસંસૃષ્ટગાત્રાસ્ તસ્યામ્ એવ રાત્રૌ દિવ્યાનામ્ ઉત્પલપદ્મકુમુદપુણ્ડરીકમન્દારવાણાં પુષ્પાણામ્ ઉત્સઙ્ગં પૂરયિત્વા સર્વં જેતવનમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્ય ભગવન્તં પુષ્પૈર્ અવકીર્ય ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણા ધર્મશ્રવણાય । અથ ભગવાન્ હંસપૂર્વિણાં દેવપુત્રાણામ્ આશયાનુશયં ધાતું પ્રકૃતિં ચ જ્ઞાત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા હંસપૂર્વિભિર્ દેવપુત્રૈર્ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં પ્રાપ્તમ્* । તે દૃષ્ટસત્યા વણિગ્ ઇવ લબ્ધલાભાઃ, સસ્યસંપન્ના ઇવ કર્ષકાઃ શૂરા ઇવ વિજિતસંગ્રામાઃ, સર્વરોગપરિમુક્તા ઇવાતુરાઃ યયા વિભૂત્યા ભગવત્સકાશમ્ આગતાસ્ તયૈવ વિભૂત્યા સ્વભવનં ગતાઃ ॥
ભિક્ષવઃ પૂર્વરાત્રાપરરાત્રં જાગરિકાયોગમ્ અનુયુક્તા વિહરન્તિ । તૈર્ દૃષ્ટો ભગવતો ઽન્તિકે ઉદારો ઽવભાસઃ । યં દૃષ્ટ્વા સંદિગ્ધા ભગવન્તં પપ્રછુઃ: કિં ભગવન્ન્ ઇમાં રાત્રિં ભગવન્તં દર્શનાય બ્રહ્મા સહાંપતિઃ શક્રો દેવેન્દ્રશ્ ચત્વારો લોકપાલા ઉપસંક્રાન્તાઃ? ભગવાન્ આહ: ન ભિક્ષવો બ્રહ્મા સહાંપતિર્ ન શક્રો દેવેન્દ્રો નાપિ ચત્વારો લોકપાલા માં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । અપિ તુ દૃષ્ટાસ્ તે યુષ્માભિર્ ભિક્ષવસ્ તાનિ પઞ્ચ હંસશતાનિ રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા કૌશલેન ઇહોત્સૃષ્ટાનિ? એવં ભદન્ત । તાનિ મમાન્તિકે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય કાલગતાનિ, પ્રણીતેષુ દેવેષૂપપન્નાનિ । તાન્ય્ અસ્યાં રાત્રૌ મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રાન્તાનિ । તેષાં મયા ધર્મો દેશિતઃ । દૃષ્ટસત્યાનિ ચ સ્વભવનં ગતાનિ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત હંસપૂર્વકૈર્ દેવપુત્રૈઃ કર્માણિ કૃતાનિ યેન હંસેષૂપપન્નાઃ, કાનિ કર્માણિ કૃતાનિ યેન દેવેષૂપપન્નાઃ સત્યદર્શનં ચ કૃતમ્ ઇતિ? ભગવાન્ આહ: એભિર્ એવ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । એભિઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ:
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ ।
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*