અવદાનશતક · અધ્યાય 16

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ ઇન્દ્રદમનો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । સા રાજધાની તીર્થિકાવષ્ટબ્ધા । અશ્રૌષીદ્ અન્યતમો રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ: ઇન્દ્રદમનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽસ્માકં વિજિતમ્ અનુપ્રાપ્ત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ મહત્યા રાજર્દ્ધ્યા મહતા રાજાનુભાવેન સમન્વાગતો યેનેન્દ્રદમનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવત ઇન્દ્રદમનસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે નિષણ્ણઃ । એકાન્તે નિષણ્ણં રાજાનં ક્ષત્રિયં મૂર્ધાભિષિક્તમ્ ઇન્દ્રદમનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિકરકૈર્ (સ્પેયેર્: બોધિસત્વકરકૈર્) ધર્મૈઃ સમાદાપયતિ । અથ સ રાજા લબ્ધપ્રસાદ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેનેન્દ્રદમનઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ઇન્દ્રદમનં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અધિવાસયતુ મે ભગવાંસ્ ત્રૈમાસ્યવાસાય । અહં ભગવન્તં ઉપસ્થાસ્યામિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: અસ્તિ તે મહારાજ વિજિતે કશ્ચિદ્ વિહારો યત્રાગન્તુકા ગમિકાશ્ ચ ભિક્ષવો વાસં કલ્પયિષ્યન્તીતિ? રાજોવાચ: નાસ્તિ ભગવન્, કિં તર્હિ તિષ્ઠતુ ભગવાન્, અહં વિહારં કારયિષ્યામિ, યત્રાગન્તુકા ગમિકાશ્ ચ ભિક્ષવો વાસં કલ્પયિષ્યન્તીતિ । તતો રાજ્ઞા તથાગતસ્યાર્થે વિહારઃ કારિતઃ અવિદ્ધપ્રાકારતોરણો ગાવાક્ષનિર્યૂહજાલાર્ધચન્દ્રવેદિકાપ્રતિમણ્ડિત
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 40 --------------------
આસ્તરણોપેતો જલાધારસંપૂર્ણસ્ તરુગણપરિવૃતો નાનાપુષ્પફલોપેતઃ । કૃત્વા ચ ભગવતઃ સશ્રાવકસંઘસ્ય નિર્યાતિતઃ । અધીષ્ટશ્ ચ ભગવાન્ મહાપ્રાતિહાર્યં પ્રતિ । તતો ભગવતા ઇન્દ્રદમનેન સમ્યક્સંબુદ્ધેન રાજ્ઞો ઽધ્યેષયા મહાપ્રાતિહાર્યં વિદર્શિતં બુદ્ધાવતંસકવિક્રીડિતમ્*, યદ્દર્શનાદ્ રાજા સામાત્યનૈગમજાનપદઃ સર્વે ચ નાગરાઃ સુપ્રસન્નાઃ શાસને સંરક્તતરાઃ સંવૃત્તાઃ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવ, અહં સઃ । મયા સા ઇન્દ્રદમનસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્યૈવંવિધા પૂજા કૃતા । તસ્ય મે કર્મણો વિપાકેન સંસારે ઽનન્તં સુખમ્ અનુભૂતમ્* । ઇદાનીં મે તથાગતસ્ય સત ઇયં શાસનશોભા । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ચ ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
અવ્શ્_16 પાઞ્ચવાર્ષિકમ્* । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્મ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । યદા દેવદત્તેન મોહપુરુષેણ ભગવચ્છાસને ઽનર્થસહસ્રાણિ કૃતાનિ, ન ચ શકિતં ભગવતો રોમેઞ્જનમ્ અપિ કર્તુમ્*, તદા રાજાનમ્ અજાતશત્રુમ્ આમન્ત્રિતવાન્*: ક્રિયતાં રાજગૃહે ક્રિયાકારો ન કેનચિચ્ છ્રમણસ્ય ગૌતમસ્યોપસંક્રમિતવ્યમ્*, પિણ્ડકેન વા પ્રતિપાદયિતવ્યઃ । એવમ્ અયમ્ અલબ્ધલાભો ઽલબ્ધસંમાનો નિયતમ્ અન્યદેશં સંક્રાન્તિં કરિષ્યતીતિ । રજ્ઞા તથા કારિતમ્* । તત્ર યે ઉપાસકા દૃષ્ટસત્યાસ્ તે રોદિતું પ્રવૃત્તાઃ: હા કષ્ટમ્ અનાથીભૂતં રાજગૃહનગરં યત્ર હિ નાભોદુમ્બરપુષ્પદુર્લભપ્રાદુર્ભાવં (સ્પેયેર્: નામોદુમ્બરપુષ્પદુર્લભપ્રાદુર્ભાવં) બુદ્ધં ભગવન્તમ્ આસાદ્ય તસ્ય ન શક્યતે સંગ્રહઃ કર્તુમ્ ઇતિ । એષ શબ્દઃ શ્રુતિપરંપરયા ભિક્ષુભિઃ શ્રુતઃ । તત આયુષ્મતાનન્દેન યથાશ્રુતં ભગવતો નિવેદિતઃ । ભગવાન્ આહ: અલ્પોત્સુકસ્ ત્વમ્ આનન્દ ભવ, તથાગતા એવાત્ર કાલજ્ઞાઃ । અપિ તુ યાવચ્ છાસનં મે તાવચ્ છ્રાવકાણામ્ ઉપકરણવૈકલ્યં ન ભવિષ્યતિ પ્રાગ્ એવેદાનીમ્ ઇતિ ॥
અત્રાન્તરે શક્રસ્ય દેવાનામ્ ઇન્દ્રસ્યાધસ્તાજ્ જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે । સ પશ્યતિ ભગવચ્છાસનસ્યૈવંવિધાં વિકૃતિમ્* । સહદર્શનાદ્ એવ દાયકદાનપતીનાં ઉત્સાહસંજનનાર્થં બુદ્ધોત્પાદસ્ય માહાત્મ્યસંજનનાર્થમ્ અજાતશત્રોર્ દેવદત્તસ્ય ચ મદદર્પચ્છિત્ત્યર્થમ્ આત્મનશ્ ચ પ્રસાદસંજનનાર્થં સકલં રાજગૃહમ્ ઉદારેણાવભાસેનાવભાસ્યોચ્ચૈઃશબ્ધમ્ ઉદારિતવાન્: એષો ઽહમ્ અદ્યાગ્રેણ ભગવન્તં સશ્રાવકસંઘં દિવ્યૈશ્ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઉપસ્થાસ્યામિ । ઇત્ય્ ઉક્ત્વા યેન
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 41 --------------------
ભગવાંસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ભગવતઃ પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે સ્થિતઃ । અથ શક્રો દેવેન્દ્રો ભગવન્તમ્ ઇદમ્ અવોચત્: અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ અસ્મિન્ન્ એવ રાજગૃહે નગરે । અહં ભગવન્તમ્ ઉપસ્થાસ્યામિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: અલં કૌશિક કૃતમ્ એતદ્ યાવદ્ એવ ચિત્તમ્ અભિપ્રસન્નમ્* । બહવો હિ લોકે પુણ્યકામા ઇતિ । શક્રઃ પ્રાહ: અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ પઞ્ચ વર્ષાણિ । તથાગતસ્યાર્થે પઞ્ચવાર્ષિકં કરિષ્યામીતિ । ભગવાન્ આહ: અલં કૌશિક કૃતમ્ એતદ્ યાવચ્ ચિત્તમ્ અભિપ્રસન્નમ્* । બહવો હિ લોકે પુણ્યકામા ઇતિ । શક્રઃ પ્રાહ: અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ પઞ્ચ દિવસાન્ ઇતિ । તતો ભગવાન્ સ્વપુણ્યબલપ્રત્યક્ષીકરણાર્થં શક્રસ્ય ચ દેવેન્દ્રસ્યાનુગ્રહાર્થમ્ અનાગતપઞ્ચવાર્ષિકપ્રબન્ધહેતોશ્ ચાધિવાસિતવાંસ્ તૂષ્ણીભાવેન ॥

અથ શક્રો દેવેન્દ્રો ભગવસ્ તૂષ્ણીભાવેનાધિવાસનાં વિદિત્વા તદ્ વેણુવનં વૈજયન્તં પ્રાસાદં પ્રદર્શિતવાન્*, દિવ્યાનિ ચાસનાનિ, દિવ્યાઃ પુષ્કરણીર્ દિવ્યં ચ ભોજનમ્* । અથ ભગવાન્ પ્રજ્ઞપ્ત એવ આસને નિષણ્ણઃ । તતઃ શક્રો દેવેન્દ્રઃ સુખોપનિષણ્ણં બુદ્ધપ્રમુખં ભિક્ષુસંઘં વિદિત્વા અનેકદેવતાસહસ્રપરિવૃતઃ સ્વહસ્તં સંતર્પયતિ સંપ્રવારયતિ । અનેકપર્યાયેણ સ્વહસ્તં સંતર્પ્ય સંપ્રવાર્ય ભગવન્તં ભુક્તવન્તં વિદિત્વા ધૌતહસ્તમ્ અપનીતપાત્રં નીચતરમ્ આસનં ગૃહીત્વા ભગવતઃ પુરસ્તાન્ નિષણ્ણો ધર્મશ્રવણાય । તતો ભગવાન્ શક્રં દેવેન્દ્રં સપરિવારં ધર્મ્યયા કથયા સંદર્શયતિ સમાદાપયતિ સમુત્તેજયતિ સંપ્રહર્ષયતિ । પશ્યતિ ચ રાજા અજાતશત્રુર્ ઉપરિપ્રાસાદતલગતઃ સન્ ભગવતો વેણુવને એવંવિધાં પૂજાં* । દૃષ્ટ્વા ચ પુનર્ વિપ્રતિસારજાતો મહાન્તં પ્રસાદં પ્રવેદિતવાન્* । રાજગૃહનિવાસિનશ્ ચ પૌરા ધર્મવેગપૃઅપ્તા રાજાનમ્ ઉપસંક્રમ્યૈવમ્ ઊચુઃ: મુષ્યન્તે દેવ મહારાજ રાજગૃહનિવાસિનઃ પૌરાઃ, યત્ર નામ દેવાઃ પ્રમત્તાઃ સન્તઃ પ્રમાદવિહારિણો દિવ્યાન્ વિષયાન્ અપહાય ભગવન્તં પૂજયન્તિ । સાધુ દેવ ઉઘાટ્યતાં ક્રિયાકાર ઇતિ ॥
તતો રાજ્ઞા અજાતશત્રુણા ક્રિયાકારમ્ ઉદ્ઘાટ્ય રાજગૃહે નગરે ઘણ્ટાવઘોષણં કારિતમ્*: ક્રિયતાં ભગવતઃ સત્કારો યથાસુખમ્ ઇતિ । તતો રાજગૃહનિવાસિનઃ પૌરાઃ સપરિવારા હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતા ઉદગ્રપ્રીતિસૌમનસ્યજાતાઃ પુષ્પગન્ધમાલ્યાન્ય્ આદાય ભગવન્તં દર્શનાયોપસંક્રાન્તાઃ । તતો દેવૈર્ મનુષ્યૈશ્ ચ ભગવતો મહાન્ સત્કારઃ કૃતઃ, ભગવતા ચ તદ્ અધિષ્ઠાનં દેવમનુષ્યાણાં તાદૃશી ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકી ધર્મદેશના કૃતા, યાં શ્રુત્વા અનેકૈર્ દેવમનુષ્યૈઃ સત્યદર્શનં કૃતમ્* ॥
ભિક્ષવો ભગવતઃ પૂજાં દૃષ્ટ્વા સંશયજાતા બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યદ્ ભગવતઃ શાસને એવંવિધ ઉત્સવ ઇતિ । ભગવાન્ આહ: તથાગતેનૈવૈતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । મયૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ,
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 42 --------------------
ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ;
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ । *{ઔછ્: કર્માણ્ય્ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।}*
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ રત્નશૈલો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । સ જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । તસ્યાં ચ રાજધાન્યાં ધર્મબુદ્ધિર્ નામ રાજા રાજ્યં કારયતિ તસ્યાં ચ રાજધાન્યાં મહતી ઈતિઃ । તતસ્ તેન રાજ્ઞા ઈતિપ્રશમનહેતોર્ ભગવાન્ શ્રાવકસંઘત્રૈમાસ્યે ભક્તેનોપનિમન્ત્રિતઃ ।ત્રાયાણાં માસાનામ્ અત્યયેન સા ઈતિઃ પ્રશાન્તા । તતો રાજ્ઞો નાગરૈશ્ ચાવર્જિતમાનસૈસ્ તથાગતસ્ય સશ્રાવકસંઘસ્ય પઞ્ચવાર્ષિકં કૃતમ્* । આહ ચ:
રાજભૂતેન આનન્દ રત્નશૈલો મહાદ્યુતિઃ ।
અવીષ્ટઃ શાન્તિકામેન અકાર્ષીત્ પઞ્ચવાર્ષિકમ્*