અવદાનશતક · અધ્યાય 4

ઇતિ
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ આનન્દ, એવમ્ એતત્ । નાહેત્વપ્રત્યયમ્ આનન્દ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ । પશ્યસ્ય્ આનન્દ અનેન કુસીદેન દારકેણ મમૈવંવિધં સત્કારં કૃતમ્* । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ કુશિદો દારકો ઽનેન કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ ત્રિકલ્પાસંખ્યેયસમુદાનીતાં બોધિં સમુદાનીય મહાકરુણાપરિભાવિતાઃ ષટ્પારમિતાઃ પરિપૂર્ય અતિબલવીર્યપરાક્રમો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ, દશભિર્ બલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈસ્ ત્રિભિર્ આવેણિકૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ મહાકરુણયા ચ । અયમ્ અસ્ય દેયધર્મો યો મમાન્તિકે ચિત્તપ્રસાદ ઇતિ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ચ ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_4 સાર્થવાહઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે ॥
શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમો મહાસાર્થવાહો મહાસમુદ્રાદ્ ભગ્નયાનપાત્ર આગતઃ । સ દ્વિર્ અપિ ત્રિર્ અપિ સ્વદેવતાયાચનં કૃત્વા મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણો ભગ્નયાનપાત્ર એવાગતઃ । તતો ઽસ્ય મહાન્ ખેદ ઉત્પન્નઃ । સ ઇમાં ચિન્તામ્ આપેદે: કો મે ઉપાયઃ સ્વાદ્યેન ધનાર્જનં કુર્યામ્ ઇતિ । તસ્યૈતદ્ અભવત્: અયં બુદ્ધો ભગવાન્ સર્વદેવપ્રતિવિશિષ્ટતરઃ આત્મહિતપરહિતપ્રતિપન્નઃ કારુણિકો મહાધર્મકામઃ પ્રજાવત્સલઃ, યન્વ્ અહમ્ ઇદાનીમ્ અસ્ય નામ્ના પુનર્ અપિ મહાસમુદ્રમ્ અવતરેયમ્* । સિદ્ધયાનપાત્રસ્ ત્વ્ આગચ્છેયં ચેદ્ ઉપાર્ધેન ધનેનાસ્ય પૂજાં કુર્યામ્ ઇતિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 12 --------------------
સ એવં કૃતવ્યવસાયઃ પુનર્ અપિ મહાસમુદ્રમ્ અવતીર્ણઃ । બુદ્ધાનુભાવેન ચ રત્નદ્વીપં સંપ્રાપ્ય મહારત્નસંગ્રહં કૃત્વા કુશલસ્વસ્તિના સ્વગૃહમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સ માર્ગશ્રમં પ્રતિવિનોદ્ય ભાણ્ડં પ્રત્યવેક્ષિતુમ્ આરબ્ધઃ । તસ્ય નાનાવિચિત્રાણિ રત્નાનિ દૃષ્ટ્વા મહાંલ્લાભ ઉત્પન્નઃ । ચિન્તયતિ ચ: મયા ઈદૃશાનાં રત્નાનાં શ્રમણસ્ય ગૌતમસ્ય ઉપાર્ધં દાતવ્યં ભવિષ્યતિ । યન્વ્ અહમ્ એતાનિ સ્વસ્યાઃ પત્ન્યા આયઃ । તેન કાર્ષાપણદ્વયેન વિક્રીય ભગવતો ગન્ધં દદ્યામ્ ઇતિ । સ કાર્ષાપણદ્વયેનાગરું ક્રીત્વા જેતવનં ગતઃ । તતો ઽપત્રપમાણરૂપો દ્વારકોષ્ઠકે સ્થિત્વાગરું ધૂપિતવાન્* ॥
અથ બહગવાંસ્ તદ્ રૂપમ્ ઋદ્ધ્યભિસંસ્કારમ્ અભિસંસ્કૃતવાન્ યેન સ ધૂપ ઉપરિ વિહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય સર્વાં ચ શ્રાવસ્તીં સ્ફુરિત્વા મહદભ્રકૂટવદ્ અવસ્થિતઃ । તસ્ય તદ્ અત્યદ્ભુતં દેવમનુષ્યાવર્જનકરં પ્રાતિહાર્યં દૃષ્ટ્વા મહાન્ પ્રસાદ ઉત્પન્નઃ । સ સ્વચિત્તં પરિભાષિતવાન્: નૈતન્ મમ પ્રતિરૂપં સ્યાદ્ યદ્ અહં ભગવન્તં રત્નૈર્ નાભ્યર્ચયેયમ્ ઇતિ ॥ અથ તેન સાર્થવાહેન ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો ઽન્તર્નિવેશને ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ । તતઃ પ્રણીતેનાહારેણ સંતર્પ્ય મહારત્નૈર્ અવકીર્ણઃ । તતસ્ તાનિ રત્નાનિ ઉપરિ વિહાયસમ્ અભ્યુદ્ગમ્ય મૂર્ધ્નિ ભગવતો રત્નકૂટાગારો રત્નચ્છત્રં રત્નમણ્ડપશ્ ચાવસ્થિતઃ, યન્ ન શક્યં સુશિક્ષિતેન કર્મકારેણ કર્માન્તેવાસિના વા કર્તુમ્*, યથાપિ તદ્ બુદ્ધસ્ય બુદ્ધાનુભાવેન દેવતાનાં ચ દેવતાનુભાવેન ॥
અથ સાર્થવાહો દ્વિગુણજાતપ્રસાદસ્ તત્પ્રતિહાર્યદર્શનાન્ મૂલનિકૃત્ત ઇવ દ્રુમો ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય પ્રણિધાનં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ અન્ધે લોકે અનાયકે અપરિણાયકે બુદ્ધો ભૂયાસમ્ અતીર્ણાનાં સત્વાનાં તારયિત, અમુક્તાનાં મોચયિતા, અનાશ્વસ્તાનામ્ આશ્વાસયિતા, અપરિનિર્વૃતાનાં પરિનિર્વાપયિતેતિ ॥
અથ ભગવાંસ્ તસ્ય સાર્થવાહસ્ય હેતુપરંપરાં કર્મપરંપરાં ચ જ્ઞાત્વા સ્મિતં પ્રાવિષ્કાર્ષીત્ । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચાર્ય કાશ્ચિદ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, કાશ્ચિદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ । યા અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, તાઃ સંજીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમ્ અવીચિમ્ અર્બુદં નિરર્બુદં અટટં હહવં હુહુવમ્ ઉત્પલં પદ્મં મહાપદ્મં નરકાન્ ગત્વા યે ઉષ્ણનરકાસ્ તેષુ શીતીભૂતા નિપતન્તિ, યે શીતનરકાસ્ તેષૂષ્ણીભૂતા નિપતન્તિ । તેન તેષાં સત્વાનાં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામ્ એવં ભવતિ: કિં નુ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ આહોસ્વિદ્ અન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । તેષાં પ્રસાદસંજનનાર્થં ભગવાન્ નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષાં નિર્મિતં દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ: ન હ્ય્ એવ વયં ભવન્તઃ ઇતશ્ ચ્યુતા નાપ્ય્ અન્યત્રોપપન્નાઃ । અપિ ત્વ્ અયમ્ અપૂર્વદર્શનઃ સત્વઃ, અસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા ઇતિ । તે નિર્મિતે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તન્ નરકવેદનીયં કર્મ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ, યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યા ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ, તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્, યામાંસ્ તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્મણઃ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 13 --------------------
પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાઞ્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેત્ય્ ઉદ્ઘોષયન્તિ, ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે:
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમ્ ઇવ કુઞ્જરઃ

યો હ્ય્ અસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

ઇતિ
અથ તા અર્ચિષસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમ્ એવ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુગચ્છન્તિ । તદ્ યદિ ભગવાન્ અતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ભગવતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે । અનાગતં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ અન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાર્ષ્ણ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદાઙ્ગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, જાનુનોર્ અન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, નાભ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઊર્ણાયામ્ અન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઉષ્ણીષે અન્તર્ધીયન્તે ॥
અથ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત ઊષ્ણીષે ઽન્તર્હિતાઃ । અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ:
નાનાવિધો રઙ્ગસહસ્રચિત્રો
વક્ત્રાન્તરાન્ નિષ્કસિતઃ કલાપઃ ।
અવભાસિતા યેન દિશઃ સમન્તાદ્
દિવાકરેણોદયતા યથૈવ

ગાથાશ્ ચ ભાષતે:
વિગતોદ્ભવા દૈન્યમદપ્રહીણા
બુદ્ધા જગત્ય્ ઉત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં
સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ જિના જિતારયઃ

તત્કાલં સ્વયમ્ અધિગમ્ય વીર બુદ્ધ્યા
શ્રોતૄણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાઙ્ક્ષિતાનામ્* ।
ધીરાભિર્ મુનિવૃષ વાગ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્
ઉત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ

નાકાસ્માલ્ લવણજલાદ્રિરાજધૈર્યાઃ
સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ નાથાઃ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 14 --------------------
યસ્યાર્થે સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધીરાઃ
તં શ્રોતું સમભિલષન્તિ તે જનૌઘાઃ