અવદાનશતક · અધ્યાય 17

ઇતિ ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવ, અહં સઃ । યન્ મયા રત્નશૈલસ્ય તથાગતસ્ય પઞ્ચવાર્ષિકં કૃતમ્*, તેન મે સંસારે મહત્સુખમ્ અનુભૂતમ્* । તદ્ધૈતુકશ્ ચેદાનીં તથાગતસ્યૈવંવિધઃ સત્કારઃ । પરિનિર્વૃતસ્ય ચ મે શાસને અનેકાનિ પઞ્ચવાર્ષિકશતાનિ ભવિષ્યતિ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ચ ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_17 સ્તુતિઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । તેન ખલુ સમયેન શ્રાવસ્ત્યાં પઞ્ચમાત્રાણિ ગાન્ધર્વિકશતાનિ ગોષ્ઠિકાનાં પ્રતિવસન્તિ । તત્ર ચ કાલે સુપ્રિયો નામ ગાન્ધર્વિકરાજો ઽભ્યાગતઃ । તસ્યૈવંવિધા શક્તિઃ: એકસ્યાં તન્ત્ર્યાં સાપ્ત સ્વરાન્ આદર્શયતિ, એકવિંશતિં મૂર્ચ્છિનાઃ । સ ષણ્મહાનગરાણ્ય્ અપટુકાન્ય્ ઉદ્ઘોષયમાણઃ શ્રાવસ્તીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । શ્રાવસ્તીનિવાસિભિશ્ ચ ગાન્ધર્વિકૈ રાજ્ઞે નિવેદિતમ્* । રાજાહ: અલ્પોત્સુકા ભવન્તુ ભવન્તઃ, વયમ્ અત્ર કાલજ્ઞા ભવિષ્યામ ઇતિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 43 --------------------
અથ સુપ્રિયસ્ય ગાન્ધર્વિકરાજસ્યૈતદ્ અભવત્: એવમ્ અનુશ્રૂયતે રાજા પ્રસેનજિદ્ ગાન્ધર્વે ઽતીવ કુશલઃ । યન્વ્ અહમ્ અનેન સહ વાદમ્ આરોચયેયમ્ ઇતિ । તતઃ સુપ્રિયો ગાન્ધર્વિકરાજો યેન રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાજાનં પ્રસેનજિતં કૌશલમ્ ઇદમ્ આવોચત્*: શ્રુતં મે રાજન્ યથા ત્વં ગાન્ધર્વકુશલ ઇતિ । યદિ તે અગુરુ, મીમાંસસ્વેતિ । તતો રાજ્ઞા પ્રસેનજિતા તસ્ય વિક્ષેપઃ કૃતઃ । ઉક્તશ્ ચ: સાધો અસ્તિ મે ગુરુર્ જેતવને સ્થિતો ઽનુત્તરો ગાન્ધર્વિકરાજઃ । એહિ તત્ સમીપં યાસ્યામ ઇતિ । અથ રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલઃ પઞ્ચમાત્રૈર્ ગાન્ધર્વિકશતૈઃ પરિવૃતઃ સુપ્રિયેણ ગાન્ધર્વિકરાજેનાનેકૈશ્ ચ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ જેતવનં ગતઃ ॥
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તકાનામ્ એકારક્ષાણાં શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વવિહારસમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય <ચ> બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્ય કામપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારમ્ અનુપ્રદદ્યામ્*, કમ્ આર્યધનવિરહિતમ્ આર્યધનૈશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, <કસ્યાજ્ઞાનતિમિરપટલપર્યવનદ્ધનેત્રસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ચક્ષુર્ વિશોધયામિ ।> કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્*, કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્

તતો ભગવાન્ વૈનેયજનાનુગ્રહાર્થં લૌકિકં ચિત્તમ્ ઉત્પાદિતવાન્* । અહો બત પઞ્ચશિખો ગન્ધર્વપુત્રઃ સપ્તગન્ધર્વસહસ્રપરિવૃતો વૈડૂર્યદણ્ડાં વીણામ્ આદાય મત્સકાશમ્ ઉપસંક્રામેદ્ ઇતિ । સહચિત્તોત્પાદાત્ પઞ્ચશિખો ગન્ધર્વપુત્રઃ સપ્તગન્ધર્વસહસ્રપરિવૃતો ભગવન્તં યથાવદ્ અભ્યર્ચ્ય ભગવતો વૈડૂર્યદણ્ડાં વીણામ્ ઉપનયતિ સ્મ । તતઃ સુપ્રિયો ગન્ધર્વરાજો ભગવતઃ પુરસ્તાદ્ વીણામ્ અનુશ્રાવિતુમ્ આરબ્ધઃ । યત એકસ્યાં તન્ત્ર્યાં સપ્ત સ્વરાણિ એકવિંશતિં મૂર્ચ્છનાશ્ ચ દર્શયિતુમ્ આરબ્ધઃ, યચ્ છ્રવણાદ્ રાજા પ્રસેનજિદ્ અન્યતમશ્ ચ મહાજનકાયઃ પરં વિસ્મયમ્ આપન્નઃ । તતો ભગવાન્ અપિ વૈડૂર્યદણ્ડાં વીણામ્ આશ્રાવિતવાન્*: યત એકૈકસ્યાં તન્ત્ર્યામ્ અનેકે સ્વરવિશેષા મૂર્ચ્છનાશ્ ચ બહુપ્રકારા દર્શિતાઃ, તે ચ શૂન્યાકારેણૈવ । ઇદં ચ શરીરં વીણાવદ્ આદર્શિતવાન્*, સ્વરાન્ ઇન્દ્રિયવત્, મૂર્ચ્છનાશ્ ચિત્તધાતુવત્* । યચ્ છ્રવણાદ્ આવર્જિતઃ સુપ્રિયો ગન્ધર્વરાજો વીણાં ગન્ધકુટ્યાં નિર્યાત્ય ભગવત્સકાશે પ્રવ્રજિતઃ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 44 --------------------
પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાકૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
તત આવર્જિતા દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગા ભ્હગવચ્છાસને રક્ષાવરણગુપ્તિં કર્તુમ્ આરબ્ધાઃ । પઞ્ચાનામ્ અપિ ગાન્ધર્વિકશતાનાં પ્રીતિસૌમનસ્યજાતાનામ્ એતદ્ અભવત્*: વયં નીચે કર્મણિ વર્તામહે કૃચ્છ્રવૃત્તયશ્ ચ । યન્ નુ વયં રાજાનં વિજ્ઞાપ્ય ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં નગરપ્રવેશેનોપનિમન્ત્રયેમહીતિ । યાવત્ તૈર્ ગાન્ધર્વિકૈર્ લબ્ધાનુજ્ઞૈર્ ભગવાન્ સશ્રાવકસંઘો નગરપ્રવેશેનોપનિમન્ત્રિતઃ । અધિવાસિતં ચ ભગવતા તેષાં ગાન્ધર્વિકાણાં તૂષ્ણીભાવેન । તતસ્ તૈર્ ગાન્ધર્વિકૈર્ રાજામાત્યપૌરજાનપદસહાયૈઃ સર્વા શ્રાવસ્તી નગરી અપગતપાષાણશર્કરકઠલ્લા ગન્ધોદકપરિષિક્તા નાનાપુષ્પાવકીર્ણા વિચિત્રધૂપધૂપિતા પુષ્પવિતાનમણ્ડિતા । તે ચ ગાન્ધર્વિકાઃ સ્વયમ્ એવ વીણામ્ આદાય મૃદઙ્ગવેણુપણવાદિવિશેષૈર્ ઉપસ્થાનં ચક્રુઃ, પ્રણીતેન ચાહારેણ ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં સંતર્પયામાસુઃ ॥
તતો ભગવાન્ સ્મિતમ્ અકાર્ષીત્* । ધર્મતા ખલુ યસ્મિન્ સમયે બુદ્ધા ભગવન્તઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ, તસ્મિન્ સમયે નીલપીતલોહિતાવદાતા અર્ચિષો મુખાન્ નિશ્ચાર્ય કાશ્ચિદ્ અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, કાશ્ચિદ્ ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ । યા અધસ્તાદ્ ગચ્છન્તિ, તાઃ સંજીવં કાલસૂત્રં સંઘાતં રૌરવં મહારૌરવં તપનં પ્રતાપનમ્ અવીચિમ્ અર્બુદં નિરર્બુદં અટટં હહવં હુહુવમ્ ઉત્પલં પદ્મં મહાપદ્મં નરકાન્ ગત્વા યે ઉષ્ણનરકાસ્ તેષુ શીતીભૂતા નિપતન્તિ, યે શીતનરકાસ્ તેષૂષ્ણીભૂતા નિપતન્તિ । તેન તેષાં સત્વાનાં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રભ્યન્તે । તેષામ્ એવં ભવતિ: કિં નુ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ, આહોસ્વિદ્ અન્યત્રોપપન્ના ઇતિ । તેષાં પ્રસાદસંજનનાર્થં ભગવાન્ નિર્મિતં વિસર્જયતિ । તેષાં નિર્મિતં દૃષ્ટ્વૈવં ભવતિ: ન હ્ય્ એવ વયં ભવન્ત ઇતશ્ ચ્યુતાઃ, નાપ્ય્ અન્યત્રોપપન્નાઃ । અપિ ત્વ્ અયમ્ અપૂર્વદર્શનઃ સત્વઃ, અસ્યાનુભાવેનાસ્માકં કારણાવિશેષાઃ પ્રતિપ્રસ્રબ્ધા ઇતિ । તે નિર્મિતે ચિત્તમ્ અભિપ્રસાદ્ય તન્ નરકવેદનીયં કર્મ ક્ષપયિત્વા દેવમનુષ્યેષુ પ્રતિસન્ધિં ગૃહ્ણન્તિ, યત્ર સત્યાનાં ભાજનભૂતા ભવન્તિ । યા ઉપરિષ્ટાદ્ ગચ્છન્તિ, તાશ્ ચાતુર્મહારાજિકાંસ્ ત્રયસ્ત્રિંશાન્, યામાંસ્ તુષિતાન્ નિર્માણરતીન્ પરનિર્મિતવશવર્તિનો બ્રહ્મકાયિકાન્ બ્રહ્મપુરોહિતાન્ મહાબ્રહ્મણઃ પરીત્તાભાન્ અપ્રમાણાભાન્ આભાસ્વરાન્ પરીત્તશુભાન્ અપ્રમાણશુભાઞ્ શુભકૃત્સ્નાન્ અનભ્રકાન્ પુણ્યપ્રસવાન્ બૃહત્ફલાન્ અબૃહાન્ અતપાન્ સુદૃશાન્ સુદર્શનાન્ અકનિષ્ઠાન્ દેવાન્ ગત્વા અનિત્યં દુઃખં શૂન્યમ્ અનાત્મેત્ય્ ઉદ્ઘોષયન્તિ, ગાથાદ્વયં ચ ભાષન્તે:
આરભધ્વં નિષ્ક્રામત યુજ્યધ્વં બુદ્ધશાસને ।
ધુનીત મૃત્યુનઃ સૈન્યં નડાગારમ્ ઇવ કુઞ્જરઃ

યો હ્ય્ અસ્મિન્ ધર્મવિનયે અપ્રમત્તશ્ ચરિષ્યતિ ।
પ્રહાય જાતિસંસારં દુઃખસ્યાન્તં કરિષ્યતિ

-------------------- વૈદ્ય, પ્. 45 --------------------
અથ તા અર્ચિષસ્ ત્રિસાહસ્રમહાસાહસ્રં લોકધાતુમ્ અન્વાહિણ્ડ્ય ભગવન્તમ્ એવ પૃષ્ઠતઃ પૃષ્ઠતઃ સમનુગચ્છન્તિ । તદ્ યદિ ભગવાન્ અતીતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ભગવતઃ પૃષ્ઠતો ઽન્તર્ધીયન્તે । અનાગતં કર્મ વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પુરસ્તાદ્ અન્તર્ધીયન્તે । નરકોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । તિર્યગુપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાર્ષ્ણ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । પ્રેતોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, પાદાઙ્ગુષ્ઠે ઽન્તર્ધીયન્તે । મનુષ્યોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, જાનુનોર્ અન્તર્ધીયન્તે । બલચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, વામે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । ચક્રવર્તિરાજ્યં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, દક્ષિણે કરતલે ઽન્તર્ધીયન્તે । દેવોપપત્તિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, નાભ્યામ્ અન્તર્ધીયન્તે । શ્રાવકબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, આસ્યે ઽન્તર્ધીયન્તે । પ્રત્યેકાં બોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઊર્ણાયામ્ અન્તર્ધીયન્તે । અનુત્તરાં સમ્યક્સંબોધિં વ્યાકર્તુકામો ભવતિ, ઉષ્ણીષે અન્તર્ધીયન્તે ॥
અથ તા અર્ચિષો ભગવન્તં ત્રિઃ પ્રદક્ષિણીકૃત્ય ભગવત ઊર્ણાયામ્ અન્તર્હિતાઃ । અથાયુષ્માન્ આનન્દઃ કૃતકરપુટો ભગવન્તં પપ્રચ્છ:
નાનાવિધો રઙ્ગસહસ્રચિત્રો
વક્ત્રાન્તરાન્ નિષ્કસિતઃ કલાપઃ ।
અવભાસિતા યેન દિશઃ સમન્તાદ્
દિવાકરેણોદયતા યથૈવ

ગાથાશ્ ચ ભાષતે:
વિગતોદ્ભવા દૈન્યમદપ્રહીણા
બુદ્ધા જગત્ય્ ઉત્તમહેતુભૂતાઃ ।
નાકારણં શઙ્ખમૃણાલગૌરં
સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ જિના જિતારયઃ

તત્કાલં સ્વયમ્ અધિગમ્ય વીર બુદ્ધ્યા
શ્રોતૄણાં શ્રમણ જિનેન્દ્ર કાઙ્ક્ષિતાનામ્* ।
ધીરાભિર્ મુનિવૃષ વાગ્ભિર્ ઉત્તમાભિર્
ઉત્પન્નં વ્યપનય સંશયં શુભાભિઃ

નાકાસ્માલ્ લવણજલાદ્રિરાજધૈર્યાઃ
સંબુદ્ધાઃ સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ નાથાઃ ।
યસ્યાર્થે સ્મિતમ્ ઉપદર્શયન્તિ ધીરાઃ
તં શ્રોતું સમભિલષન્તિ તે જનૌઘાઃ

ઇતિ
ભગવાન્ આહ: એવમ્ એતદ્ આનન્દ, એવમ્ એતત્ । નાહેત્વપ્રત્યયમ્ આનન્દ તથાગતા અર્હન્તઃ સમ્યક્સંબુદ્ધાઃ સ્મિતં પ્રાવિષ્કુર્વન્તિ । પશ્યસ્ય્ આનન્દ એભિર્ ગાન્ધર્વિકૈર્ મમૈવંવિધં સત્કારં કૃતમ્* । એવં ભદન્ત । એતે આનન્દ ગાન્ધર્વિકાઃ અનેન કુશલમૂલેન ચિત્તોત્પાદેન દેયધર્મપરિત્યાગેન ચ યથાકાલાનુગતાં પ્રત્યેકાં બોધિં સમુદાનીય અનાગતે ઽધ્વનિ વર્ણસ્વરા નામ પ્રત્યેકબુદ્ધા ભવિષ્યન્તિ હીનદીનાનુકમ્પકાઃ પ્રાન્તશયનાસનભક્તા એકદક્ષિણીયા લોકસ્ય । અયમ્ એષાં દેયધર્મો યો મમાન્તિકે ચિત્તપ્રસાદ ઇતિ ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 46 --------------------
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયાનાં છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: કાનિ ભદન્ત ભગવતા કુશલમૂલાનિ કૃતાનિ યેષામ્ અયમ્ અનુભાવ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: તથાગતેનૈતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । મયૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ;
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ । *{ઔછ્: કર્માણ્ય્ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।}*
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*