અવદાનકલ્પલતા · અધ્યાય 1

ક્ષેમેન્દ્રવિરચિતા
બોધિસત્ત્વાવદાનકલ્પલતા ।
નમઃ સર્વજ્ઞાય ।
1. પ્રભાસાવદાનમ્ ।
ચિત્તં યસ્ય સ્ફટિકવિમલં નૈવ ગૃહ્ણાતિ રાગં
કારુણ્યાર્દ્રે મનસિ નિખિલાઃ શોષિતા યેન દોષાઃ ।
અક્રોધેન સ્વયમભિહતો યેન સંસારશત્રુઃ
સર્વજ્ઞો ઽસૌ ભવતુ ભવતાં શ્રેયસે નિશ્ચલાય

સચ્છાયઃ સ્થિરધર્મમૂલવલયઃ પુણ્યાલવાલસ્થિતિર્
ધીવિદ્યાકરુણામ્ભસા હિ વિલસદ્વિસ્તીર્ણશાખાન્વિતઃ ।
સંતોષોજ્જ્વલપલ્લવઃ શુચિયશઃપુષ્પઃ સદાસત્ફલઃ
સર્વાશાપરિપૂરકો વિજયતે શ્રીબુદ્ધકલ્પદ્રુમઃ

જાયતે જગદુદ્ધર્તું સંસારમકરાકરાત્ ।
મતિર્મહાનુભાવાનામત્રાનુશ્રૂયતે યથા

અસ્તિ પ્રભાવતી નામ હેમહર્મ્યગૃહૈર્વૃતા ।
પુરી પ્રભાવતીવ દ્યૌર્વિમાનૈઃ પુણ્યકર્મણામ્

વિદ્યાધરવતી સિદ્ધગન્ધર્વગણસેવિતા ।
ગાં શ્રિતા શક્રનગરી સુકૃતેન સતામિવ

સેવિતા સતતં સત્યવ્રતદાનદયામયૈઃ ।
રાજધાનીવ ધર્મસ્ય પુણ્યાવસથશાલિની

અભૂદ્ભૂતિલકસ્તસ્યાં પ્રભાસો નામ ભૂપતિઃ ।
સપ્રભા સાદરૈર્યસ્ય કીર્તિરભ્યર્ચ્યતે સુરૈઃ

ગુણસૌરભસંભારાઃ સર્વાસાં હરિણીદૃશામ્ ।
યદ્યશઃપુષ્પમઞ્જર્યો યાતાઃ કર્ણવતંસતામ્

ઉપાયજ્ઞસ્ય યસ્યાજ્ઞાં સુવણકુસુમોજ્જ્વલામ્ ।
માલામિવ મહીપાલા મૌલિચક્રેષુ ચક્રિરે

તં કદાચિત્સમાસીનમભ્યેત્ય ભુવનેશ્વરમ્ ।
ઉવાચ ક્ષિતિવિન્યસ્તજાનુર્નાગવનાધિપઃ

દેવ દિવ્યદ્યુતિર્દન્તી ગૃહીતો ઽસ્માભિરદ્ભુતઃ ।
ત્વત્કીર્તિશ્રવણાદ્ભૂમિમૈરાવણ ઇવાગતઃ

દ્વારિ સ્થિતો ઽસૌ દ્વિરદસ્ત્રિદશાર્હઃ પ્રદૃશ્યતામ્ ।
ભૃત્યાનાં પ્રભુનાં દૃષ્ટઃ સફલો હિ પરિશ્રમઃ

એતદાકર્ણ્ય નૃપતિર્નિર્ગત્યામાત્યસંમતઃ ।
દદર્શ દ્વિરદં દ્વારિ કૈલાસમિવ જઙ્ગમમ્

ઉદ્દામસૌરભાહૂતૈર્ભ્રમરૈર્ગણ્ડડિણ્ડિમૈઃ ।
શૃઙ્ગારાભરણોદારં વસન્તમિવ સેવિતમ્

દન્તપર્યન્તવિશ્રાન્તકરં મીલિતલોચનમ્ ।
સ્મરન્તં વિન્ધ્યકદલીસલ્લકીકાનનશ્રિયઃ

અગસ્ત્યશાસનાદ્ યાતં ભુવિ કુઞ્જરરાજતામ્ ।
સ્ફુરત્સપ્તચ્છદામોદં વિન્ધ્યાચલમિવોન્નતમ્

તં વિલોક્ય ક્ષિતિપતિર્દન્તસ્તમ્ભવિભૂષિતમ્ ।
લક્ષ્મીવિલાસભવનં વિસ્મયાદિત્યચિન્તયત્

અહો નવનવોત્કર્ષા નિર્માણાશ્ચર્યશાલિનામ્ ।
કર્મણામનવચ્છિન્ના સંસારસર્ગસંતતિઃ

અમન્થેન સુધામ્ભોધેરનાયાસેન વાસુકેઃ ।
અનાકર્ષેણ શૈલસ્ય કેનાયં જનિતો ગજઃ

અથ હસ્તિમહામાત્રં સંયાતં નામ ભૂપતિઃ ।
આદિદેશાર્ચિતાદેશં ગજો ઽયં દમ્યતામિતિ

તદાદિશ્ય મહીપાલે યાતે ઽન્તઃપુરમન્દિરમ્ ।
નાગં જગ્રાહ સંયાતઃ સર્વશિક્ષાભરક્ષમમ્

સ સચ્છિષ્ય ઇવ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાગ્જન્માભ્યાસયન્ત્રિતઃ ।
નીતસ્તેન પ્રયત્નેન સર્વશિક્ષાવિનીતતામ્

બહુદાનનિરુદ્વેગઃ શક્ત્યુત્સાહયુતઃ ક્ષમી ।
રિપુપ્રઘાતસુગતિઃ સ રાજ્ઞસ્તુલ્યતાં યયૌ

દમ્યક્રિયાસમુત્તીર્ણં તતસ્તં કુઞ્જરેશ્વરમ્ ।
નરેશ્વરાય સંયાતઃ કૃતકૃત્યો ન્યવેદયત્

દૃષ્ટ્વા તમઙ્કુશાયત્તં નિર્વિકારબલોદયમ્ ।
ઉત્સાહશિખરારૂઢં મેને રાજા જયશ્રિયમ્

સ સંજાતપ્રહર્ષોત્થદાક્ષ્યશિક્ષાદિદૃક્ષયા ।
તમારુરોહ સોત્સાહઃ સહસ્રાંશુરિવોદયમ્

સંયાતો ઽથ ગજેન્દ્રસ્ય મન્ત્રીવ વશવર્તિનઃ ।
સર્વમણ્ડલસંચારચાતુર્થં સમદર્શયત્

ગજપ્રેક્ષાપ્રસઙ્ગેન મૃગયાકેલિલાલસઃ ।
રાજા નિજોત્સાહમિવ વ્યગાહત વનં મહત્

સ યયૌ રત્નકેયૂરકિરણૈર્દૂરસર્પીભિઃ ।
સલ્લકીપલ્લવવરૈર્દિગ્નાગાનાહ્વયન્નિવ

વ્રજન્તં તત્ર દદૃશુસ્તં વને વનદેવતાઃ ।
પ્રહર્ષવિસ્મયાકીર્ણકર્ણપૂરીકૃતેક્ષણાઃ

શબરીકબરીપાશપુષ્પસૌરભનિર્ભરાઃ ।
વૈન્ધ્યા વસુંધરાધીશં મરુતસ્તં સિષેવિરે

અથ વિન્ધ્યોપકણ્ઠેષુ સ્વચ્છન્દસુખશાખિષુ ।
સ્મૃત્વા વિલાસવૃત્તાન્તં ગજઃ સોત્કણ્ઠતાં યયૌ

કરિણ્યાઃ પ્રેમબદ્ધાયા ગન્ધમાઘ્રાય સ દ્વિપઃ ।
નીતિં નૃપ ઇવોત્સિક્તસ્તત્યાજાઙ્કુશયન્ત્રણામ્

સવેગં ધાવતસ્તસ્ય રાગાકૃષ્ટસ્ય દણ્ડિનઃ ।
વિમૂઢસ્યેવ સંસારે નાભવદ્વિરતિઃ ક્કચિત્

દૃષ્ટ્વા પ્રભઞ્જનજવં કુઞ્જરં રાજકુઞ્જરઃ ।
વ્રજન્તં જાતસંદેહઃ સંયાતમિદમબ્રવીત્

અહો બતાયં ભવતા વિનયં ગ્રાહિતો ગજઃ ।
દૃષ્ટઃ પ્રયાતો વૈમુખ્યં ગુરોરસ્યાઙ્કુશસ્ય યઃ

ભ્રમતીવ દિશાં ચક્રમનુયાન્તીવ પાદપાઃ ।
પાદન્યાસભરેણાસ્ય ક્ષીબેણાધૂર્ણતે ક્ષિતિઃ

અસ્મિન્ દેવ ઇવાકાલે પ્રયાતે પ્રતિકૂલતામ્ ।
સર્વાઃ પુરુષકારસ્ય નિષ્ફલા યત્નવૃત્તયઃ

વચઃ શ્રુત્વેતિ સંયાતઃ પ્રભોરાયાતસાધ્વસઃ ।
શિક્ષાપવાદવૈલક્ષ્યાદુવાચ રચિતાઞ્જલિઃ

દેવ સર્વક્રિયાયત્તઃ કુઞ્જરો ઽયં મયા કૃતઃ ।
કરિણીગન્ધમાઘ્રાય યાતઃ કિં ત્વદ્ય વિક્રિયામ્

નોપદેશં ન નિયમં ન દાક્ષિણ્યં ન સાધુતામ્ ।
સ્મરન્તિ જન્તવઃ કામં કામસ્ય વશમાગતાઃ

કેન રતિરસોત્સિક્તા વિષયાભિમુખી મતિઃ ।
અદભ્રશ્વભ્રવિભ્રષ્ટશઓલકુલ્યેવ વાર્યતે

શરીરશ્રમશિક્ષાયાં દમકાઃ કુશલા વયમ્ ।
મનોનિયમશિક્ષાયાં મુનયો ઽપિ ન પણ્ડિતાઃ

રાગાદગણિતાયાસઃ સ્ખલિતાખિલસંયમઃ ।
એષ ધાવત્યમારેણ મૂર્ખઃ ખલ ઇવ દ્વિપઃ

વૃક્ષશાખાં સમાલમ્બ્ય ત્યજેમં પૃથિવીપતે ।
વ્યસની પતિતઃ સત્યં પાતયત્યેવ દુર્જનઃ

સંયાતસ્ય વચઃ શ્રુત્વા તત્કાલસદૃશં નૃપઃ ।
તેનૈવ સહિતઃ શાખામાલલમ્બે મહાતરોઃ

અવતીર્ય તરોરશ્વમારુહ્ય નૃપતૌ ગતે ।
પ્રાપ્યાલિલિઙ્ગ કરિણીં વિગાહ્ય ગહનં ગજઃ

તતઃ શાન્તસ્મરો હસ્તી દિનૈરભ્યેત્ય સપ્તભિઃ ।
સ્વયમાલાનસંબદ્ધસ્તસ્થૌ ભુક્ત્વા યથાસુખમ્

શિક્ષાસંયમયન્ત્રિતં તં દૃષ્ટ્વા સ્વયમાગતમ્ ।
સંયાતઃ કૌશલોત્કર્ષહર્ષાદ્રાજ્ઞે ન્યવેદયત્

રાગવાગુરયાકૃષ્ટઃ પ્રયયૌ યઃ સ્મરાતુરઃ ।
શિક્ષાયામવિસંવાદી સો ઽયં પ્રાપ્તઃ સ્વયં ગજઃ

સંકેતયન્ત્રિતો વશ્યો રસજ્ઞઃ સલ્લકીભુવામ્ ।
સંતપ્તલોહકવલં ગૃહ્ણાતિ વિનયે સ્થિતઃ

એષ કામરસાકૃષ્ટઃ કષ્ટાં વિકૃતિમાયયૌ ।
પુનઃ પ્રકૃતિમાપન્નઃ પ્રશાન્તમદનજ્વરઃ

શક્યા દમયિતું દેવ સિંહવ્યાઘ્રગજાદયઃ ।
ન તુ રાગાસવક્ષીબવિષયાભિમુખં મનઃ

એતદાકર્ણ્ય ભૂપાલસ્તત્તથેતિ વિચિન્તયન્ ।
ઉવાચ સત્યમુચિતં સંયાત કથિતં ત્વયા

અપ્યસ્તિ કશ્ચિલ્લોકે ઽસ્મિન્ યેન ચિત્તમદદ્વિપઃ ।
નીતઃ પ્રશમશીલેન સંયમાલાનલીનતામ્

ઇત્યુક્તે દે વતાવિષ્ટઃ સંયાતસ્તમભાષત ।
દેવ સન્તિ જગત્ક્લેશનિઃશેષોન્મૂલનોદ્યતાઃ

વિવેકાલોકિતા લોકે વૈરાગ્યજનિતાગ્રહાઃ ।
શમસંતોષવિશદા બુદ્ધા એવ પ્રબોધિનઃ

ઇતિ બુદ્ધાભિધાં શ્રુત્વા સમ્યક્સંબોધિચેતસઃ ।
રાજ્ઞઃ પ્રાગ્જન્મજાભ્યાસપ્રણિધાનમજાયત

વિનિમજ્જજ્જગદિદં સંસારે મકરાકરે ।
સંતારયેયં સંબોધિમુક્તઃ કુશલસેતુના

અથોચુર્દેવતા વ્યોન્મસ્તં શુદ્ધાવાસકાયિકાઃ ।
સમ્યક્સંબોધિસંબુદ્ધો ભવિષ્યસિ મહામતે

ઇતિ તદ્વચનં શ્રુત્વા રાજા વિરજસાં વરઃ ।
જાતિસ્મરો દિવ્યચક્ષુઃ પ્રયયૌ બોધિસત્ત્વતામ્

અથ સ વિપુલસત્ત્વસ્તત્ત્વનિક્ષિપ્તચક્ષુર્
ભવજલનિધિમજ્જત્સર્વભૂતાનુકમ્પી ।
અભવદભિનવોદ્યત્સંવુદિત્સાહયોગાદ્
દલિતકુશલસેતુઃ સત્ત્વસંતારણાય