અવદાનશતક · અધ્યાય 6

ઇતિ
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ આનન્દ, એવમ્ એતત્ । નાહેત્વપ્રત્યયમ્ આનન્દ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ । પશ્યસ્ય્ આનન્દ અનેન સાર્થવાહેન મમૈવંવિધં સત્કારં કૃતમ્* । એવં ભદન્ત । એષ આનન્દ સાર્થવાહો ઽનેન કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ ત્રિકલ્પાસંખ્યેયસમુદાનીતાં બોધિં સમુદાનીય મહાકરુણાપરિભાવિતાઃ ષટ્ પારમિતાઃ પરિપૂર્ય રત્નોત્તમો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો ભવિષ્યતિ, દશભિર્ બલૈશ્ ચતુર્ભિર્ વૈશારદ્યૈસ્ ત્રિભિર્ આવેણિકૈઃ સ્મૃત્યુપસ્થાનૈર્ મહાકરુણયા ચ । અયમ્ અસ્ય દેયધર્મો યો મમાન્તિકે ચિત્તસ્યાભિપ્રસાદઃ ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_5 સોમઃ । [લ્ ઓ સ્ ત્] (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
અવ્શ્_6 વડિકઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે ॥
શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમો ગૃહપતિઃ શ્રેષ્ઠી પ્રતિવસતિ આઢ્યો મહાધનો મહાભોગો વિસ્તીર્ણવિશાલપરિગ્રહો વૈશ્રવણધનસમુદિતો વૈશ્રવણધનપ્રતિસ્પર્ધી । તેન સદૃશાત્ કુલાત્ કલત્રમ્ આનીતમ્* । સ તયા સાર્ધં ક્રીડતિ રમતે પરિચારયતિ । તસ્ય ક્રીડતો રમમાણસ્ય પરિચારયતઃ ગૃહપતેઃ પત્ની આપન્નસત્વા સંવૃત્તા । સા નવાનાં માસાનામ્ અત્યયાત્ પ્રસૂતા । દારકો જાતો અભિરૂપો દર્શનીયઃ પ્રાસાદિકઃ ॥ તસ્ય જાતૌ જાતિમહં કૃત્વા વડિક ઇતિ નામધેયં કૃતવાન્ પિતા । વડિકો દારકો ઽષ્ટાભ્યો ધાત્રીભ્યો દત્તઃ અંસધાત્રીભ્યાં ક્ષીરધાત્રીભ્યાં મલધાત્રીભ્યાં ક્રીડનિકાભ્યાં ધાત્રીભ્યામ્* । સો ઽષ્ટાભિર્ ધાત્રીભિર્ ઉન્નીયતે વર્ધ્યતે ક્ષીરેણ દધ્ના નવનીતેન સર્પિષા સર્પિમણ્ડેન અન્યૈશ્ ચોત્તપ્તોત્તપ્તૈર્ ઉપકરણવિશેષૈઃ । આશુ વર્ધતે હ્રદસ્થમ્ ઇવ પઙ્કજમ્* । યદા મહાન્ સંવૃત્તઃ પઞ્ચવર્ષો ષડ્વર્ષો વા, તદા ગુરૌ ભક્તિં કૃત્વા સર્વશાસ્ત્રાણિ અધીતાનિ । તીક્ષ્ણબુદ્ધિતયા શીઘ્રં સર્વશાસ્ત્રસ્ય પારં ગતઃ ॥
તદ્ અનન્તરં તસ્ય વડિકસ્ય કિંચિત્ પૂર્વજન્મકૃતકર્મવિપાકેન શરીરે કાયિકં દુઃખં પતિતમ્ ઇતિ દુઃખી ભૂતશ્ ચિન્તાપરઃ સ્થિતઃ: કિં પાપં કૃતં મયા, યદ્ ઇદં કાયિકં દુઃખં મમ શરીરે જાતમ્* । તસ્ય પિતાપિ પુત્રસ્યેદં કાયિકં દુઃખભાવં દૃષ્ટ્વા મહદુદ્વિગ્નઃ પુત્રાત્યયશઙ્ખયા દીનમાનસઃ શોકાશ્રુવ્યાપ્તવદનસ્ ત્વરિતં વૈદ્યમ્ આહૂય તસ્ય પુત્રસ્ય રોગં દર્શયતિ: કો રોગઃ,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 15 --------------------
કેન હેતુના મમ પુત્રસ્ય દેહે જાત ઇતિ । તતઃ સ વૈદ્યસ્ તસ્ય રોગચિહ્નં દૃષ્ટ્વા ચિકિત્સાં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ । તથાપિ તસ્ય રોગશાન્તિર્ ન ભવતિ, પુનર્ વૃદ્ધિર્ ભવતિ । પિતા પુત્રસ્ય રોગં વૃદ્ધં જાતં દૃષ્ટ્વા અવશ્યં પુત્રો મરિષ્યતિ, યદ્ વૈદ્યેનાપિ ચાસ્ય રોગસ્ય ચિકિત્સિતું ન શક્યતે, ઇતિ મૂર્ચ્છયા ભૂમૌ પતિતઃ । તં દૃષ્ટ્વા ભૂયો ઽપિ પુત્રસ્ય ચિન્તા જાતા । ભૂયો ઽપિ ચિન્તયા માનસી વ્યથા જાતા । સ દારકો રોગી ભૂતો ઽશક્યો ઽપિ વદિતું કથંચિત્ પિતરં બભાષે: મા તાત સાહસમ્* । ધૈર્યમ્ અવલમ્બ્યોત્તિષ્ઠ । મમાત્યયાશઙ્કયા મા ભૂસ્ ત્વમ્ અપિ માદૃશઃ । મમ નામ્ના દેવાનાં પૂજાં કુરુ, દાનં દેહિ । તતો મમ સ્વસ્થા *{સ્વાસ્થં}* ભવિષ્યતિ । સ ગૃહપતિર્ ઇતિ પુત્રસ્ય વચ આકર્ણ્ય સર્વદેવેભ્યઃ પૂજાં કૃતવાન્* । સર્વબ્રાહ્મણતીર્થિકપરિવ્રાજકેભ્યો દાનં દત્તવાન્* । તથાપિ તસ્ય રોગશાન્તિર્ ન ભવતિ । તદા તસ્ય મહાન્ માનસો દુઃખો ઽભૂત્* । સર્વદેવેષુ પૂજા કૃતા, દાનો ઽપિ દત્તઃ પિત્રા મમ, તથાપિ સ્વસ્થા ન ભવતિ । તતસ્ તથાગતગુણાન્ અનુસ્મૃત્ય બુદ્ધં નમસ્કારં કર્તુમ્ આરબ્ધઃ ।
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તકાનામ્ એકારક્ષાણાં શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય <ચ> બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્* । કસ્ય કામપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારમ્ અનુપ્રદદ્યામ્* । કમ્ આર્યધનવિરહિતમ્ આર્યધનૈશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્* <। કસ્યાજ્ઞાનતિમિરપટલપર્યવનદ્ધનેત્રસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ચક્ષુર્ વિશોધયામિ ।> કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્* । કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્* । કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્

તતો ભગવતા વડિકસ્ય ગૃહપતેઃ પુત્રસ્ય તામ્ અવસ્થાં દૃષ્ટ્વા સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભાઃ કનકવર્ણા મરીચયઃ સૃષ્ટાઃ, યૈસ્ તદ્ ગૃહં સમન્તાદ્ અવભાસિતમ્* । કલ્પસહસ્રપરિભાવિતાશ્ ચ મૈત્ર્યંશવ ઉત્સૃષ્ટાઃ, યૈર્ અસ્ય સ્પૃષ્ટમાત્રં શરીરં પ્રહ્લાદિતમ્* । તતો ભગવાંસ્ તસ્ય દ્વારકોષ્ઠકમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । દૌવારિકપુરુષેણાસ્ય નિવેદિતં ભગવાન્ દ્વારે તિષ્ઠતીતિ । અથ વડિકઃ શ્રેષ્ઠિપુત્રો લબ્ધપ્રસાદો ઽધિગતસમાશ્વાસ આહ: પ્રવિશતુ ભગવાન્, સ્વાગતં ભગવતે, આકાઙ્ક્ષામિ ભગવતો દર્શનમ્ ઇતિ । અથ ભગવાન્ પ્રવિશ્ય પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । નિષદ્ય ભગવાન્ વડિકમ્ ઉવાચ: કિં તે વડિક બાધત ઇતિ । વડિક ઉવાચ: કાયિકં ચ મે દુઃખં ચેતસિકં
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 16 --------------------
ચેતિ । તતો ઽસ્ય ભગવતા સર્વસત્વેષુ મૈત્ર્યુપદિષ્ટા: અયં તે ચેતસિકસ્ય પ્રતિપક્ષ ઇતિ । લૌકિકં ચ ચિત્તમ્ ઉત્પાદયામાસ: અહો બત શક્રો દેવેન્દ્રો ગન્ધમાદનાત્ પર્વતાત્ ક્ષીરિકામ્ ઓષધીમ્ આનયેદ્ ઇતિ । સહચિત્તોત્પાદાદ્ ભગવતઃ શક્રો દેવેન્દ્રો ગન્ધમાદનાત્ પર્વતાત્ ક્ષીરિકામ્ ઓષધીમ્ આનીય ભગવતે દત્તવાન્* । ભગવતા ચ સ્વપાણિના ગૃહીત્વા વડિકાય દત્તા: ઇયં તે કાયિકસ્ય દુઃખસ્ય પરિદાહશમનીતિ ॥
સ કાયિકં પ્રસ્રબ્ધિસુખં લબ્ધ્વા ભગવતો ઽન્તિકે ચિત્તં પ્રસાદયામાસ । પ્રસન્નચિત્તશ્ ચ રાજ્ઞઃ પ્રસેનજિતો નિવેદ્ય ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં ભોજયિત્વા શતસહસ્રેણ વસ્ત્રેણાચ્છદ્ય સર્વપુષ્પમાલ્યૈર્ અભ્યર્ચિતવાન્* । તતશ્ ચેતનાં પુષ્ણાતિ સ્મ, પ્રણિધિં ચ ચકાર: અનેનાહં કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન યથૈવાહં ભગવતા અનુત્તરેણ વૈદ્યરાજેન ચિકિત્સિતઃ, એવમ્ અહમ્ અપ્ય્ અનાગતે ઽધ્વનિ અન્ધે લોકે અનાયકે અપરિણાયકે બુદ્ધો ભૂયાસમ્ અતીર્ણાનાં સત્વાનાં તારયિત, અમુક્તાનાં મોચયિતા, અનાશ્વસ્તાનામ્ આશ્વાસયિતા, અપરિનિર્વૃતાનાં પરિનિર્વાપયિતેતિ ॥
અથ ભગવાન્ વડિકસ્ય ધાતુપરંપરાં કર્મપરંપરાં ચ જ્ઞાત્વા સ્મિતં પ્રાવિરકાર્ષીત્ । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચાર્ય કાશ્ચિદ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, કાશ્ચિદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ । યા અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, તાઃ સંજીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમ્ અવીચિમ્ અર્બુદં નિરર્બુદં અટટં હહવં હુહુવમ્ ઉત્પલં પદ્મં મહાપદ્મં નરકાન્ ગત્વા યે ઉષ્ણનરકાસ્ તેષુ શીતીભૂતા નિપતન્તિ, યે શીતનરકાસ્ તેષુ ઉષ્ણીભૂતા નિપતન્તિ, તેન તેષાં સત્વાનાં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામ્ એવં ભવતિ: કિં નુ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ આહોસ્વિદ્ અન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । તેષાં પ્રસાદસંજનનાર્થં ભગવાન્ નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષાં નિર્મિતં દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ: ન હ્ય્ એવ વયં ભવન્તઃ ઇતશ્ ચ્યુતાઃ, નાપ્ય્ અન્યત્રોપપન્નાઃ । અપિ ત્વ્ અયમ્ અપૂર્વદર્શનઃ સત્વઃ, અસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તે નિર્મિતે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તન્ નરકવેદનીયં કર્મ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યા ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ, તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્ યામાંસ્ તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્મણઃ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાઞ્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેત્ય્ ઉદ્ઘોષયન્તિ, ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે:
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમ્ ઇવ કુઞ્જરઃ

યો હ્ય્ અસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

ઇતિ
અથ તા અર્ચિષસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમ્ એવ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુગચ્છન્તિ । તદ્ યદિ ભગવાન્ અતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ભગવતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 17 --------------------
અનાગતં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ અન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાર્ષ્ણ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદાઙ્ગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, જાનુનોર્ અન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, નાભ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઊર્ણાયામ્ અન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઉષ્ણીષે અન્તર્ધીયન્તે ॥
અથ ચ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત ઊષ્ણીષે ઽન્તર્હિતાઃ । અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ:
નાનાવિધો રઙ્ગસહસ્રચિત્રો
વક્ત્રાન્તરાન્ નિષ્કસિતઃ કલાપઃ ।
અવભાસિતા યેન દિશઃ સમન્તાદ્
દિવાકરેણોદયતા યથૈવ
ગાથાશ્ ચ ભાષતે:
વિગતોદ્ભવા દૈન્યમદપ્રહીણા
બુદ્ધા જગત્ય્ ઉત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં
સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ જિના જિતારયઃ

તત્કાલં સ્વયમ્ અધિગમ્ય ધીર બુદ્ધ્યા
શ્રોતૄણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાઙ્ક્ષિતાનામ્* ।
ધીરાભિર્ મુનિવૃષ વાગ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્
ઉત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ

નોતે ઓન્ 6.5અ: સ્ ઉસુઅલ્લ્ય્ વીર્ય, બુત્ હેરે ધીર.
નાકાસ્માલ્ લવણજલાદ્રિરાજધૈર્યાઃ
સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ નાથાઃ ।
યસ્યાર્થે સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધીરાઃ
તં શ્રોતું સમભિલષન્તિ તે જનૌઘાઃ