અવદાનશતક · અધ્યાય 18

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ પ્રબોધનો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અથ રાજ્ઞ ઉદ્યાનં સર્વકુશલસંપન્નં બભૂવ । અથ સ ભગવાંસ્ તદ્ ઉદ્યાનં પ્રવિશ્ય રાજાનુગ્રહાર્થમ્ અન્યતમં વૃક્ષમ્ ઉપનિશ્રિત્ય નિષણ્ણઃ । તતઃ સંસ્તરં પ્રજ્ઞપ્ય તેજોધાતું સમાપન્નઃ । અથ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ સ્ત્રીમયેન તૂર્યેણ વાદ્યમાનેનોદ્યાનં પ્રવિષ્ટઃ । અથ સ રાજા તદ્ ઉદ્યાનમ્ અનુવિચરન્ દદર્શ ભગવન્તં પ્રબોધનં સમ્યક્સંબુદ્ધં પ્રાસાદિકં પ્રસાદનીયં શાન્તમાનસં પરમેણ ચિત્તદમવ્યુપશમેન સમન્વાગતં સુવર્ણયૂપમ્ ઇવ શ્રિયા જ્વલન્તમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનઃ પ્રસાદજાતઃ સ રાજા સાન્તઃપુરો વિવિધેન વાદ્યેન વાદ્યમાનેન ભગવન્તં તતઃ સમાધેઃ પ્રબોધયામાસ, પ્રણીતેન ચાહરેણ પ્રતિપાદિતવાન્*, અનુત્તરાયાં ચ સમ્યક્સંબોધૌ કૃતવાન્* ॥
કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવ, અહં સઃ । યન્ મયા પ્રબોધનસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પૂજા કૃતા, તેનૈવ હેતુના ઇદાનીં મમ ગાન્ધર્વિકૈર્ એવંવિધં સત્કારઃ કૃતઃ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_18 વરદઃ । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘઃ શ્રાવસ્ત્યાં વિહરતિ જેતવને ઽનાથપિણ્ડદસ્યારામે । અથ શ્રાવસ્ત્યામ્ અન્યતમઃ પારદારિકો મલિને કર્મણિ વર્તતે । સ રાજપુરુષૈર્ ગૃહીત્વા રાજ્ઞ ઉપનામિતઃ ।
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 47 --------------------
તતો રાજ્ઞા અપરાધિક ઇતિ કૃત્વા વધ્ય ઉત્સૃષ્ટઃ । સ રાજપુરુષૈર્ નીલામ્બરવસનૈર્ ઉદ્યતશસ્ત્રૈઃ કરવીરમાલાબદ્ધકણ્ઠેગુણો રથ્યાવીથીચત્વરશૃઙ્ગાટકેષ્વ્ અનુશ્રાવ્યમાણો દક્ષિણેન નગરદ્વારેણ અપનીયતે ॥
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તકાનામ્ એકારક્ષાણાં શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વ{વિહાર}સમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય <ચ> બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્ય કામપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારમ્ અનુપ્રદદ્યામ્*, કમ્ આર્યધનવિરહિતમ્ આર્યધનૈશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, <કસ્યાજ્ઞાનતિમિરપટલપર્યવનદ્ધનેત્રસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ચક્ષુર્ વિશોધયામિ ।> કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્*, કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્
અથ ભગવાન્ પૂર્વાહ્ણે નિવાસ્ય પાત્રચીવરમ્ આદાય શ્રાવસ્તીં પિણ્ડાય પ્રાવિક્ષત્* । દદર્શ સ પુરુષો બુદ્ધં ભગવન્તં દ્વાત્રિંશતા મહાપુરુષલક્ષણૈઃ સમલંકૃતમ્ શીત્યાનુવઞ્જનૈર્ વિરાજિતગાત્રં વ્યામપ્રભાલંકૃતં સૂર્યસહસ્રાતિરેકપ્રભં જઙ્ગમમ્ ઇવ રત્નપર્વતં સમન્તતો ભદ્રકમ્* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ ભગવતઃ પાદયોર્ નિપત્ય ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: વરાહો ઽસ્મિ ભગવન્*, ઇષ્ટં મે જીવિતં પ્રયચ્છેતિ । તતો ભગવાન્ આયુષ્મન્તમ્ આનન્દમ્ આમન્ત્રયતે: ગચ્છ આનન્દ રાજાનં પ્રસેનજિતમ્* । વદ: અનુપ્રયચ્છ મે એતં પુરુષમ્*, પ્રવ્રાજયામીતિ । અથાયુષ્માન્ આનન્દો યેન રાજા પ્રસેનજિત્ કૌશલસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય રાજાનં પ્રસેનજિતં કૌશલં ભગવદ્વચનેનોવાચ: અનુજાનીહિ, ભગવાન્ એતં પુરુષં પ્રવ્રાજયતીતિ । ભવ્યરૂપ ઇતિ વિદિત્વા રાજ્ઞા પ્રસેનજિત્કૌશલેનાનુજ્ઞાતઃ । સ ભગવતા પ્રવ્રાજિત ઉપસંપદિતશ્ ચ । તેન યુજ્યમાનેન ઘટમાનેન વ્યાયચ્છમાનેન ઇદમ્ એવ પઞ્ચગણ્ડકં સંસારચક્રં ચલાચલં વિદિત્વા સર્વસંસ્કારગતીઃ શતનપતનવિકિરણવિધ્વંસનધર્મતયા પરાહત્ય સર્વક્લેશપ્રહાણાદ્ અર્હત્વં સાક્ષાકૃતમ્* । અર્હન્ સંવૃત્તઃ ત્રૈધાતુકવીતરાગઃ સમલોષ્ટકાઞ્ચન આકાશપાણિતલસમચિત્તો વાસીચન્દનકલ્પો વિદ્યાવિદારિતાણ્ડકોશો વિદ્યાભિજ્ઞાપ્રતિસંવિત્પ્રાપ્તો ભવલાભલોભસત્કારપરાઙ્મુખઃ । સેન્દ્રોપેન્દ્રાણાં દેવાનાં પૂજ્યો માન્યો ઽભિવાદ્યશ્ ચ સંવૃત્તઃ ॥
ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયાનાં છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યદ્ ભગવતા સર્વં ચિન્તિતમાત્રં સમૃધ્યતીતિ । ભગવાન્ આહ: તથાગતેનૈવૈતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 48 --------------------
જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । મયૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ;
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ । *{ઔછ્: કર્માણ્ય્ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।}*
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*