અવદાનશતક · અધ્યાય 15

ભૂતપૂર્વં ભિક્ષવો ઽતીતે ઽધ્વનિ ચન્દ્રો નામ સમ્યક્સંબુદ્ધો લોક ઉદપાદિ તથાગતો ઽર્હન્ સમ્યક્સંબુદ્ધો વિદ્યાચરણસંપન્નઃ સુગતો લોકવિદ્ અનુત્તરઃ પુરુષદમ્યસારથિઃ શાસ્તા દેવમનુષ્યાણાં બુદ્ધો ભગવાન્* । અથ ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો જનપદચારિકાં ચરન્ન્ અન્યતમાં રાજધાનીમ્ અનુપ્રાપ્તઃ । અશ્રૌષીદ્ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તઃ: ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽસ્માકં વિજિતમ્ અનુપ્રાપ્ત ઇતિ । શ્રુત્વા ચ પુનર્ મહત્યા રાજર્દ્ધ્યા મહતા રાજાનુભાવેન સમન્વાગતો યેન ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનોપસંક્રાન્તઃ । ઉપસંક્રમ્ય ચન્દ્રસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય પાદૌ શિરસા વન્દિત્વૈકાન્તે ન્યષીદત્* । એકાન્તનિષણ્ણં રાજાનં ક્ષત્રિયં મૂર્ધાભિષિક્તં ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો બોધિકરકૈર્ ધર્મૈઃ સમાદાપયતિ । અથ રાજા ક્ષત્રિયો મૂર્ધાભિષિક્તો લબ્ધપ્રસાદ ઉત્થાયાસનાદ્ એકાંસમ્ ઉત્તરાસઙ્ગં કૃત્વા દક્ષિણં જાનુમણ્ડલં પૃથિવ્યાં પ્રતિષ્ઠાપ્ય યેન ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ તેનાઞ્જલિં પ્રણમ્ય ચન્દ્રં સમ્યક્સંબુદ્ધમ્ ઇદમ્ અવોચત્*: અધિવાસયતુ મે ભગવાન્ ઇહ વાસં ત્રૈમાસ્યં સાર્ધં ભિક્ષુસંઘેન । અહં ભગવન્તં ઉપસ્થાસ્યામિ ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારૈર્ ઇતિ । અધિવાસયતિ ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો રાજ્ઞસ્ તૂષ્ણીભાવેન । તસ્ય ચ રાજ્ઞો નગરે તેન સમયેન મહાજનમરકો બભૂવ, ઈતિશ્ ચ, યેન સ મહાજનકાયો ઽતીવ સંતર્પ્યતે । તતો રાજ્ઞા વ્યાધિપ્રશમનાર્થં ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો ઽધીષ્ટઃ । સાધુ ભગવન્ ક્રિયતામ્ અસ્યા ઈતેર્ ઉપશમોપાય ઇતિ । તતો ભગવાંશ્ ચન્દ્રઃ સમ્યક્સંબુદ્ધો રાજાનમ્ ઉવાચ: ગચ્છ મહારાજ ઇમાં સંઘાટીં ધ્વજાગ્રે બદ્ધા મહતા સત્કારેણ સ્વે વિજિતે પર્યાટય, અસ્ય ચ મહાન્તમ્ ઉત્સવં કુરુ । સર્વં ચ મહાજનકાયં બુદ્ધાનુસ્મૃતૌ સમાદાપયેતિ । તે સ્વસ્તિર્ ભવિષ્યતીતિ । તતો રાજ્ઞા યથાનુશિષ્ટં સર્વં તથૈવ ચ કૃતમ્* । તદ્ધેતુતત્પ્રત્યયં ચ સર્વા ઈતયઃ પ્રશાન્તાઃ । તતઃ સ જનકાયો લબ્ધપ્રસાદો રાજામાત્યપૌરાશ્ ચ બુદ્ધં શરણં ગતાઃ, ધર્મં સંઘં ચ શરણં ગતાઃ ॥
ભગવાન્ આહ: કિં મન્યધ્વે ભિક્ષવો યો ઽસૌ તેન કાલેન તેન સમયેન રાજા બભૂવ, અહં સઃ । મયાસૌ ચન્દ્રસ્ય સમ્યક્સંબુદ્ધસ્ય મહતી પૂજા કૃતા । તસ્ય મે કર્મણો વિપાકેન દેવમનુષ્યસંપ્રાપકં સંસારે મહત્સુખમ્ અનુભૂતમ્* । ઇદાનીમ્ અપિ તદ્ધૈતુક્ય્ એવ વિભૂતિઃ, યેન યચ્ ચિન્તયામિ યત્ પ્રાર્થયે તત્ તથૈવ સર્વં સમૃધ્યતિ । તસ્માત્ તર્હિ ભિક્ષવ એવં શિક્ષિતવ્યમ્: યચ્ છાસ્તારં સત્કરિષ્યામો ગુરુકરિષ્યામો માનયિષ્યામઃ પૂજયિષ્યામઃ । શાસ્તારં સત્કૃત્ય ગુરુકૃત્ય માનયિત્વા પૂજયિત્વોપનિશ્રિત્ય વિહરિષ્યામઃ । ઇત્ય્ એવં વો ભિક્ષવઃ શિક્ષિતવ્યમ્* ॥
ઇદમ્ અવોચદ્ ભગવાન્ । આત્તમનસસ્ તે ચ ભિક્ષવો ભગવતો ભાષિતમ્ અભ્યનન્દન્* ॥
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 38 --------------------
અવ્શ્_15 પ્રાતિહાર્યમ્* । (એદ્. સ્પેયેર્, વોલ્. ઇ)
બુદ્ધો ભગવાન્ સત્કૃતો ગુરુકૃતો માનિતઃ પૂજિતો રાજભી રાજમાત્રૈર્ ધનિભિઃ પૌરૈઃ શ્રેષ્ઠિભિઃ સાર્થવાહૈર્ દેવૈર્ નાગૈર્ યક્ષૈર્ અસુરૈર્ ગરુડૈઃ કિન્નરૈર્ મહોરગૈર્ ઇતિ દેવનાગયક્ષાસુરગરુડકિન્નરમહોરગાભ્યર્ચિતો બુદ્ધો ભગવાન્ જ્ઞાતો મહાપુણ્યો લાભી ચીવરપિણ્ડપાતશયનાસનગ્લાનપ્રત્યયભૈષજ્યપરિષ્કારાણાં સશ્રાવકસંઘો રાજગૃહમ્ ઉપનિશ્રિત્ય વિહરતિ સ્મ વેણુવને કલન્દકનિવાપે । યદા રાજ્ઞા અજાતશત્રુણા દેવદત્તવિગ્રાહિતેન પિતા ધાર્મિકો ધર્મરાજો જીવિતાદ્ વ્યપરોપિતઃ, સ્વયમ્ એવ ચ રાજ્યે પ્રતિષ્ઠિતઃ, તદા યે અશ્રાદ્ધાસ્ તે બલવન્તો જાતાઃ, શ્રાદ્ધાસ્ તુ દુર્બલાઃ સંવૃત્તાઃ । યાવદ્ અન્યતમો વૃદ્ધામાત્યો ઽશ્રાદ્ધો ભગવચ્છાસનવિદ્વેષી, સ બ્રાહ્મણેભ્યો યજ્ઞમ્ આરબ્ધો યષ્ટુમ્* । તત્રાનેકાનિ બ્રાહ્મણશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તૈઃ ક્રિયાકારઃ કૃતઃ: ન કેનચિચ્ છ્રમણગૌતમં દર્શનાયોપસંક્રમિતવ્યમ્* । અથ તે બ્રાહ્મણાઃ કૃતાવયઃ સમગ્રાઃ સંમોદમાના વીથીમધ્યે વેદોક્તેન વિધિના શક્રમ્ આયાચિતું પ્રવૃત્તાઃ: એહ્ય્ એહિ અહલ્યાજાર ॥
અત્રાન્તરે નાસ્તિ કિંચિદ્ બુદ્ધાનાં ભગવતામ્ અજ્ઞાતમ્ અદૃષ્ટમ્ અવિદિતમ્ અવિજ્ઞાતમ્* । ધર્મતા ખલુ બુદ્ધાનાં ભગવતાં મહાકારુણિકાનાં લોકાનુગ્રહપ્રવૃત્તકાનામ્ એકારક્ષાણાં શમથવિપશ્યનાવિહારિણાં ત્રિદમથવસ્તુકુશલાનાં ચતુરોઘોત્તીર્ણાનાં ચતુરૃદ્ધિપાદચરણતલસુપ્રતિષ્ઠિતાનાં ચતુર્ષુ સંગ્રહવસ્તુષુ દીર્ઘરાત્રકૃતપરિચયાનાં પઞ્ચાઙ્ગવિપ્રહીણાનાં પઞ્ચગતિસમતિક્રાન્તાનાં ષડઙ્ગસમન્વાગતાનાં ષટ્પારમિતાપરિપૂર્ણાનાં સપ્તબોધ્યઙ્ગકુસુમાઢ્યાનામ્ અષ્ટાઙ્ગમાર્ગદેશિકાનાં નવાનુપૂર્વ{વિહાર}સમાપત્તિકુશલાનાં દશબલબલિનાં દશદિક્સમાપૂર્ણયશસાં દશશતવશવર્તિપ્રતિવિશિષ્ટાનાં ત્રી રાત્રેસ્ ત્રિર્ દિવસસ્ય <ચ> બુદ્ધચક્ષુષા લોકં વ્યવલોક્ય જ્ઞાનદર્શનં પ્રવર્તતે: કો હીયતે કો વર્ધતે કઃ કૃચ્છ્રપ્રાપ્તઃ કઃ સંકટપ્રાપ્તઃ કઃ સંબાધપ્રાપ્તઃ કઃ કૃચ્છ્રસંકટસંબાધપ્રાપ્તઃ કો ઽપાયનિમ્નઃ કો ઽપાયપ્રવણઃ કો ઽપાયપ્રાગ્ભારઃ । કમ્ અહમ્ અપાયાદ્ ઉદ્ધૃત્ય સ્વર્ગે મોક્ષે ચ પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, કસ્ય કામપઙ્કનિમગ્નસ્ય હસ્તોદ્ધારમ્ અનુપ્રદદ્યામ્*, કમ્ આર્યધનવિરહિતમ્ આર્યધનૈશ્વર્યાધિપત્યે પ્રતિષ્ઠાપયેયમ્*, <કસ્યાજ્ઞાનતિમિરપટલપર્યવનદ્ધનેત્રસ્ય જ્ઞાનાઞ્જનશલાકયા ચક્ષુર્ વિશોધયામિ ।> કસ્યાનવરોપિતાનિ કુશલમુલાન્ય્ અવરોપયેયમ્*, કસ્યાવરોપિતાનિ પરિપાચયેયમ્*, કસ્ય પરિપક્વાનિ વિમોચયેયમ્* । આહ ચ:
અપ્ય્ એવાતિક્રમેદ્ વેલાં સાગરો મકરાલયઃ ।
ન તુ વૈનેયવત્સાનાં બુદ્ધો વેલામ્ અતિક્રમેત્
પશ્યતિ ભગવાન્: ઇમે બ્રાહ્મણાઃ પૂર્વાવરોપિતકુશલમૂલા ગૃહીતમોક્ષમાર્ગાઃ સ્વહિતૈષિણો ઽભિમુખા નિર્વાણે બહિર્મુખાઃ સંસારાદ્ અકલ્યાણમિત્રસંસાર્ગાદ્ ઇદાનીં મચ્છાસનં વિદ્વિષન્તિ, યન્વ્ અહમ્ એષાં વિનયહેતોર્ ઔત્સુક્યમ્ આપદ્યેયેતિ । અથ ભગવાઞ્ છક્રવેષમ્ અભિનિર્માય તં યજ્ઞવાટં દિવ્યેનાવભાસેનાવભાસ્ય અવતરિતુમ્ આરબ્ધઃ । તતસ્ તે બ્રાહણા હૃષ્ટતુષ્ટપ્રમુદિતા ઉદગ્રપ્રીતિસૌમનસ્યજાતા
-------------------- વૈદ્ય, પ્. 39 --------------------
એકસમૂહેનોક્તવન્તઃ: એહ્ય્ એહિ ભગવન્, સ્વાગતં ભગવત ઇતિ । તતો ભગવાન્ શક્રવેષધારી પ્રજ્ઞપ્ત એવાસને નિષણ્ણઃ । એષ શબ્દો રાજગૃહે સમન્તતો વિસૃતઃ: યજ્ઞે શક્રો દેવેન્દ્રો ઽવતીર્ણ ઇતિ । યં શુત્વાનેકાનિ પ્રાણિશતસહસ્રાણિ સંનિપતિતાનિ । તતો ભગવાન્ આવર્જિતા બ્રાહ્મણા ઇતિ વિદિત્વા શક્રવેષમ્ અન્તર્ધાપ્ય બુદ્ધવેષેણૈવ સ્થિત્વા તાદૃશીં ચતુરાર્યસત્યસંપ્રતિવેધિકીં ધર્મદેશનાં કૃતવાન્, યાં શ્રુત્વા ષષ્ટ્યા બ્રાહ્મણસહસ્રૈર્ વિંશતિશિખરસમુદ્ગતં સત્કાયદૃષ્ટિશૈલં જ્ઞાનવજ્રેણ ભિત્વા સ્રોતઆપત્તિફલં સાક્ષાત્કૃતમ્*, અનેકૈશ્ ચ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ ભગવતિ શ્રદ્ધા પ્રતિલબ્ધા ॥

તતો ભિક્ષવઃ સંશયજાતાઃ સર્વસંશયચ્છેત્તારં બુદ્ધં ભગવન્તં પપ્રચ્છુઃ: આશ્ચર્યં ભદન્ત યાવદ્ એભિર્ બ્રાહ્મણૈર્ ભગવન્તમ્ આગત્ય સત્યદર્શનં કૃતમ્*, અનેકૈશ્ ચ પ્રાણિશતસહસ્રૈર્ મહાન્ પ્રસાદો ઽધિગત ઇતિ । ભગવાન્ આહ: તથાગતેનૈતાનિ ભિક્ષવઃ પૂર્વમ્ અન્યાસુ જાતિષુ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ લબ્ધસંભારાણિ પરિણતપ્રત્યયાનિ ઓઘવત્ પ્રત્યુપસ્થિતાન્ય્ અવશ્યંભાવીનિ । મયૈતાનિ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ । કો ઽન્યઃ પ્રત્યનુભવિષ્યતિ? ન ભિક્ષવઃ કર્માણિ કૃતાન્ય્ ઉપચિતાનિ બાહ્યે પૃથિવીધાતૌ વિપચ્યન્તે, નાબ્ધાતૌ, ન તેજોધાતૌ, ન વાયુધાતૌ, અપિ તૂપાત્તેષ્વ્ એવ સ્કન્ધધાત્વાયતનેષુ કર્માણિ કૃતાનિ વિપચ્યન્તે શુભાન્ય્ અશુભાનિ ચ;
ન પ્રણશ્યન્તિ કર્માણિ કલ્પકોટિશતૈર્ અપિ । *{ઔછ્: કર્માણ્ય્ અપિ કલ્પશતૈર્ અપિ ।}*
સામગ્રીં પ્રાપ્ય કાલં ચ ફલન્તિ ખલુ દેહિનામ્*