અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 45

ઇતિ ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતાયામ્ બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતાયામજાતશત્રુપિતૃદ્રોદાવદાનં નામ ચતુશ્ચત્વારિંશઃ પલ્લવઃ ॥
45. કૃતજ્ઞાવદાનમ્ ।
અન્ધીકૃતો ઽપિ સ્વદૃશા તમસા ખલેન લક્ષ્મીવિહારવિરહે વિનિપાતિતો ઽપિ ।
કષ્ટાં દશામિવ નિશામતિવાહ્ય પદ્મઃ સ્વામેવ સંપદમુપૈતિ પુનર્ગુણાઢ્યઃ

શ્રાવસ્ત્યાં સુગતે જેતવનોદ્યાનવિહારિણિ ।
દેવદત્તઃ પરિદ્વેષવ્યાધિવ્યાપ્તો વ્યચિન્તયત્

તુલ્યઃ સમાનો મે ભ્રાતા મનુષ્યઃ શાક્યવંશજઃ ।
પ્રાપ્તઃ પુણ્યપ્રભાવેણ ત્રિજગત્પૂજ્યતાં જિનઃ

જીવિતોદ્વૃત્તયે તસ્માત્ તય્સ્ય યત્નં કરોમ્યહમ્ ।
ન હ્યનસ્તંગતે ભાનૌ પરતેજઃ પ્રકાશતે

વિજ્ઞાનેનાનુભાવેન વિદ્યયા તપસા શ્રિયા ।
પરપ્રકર્ષં સહતે ન હિ માનોન્નતં મનહ્

વિષં નિજનખાગ્રેષુ ધૃત્વા તસ્ય પ્રણામકૃત્ ।
સંચારયામિ વપુષિ નેદિષ્ઠઃ પાદપીડણૈઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય કલુષં વિદ્વેષવિવશઃ ખલહ્ ।
સ તિષ્યપ્રમુખાનેત્ય બાન્ધવાનિદમભ્યધાત્

ક્રૂરઃ કૃતાપકારો ઽહં સુગતસ્યાદ્ય પાદયોઃ ।
સરલસ્ય પ્રસાદાય પ્તામિ ગુરુપાતકહ્

ઇતિ બ્રુવાણસ્તૈઃ સર્વૈઃ સુદત્તાનુમતૈઃ સહ ।
જિનં જેતવનાસીનં દ્રષ્ટું દુષ્ટમતિર્યયૌ

ભગવન્તં વિલોક્યાભૂત્તત્ર યાવત્સ સર્વશઃ ।
તાવદ્દગ્ધો ઽહમિત્યુચ્ચૈરુત્ક્ષિપ્તચરણો ઽવદત્

હુઇંસાસંકલ્પપાપેન વ્રજ્રેણેવ સમાહતઃ ।
સશરીરં ક્ષણે તસ્મિન્ નરકાગ્નૌ પપાત સઃ

સર્વજ્ઞઃ સહસા દૃષ્ટ્વા તં ઘોરનરકે ચ્યુતમ્ ।
ઉવાચ શ્રુતતદ્વૃત્તવિસ્મિતાં ભિક્ષુસંસદમ્

એષ કિલ્બિષદોષેણ પતિતઃ ક્લેશસંકટે ।
તીવ્રમ્ હિ તિમિર સૂતે સર્વથા મલિનં મનઃ

નગર્યામતિઘોષાયાં રતિસોમસ્ય ભૂપતેઃ ।
કૃતજ્ઞશ્ચાકૃતજ્ઞશ્ચ પુરા પુત્રૌ બભૂવતુઃ

કૃતજ્ઞઃ કૃપયાર્થિભ્યઃ કલ્પવૃક્ષઃ ઇવાનિશમ્ ।
નિજં વિમુચ્ય પ્રદદૌ રત્નાભરણસંચયમ્

અવિભક્તં પિતુર્દ્રવ્યં સર્વં સાધારણં તયોઃ ।
વદન્નિત્યકૃતજ્ઞ્પો ઽપિ તેન્ અદત્તઃ જહત્ તત્

તતઃ શ્લાધ્યાય વચસા મતિઘોષાભોધો નૃપઃ ।
જનકલ્યાનિકાં નામ કૃતજ્ઞાય સુતાં દદૌ

સ્વયમેવાર્જિતં વિત્તં દાતું જાતમનોરથઃ ।
આરુરોહમ્ પ્રવહણં કૃતજ્ઞો ઽથ મહોદધૌ

રત્નાર્જનોદ્યતં યાન્તં તં દ્વેષસ્પર્ધિતાદરઃ ।
તમેવાનુયયૌ લોભાદકૃતજ્ઞો ઽપિ દુર્જનઃ

સંપૂર્ણં વણિજાં સાર્થૈઃ તતઃ પ્રવહણં શનૈઃ ।
આનુકૂલ્યેન મતુતામવાપ દ્વીપમીપ્સિતમ્

તસ્મિન્ પ્રતિનિવૃત્તે ઽથ સ્વદેશં ગન્તુમુદ્યતે ।
રત્નરાશિભિરાપૂર્ણસંક્લપે સ્વદેશં ગન્તુમુદ્યતે

કૃતજ્ઞઃ પૃથિવીમૂલ્યં રત્નાનાં શતપઃઞ્ચકમ્ ।
આદાય ગ્રન્થિપટ્ટેન બબન્ધાંશુકપલ્લવે

રત્નભારપરિશ્રાન્તં તતઃ પ્રવહણં મહત્ ।
અભજ્યત મહાવાતૈરૈશ્વર્યમિવ દુર્નયૈઃ

તતઃ ફલકવાહસ્તં કૃતજ્ઞઃ પ્રાપ્તજીવિતઃ ।
અકૃતજ્ઞં નિમજ્જન્તં પૃષ્ઠેન સમતારયત્

તારિતઃ કૃપયા ભ્રાત્રા સ ઘોરમકરાકરાત્ ।
અપશ્યદઞ્ચલે તસ્ય રુચિરં રત્નસંચયમ્

સ તસ્ય રત્નલોભેન દ્વેષેન ચ વશીકૃતઃ ।
સમુદ્રતીરે શ્રાન્તસ્ય ભ્રાતુર્દ્રોહમચિન્તયત્

તસ્ય નિદ્રાનિલીનસ્ય શસ્ત્રેણોત્પાટ્ય લોચનમ્ ।
ગૃહીત્વા રત્નનિચયં કૃતઘ્નઃ સ યયૌ જવાત્

ક્રૂરેણાઙ્ગીકૃતસ્તેન રાહુણેવ દિવાકર ।
લોકોપકારવિહતો દુઃખિતઃ સો ઽપ્યચિન્તયત્

અધુનાર્થિપ્રદાને ઽર્થે વ્યર્થીભૂતે મનોરથે ।
કિં મમાન્ધસ્ય વન્ધ્યેન જીવિતેન પ્રયોજનમ્

અપ્રાપ્તવિષયાઃ પ્રાણા ન પ્રયાન્તિ યદિ ક્ષયમ્ ।
તદસંગતયો યોગાઃ ક્લેશય્ન્તિ ક્ષ્યક્ષમાઃ

ક્ષણે ધને જને દ્વેષમાનવૈકલ્યવિહ્વલે ।
પૂજ્યે પુંસાં સમેનૈવ શેષસ્ય ચ યશોવ્યયઃ

ઇતિ સંચિન્ત્ય સ શનૈર્વ્રજન્સાર્થેન તારિતઃ ।
અવાપ નગરોપાન્તં મતિઘોષસ્ય ભૂપતેઃ

ગોપાલભવને તત્ર સ કંચિત્કાલમાસ્થિતઃ ।
ઉદ્યાનયાત્રાગતયા રાજપુત્ર્યા વિલોકિતહ્

તં દૃષ્ટ્વાન્ધમપિ વ્યક્તરાજલક્શણલક્ષિતમ્ ।
પ્રાગ્જન્મપ્રેમબન્ધેન સાભિલાષા બભૂવ સા

તતઃ સ્વયંવરવિધિં સા કૃત્વા શાસનાત્પિતુઃ ।
રાજ્ઞાં મધ્યે ચ માન્યાનાં વવ્રે વિગતલોચનમ્

ભૂમિપાલાન્ પરિત્યજ્ય વૃતો ઽન્ધઃ પાપયા ત્વયા ।
ઉક્ત્વેતિ પિત્રા કોપેન નિરસ્તા શુશુભે ન સા

ઉદ્યાને સા નિધાયાન્ધં યત્નેનાહૃત્ય ભોજનમ્ ।
સદા તસ્મૈ દદૌ પ્રેમપ્રણયોપચિતાદરા

કદાચિત્તાં ચિરાયાતામાહારાવસરે ગતે ।
ઉવાચ રાજતનયઃ પરં મ્લાનાનનઃ ક્ષુધા

અસમીક્ષિતકારિણા ત્વયા કેવલચાપલાત્ ।
વૃતો ઽહમન્ધઃ સંત્યજ્ય નૃપાન્ વિપુલલોચનાન્

પશ્ચાત્તાપેન નૂનં ત્વં મયિ પર્યુષિતાદરા ।
અધુના તાણ્ડવં પ્રેમ્ણહ્ પ્રદર્શયિતુમુદ્યતા

અન્ધસંદર્શનોદ્વિગ્ના સુરૂપાલોકનોન્મુખી ।
આહારકાલે ઽતિક્રાન્તે ચિરેણેહ ત્વમાગતા

ઇત્યુક્ત્વા પરુષં તેન કમ્પમાના લતેવ સા ।
ઉવાચ ગુઞ્જન્મધુપશ્રેણીમધુરવાદિની

નાથ મિથ્યૈવ મે શન્કાં ન કોપાત્કર્તુમર્હસિ ।
વાગ્બાણપાતં સહતે ન ચેતઃ પ્રીતિપેશલં

ત્વામેચ દેવતાં જાને યદ્યહં શુદ્ધમાનસ્ આ ।
તેન સત્યેન સાલોકમેકં નયનમસ્તુ તે

ઇત્યુક્તે સત્ત્વશાલિન્યા તયા તસ્યાશુ લોચનમ્ ।
ઉત્ફુલ્લકમલાકારમેકં વિમલતામ્ યયૌ

તસ્યાહ્ સત્યપ્રભાવેણ સંજાતપૃથુવિસ્મયહ્ ।
સત્યપ્રત્યયસોત્સાહં કૃતજ્ઞસ્તામભાષત

ભ્રાત્રા તેનાકૃતજ્ઞ્ન પાટિતે લોચનદ્વયે ।
તસ્મિન્ વિકારો વૈરં વા ન નિકારો ઽપ્યભૂન્મમ

સ્વચ્છં તેનાસ્તુ સત્યેન દ્વિતીયમપિ લોચનમ્ ।
ઇત્યુક્તે તક્ષણેનાસ્ય સ્પષ્ટં ચક્ષુરલક્ષ્યત

અતઃ કથિતવૃત્તાન્તં કૃતજ્ઞમુચિતં પતિમ્ ।
પ્રહૃષ્ટા જનકલ્યાણી ગત્વા પિત્રે ન્યવેદયત્

પૂજિતઃ શ્વશુરેણાથ સ રત્નગજવાજિભિઃ ।
શ્રિયેવ કાન્તયા સાર્ધં જગામ નગરં પિતુઃ

સ તત્ર પિત્રા હૃષ્ટેન ચરણાલીનશેખરઃ ।
જનાનુરાગસુભગે યૈવરાજ્યે પદે ધૃતઃ

અકૃતજ્ઞો ઽપિ નિર્લજ્જસ્તં પ્રસાદયિતું શઠઃ ।
વિચિન્ત્ય પાદપતને તસ્ય દ્રોહં સમાયયૌ

ઉન્મના હન્તુમાયાતઃ સ તં કુટુલચેષ્ટિતઃ ।
હાહા દગ્ધો ઽસ્મિ દગ્ધો ઽસ્મીત્યુક્ત્વૈવ નરકે ઽપતત્

સ એવ દેવદત્તો ઽસૌ કૃતજ્ઞો ઽપ્યહમેવ ચ ।
જન્માન્તરાનુબન્ધેન દ્વેષો ઽસ્ય ન નિવર્તતે

સર્વજ્ઞભાષિતમિતિ પ્રચુરોપકારં તદ્દેવદત્તચરિતં પરિતાપકારિ ।
જન્માન્તરોપચિતપાતકસંનિબદ્ધં શ્રુત્વા બભૂવ વિમના ઇવ ભિક્ષુસંઘઃ