અથર્વવેદ · અધ્યાય 3.3

અચિક્રદત્સ્વપા ઇહ ભુવદગ્ને વ્યચસ્વ રોદસી ઉરૂચી ।
યુઞ્જન્તુ ત્વા મરુતો વિશ્વવેદસ આમું નય નમસા રાતહવ્યમ્

દૂરે ચિત્સન્તમરુષાસ ઇન્દ્રમા ચ્યાવયન્તુ સખ્યાય વિપ્રમ્ ।
યદ્ગાયત્રીં બૃહતીમર્કમસ્મૈ સૌત્રામણ્યા દધૃષન્ત દેવાઃ

અદ્ભ્યસ્ત્વા રાજ વરુણો હ્વયતુ સોમસ્ત્વા હ્વયતુ પર્વતેભ્યઃ ।
ઇન્દ્રસ્ત્વા હ્વયતુ વિડ્ભ્ય આભ્યઃ શ્યેનો ભૂત્વા વિશ આ પતેમાઃ

શ્યેનો હવ્યં નયત્વા પરસ્માદન્યક્ષેત્રે અપરુદ્ધં ચરન્તમ્ ।
અશ્વિના પન્થાં કૃણુતાં સુગં ત ઇમં સજાતા અભિસંવિશધ્વમ્

હ્વયન્તુ ત્વા પ્રતિજનાઃ પ્રતિ મિત્રા અવૃષત ।
ઇન્દ્રાગ્ની વિશ્વે દેવાસ્તે વિશિ ક્ષેમમદીધરન્

યસ્તે હવં વિવદત્સજાતો યશ્ચ નિષ્ટ્યઃ ।
અપાઞ્ચમિન્દ્ર તં કૃત્વાથેમમિહાવ ગમય

{{સાયણભાષ્યમ્।
ઽઅચિક્રદત્ઽ ઇતિ સૂક્તેન શત્રૂત્સાદિતસ્ય રાજ્ઞઃ પુનઃ સ્વરાષ્ટ્રપ્રવેશાર્થં શત્રુસેનાકારં પુરોડાશમ્ ઉદકેષુ દર્ભાન્ સંસ્તીર્ય તત્ર નિનયેત્ । તતો નિમજ્જનાર્થં તં પુરોડાશં લોષ્ટેન પૂરયેત્ ।
તથા અનેન સૂક્તેન સ્વરાષ્ટ્રપ્રવેશાર્થં ક્ષીરોદનં સંપાત્ય અભિમન્ત્ર્ય રાજાનમ્ આશયેત્ ।
અત્ર સૂત્રમ્ -- " ઽઅચિક્રદત્ઽ (અ ૩,૩), ઽઆ ત્વા ગન્ઽ ( અ ૩,૪ ) ઇતિ યસ્માદ્ રાષ્ટ્રાદ્ અવરુદ્ધસ્તસ્યાશાયાં ઽસેનાવિધં પુરોડાશં દર્ભેષૂદકે નિનયતિઽ ( કૌસૂ ૧૬,૩૦ ) ઇત્યાદિ ।
અત્ર ‘અચિક્રદત્ઽ ઇત્યસ્ય સાકમેધાખ્યપર્વણિ પૂર્વેદ્યુઃ ક્રિયમાણાયામ્ આગ્નેય્યામ્ ઇષ્ટ્યાં પ્રધાનયાગાનુમન્ત્રણે વિનિયોગઃ । ઉક્તં વૈતાને -- “કાર્તિક્યાં સાકમેધાઃ। પૂર્વેદ્યુરિષ્ટ્યામ્ અગ્નેરનીકવતઃ ‘અચિક્રદત્
(વૈતાશ્રૌ ૯,૧;૨ ) ઇતિ ।
અચિક્રદત્સ્વપા ઇહ ભુવદગ્ને વ્યચસ્વ રોદસી ઉરૂચી ।
યુઞ્જન્તુ ત્વા મરુતો વિશ્વવેદસ આમું નય નમસા રાતહવ્યમ્

અચિક્રદત્ । સ્વઽપાઃ। ઇહ । ભુવત્ । અગ્ને । વિ । અચસ્વ । રોદસી ઇતિ । ઉરૂચી ઇતિ ।
યુઞ્જન્તુ । ત્વા । મરુતઃ । વિશ્વઽવેદસઃ । આ । અમુમ્ । નય । નમસા । રાતઽહવ્યમ્

હે અગ્ને અસૌ સ્વરાષ્ટ્રાત્ પ્રચ્યુતો રાજા અચિક્રદત્ પુનઃ સ્વરાષ્ટ્રપ્રવેશાય ત્વામ્ આહ્વયતિ । પ્રાર્થયત ઇત્યર્થઃ । કદિ ક્રદિ ક્લદિ આહ્વાને રોદને ચ। અસ્માદ્ ણ્યન્તાત્ લુઙિ ચઙિ રૂપમ્ । ઽઅનિત્યમ્ આગમશાસનમ્ઽ ઇતિ નુમભાવઃ । સ ત્વદનુગ્રહાત્ ઇહ સ્વરાષ્ટ્રે સ્વપાઃ સ્વકીયાનાં પ્રજાનાં પાલકઃ સુકર્મા વા ભુવત્ ભવતુ । ભવતેર્લેટિ અડાગમઃ। છાન્દસઃ શપો લુક્ । ઽભૂસુવોસ્તિઙિઽ ( પા ૭,૩,૮૮ ) ઇતિ ગુણપ્રતિષેધે ઉવઙ્। તદ્રક્ષણાર્થં ત્વં ચ ઉરૂચી ઉરૂચ્યૌ ઉર્વઞ્ચને। વ્યાપનશીલે ઇત્યર્થઃ। ઉરુપૂર્વાદ્ અઞ્ચતેઃ *[ક્વિન્ ] ઽઅઞ્ચતેશ્ચોપસંખ્યાનમ્ઽ ( પાવા ૪,૧,૬) ઇતિ ઙીપ્ । ઉદાત્તનિવૃત્તિસ્વરેણ ઙીપ ઉદાત્તત્વમ્ । ઈદૃશૌ રોદસી દ્યાવાપૃથિવ્યૌ ઽવ્યચસ્વ વ્યાપ્નુહિ । વ્યચતિર્વ્યાપ્તિકર્મા । અપિ ચ વિશ્વવેદસઃ સર્વવિષયજ્ઞાનયુક્તા મરુતઃ એતન્નામાન એકોનપઞ્ચાશત્સંખ્યાકા દેવાઃ હે અગ્ને ત્વા ત્વાં યુઞ્જન્તુ પ્રાપ્નુવન્તુ । ત્વત્સહાયા ભવન્તુ ઇત્યર્થઃ । વિશ્વવેદસ ઇતિ । વિદ જ્ઞાને ઇત્યસ્માદ્ ભાવે અસુન્ । ઽબહુવ્રીહૌ વિશ્વં સંજ્ઞાયામ્ઽ (પા ૬,૨,૧૦૬ ) ઇતિ પૂર્વપદાન્તોદાત્તત્વમ્ । નમસા નમસ્કારેણ યુક્તં રાતહવ્યમ્ દત્તહવિષ્કમ્ અમુમ્ ઉક્તલક્ષણં રાજાનમ્ આ નય પુનઃ સ્વરાષ્ટ્રં પ્રાપય।
દૂરે ચિત્સન્તમરુષાસ ઇન્દ્રમા ચ્યાવયન્તુ સખ્યાય વિપ્રમ્ ।
યદ્ગાયત્રીં બૃહતીમર્કમસ્મૈ સૌત્રામણ્યા દધૃષન્ત દેવાઃ

દૂરે। ચિત્ । સન્તમ્ । અરુષાસઃ । ઇન્દ્રમ્ । આ । ચ્યવયન્તુ । સખ્યાય । વિપ્રમ્ ।
યત્ । ગાયત્રીમ્ । બૃહતીમ્ । અર્કમ્ । અસ્મૈ । સૌત્રામણ્યા । દધૃષન્ત । દેવાઃ

અરુષાસઃ આરોચમાનાઃ દીપ્યમાનાઃ । અરુષીરારોચનાદ્ ઇતિ યાસ્કઃ ( નિ ૧૨,૭)। ઋત્વિજઃ દૂરે ચિત્ સન્તમ્ । ચિત્શબ્દઃ અપ્યર્થે । સ્વર્ગે વસન્તં વિદ્યમાનમપિ વિપ્રમ્ । મેધાવિનામૈતત્ । મેધાવિનમ્ ઇન્દ્રં સખ્યાય અસ્ય રાજ્ઞઃ સખિકર્મણે સાહાય્યાચરણાય । ઽસલ્યુર્યઃઽ (પા ૫,૧,૧૨૬ ) ઇતિ યઃ। આ ચ્યાવયન્તુ આગમયન્તુ। આનેતવ્યસ્યેન્દ્રસ્ય આધિક્યં દર્શયતિ -- યત્ યસ્માત્ કારણાદ્ દેવાઃ પ્રસિદ્ધાઃ અસ્મૈ ઇન્દ્રાય ગાયત્રીમ્ સોમાહરણાદિના પ્રખ્યાતવીર્યં ગાયત્ર્યાખ્યં છન્દઃ બૃહતીમ્ અસ્માન્ન્યૂનાધિકાક્ષરાણામ્ અન્યેષાં છન્દસાં પ્રધાનભૂતામ્ । બૃહત્યાઃ પ્રાધાન્યં ચ અન્યત્ર શ્રૂયતે-- ઽયાનિ ચ ચ્છન્દાંસ્યત્યરિચ્યન્ત । યાનિ ચ નોદભવન્ તાનિ નિર્વીર્યાણિ હીનાન્યમન્યન્ત। સાબ્રવીદ્ બૃહતી । મામેવ ભૂત્વા મામ્ ઉપસંશ્રયતેતિઽ (તૈબ્રા ૧,૫,૧૨,૩ ) । ઽબૃહતી છન્દસાં સ્વારાજ્યં પરીયાયઽ (તુ. તાંબ્રા ૨૪,૬,૩) ઇતિ । અર્કમ્ અર્ચનસાધનભૂતં મન્ત્રાત્મકં બૃહદુક્થાત્મકં શસ્ત્રમ્ સૌત્રામણ્યા। સુષ્ટુ ત્રાયત ઇતિ સુત્રામા ઇન્દ્રઃ । તદ્દેવત્યયા ક્રિયયા દધૃષન્ત અધારયન્ । ગાયત્ર્યાદિભિરિન્દ્રમ્ અતિશયિતવીર્યમ્ અકુર્વન્નિત્યર્થઃ । યદ્વા ગાયત્ર્યાદિકમ્ અસ્મા ઇન્દ્રાય । પ્રાયચ્છન્ ઇતિ શેષઃ । તથા સૌત્રામણ્યા એતન્નામકેન હવિર્યજ્ઞેન દેવા દધૃષન્ત । પૂર્વં વિસ્રસ્તાવયવમ્ ઇન્દ્રં પુનઃ સર્વાવયવોપેતમ્ અકુર્વન્નિત્યર્થઃ। શ્રૂયતે હિ--ઽઇન્દ્રસ્ય સુષુવાણસ્ય દશધેન્દ્રિયં વીર્યં પરાપતત્ । તદ્ દેવાઃ સૌત્રામણ્યા સમભરન્ઽ (તૈ ૫,૬,૩,૪ ) ઇતિ । તસ્માદ્ અતિશયિતવીર્યયોગાત્ તમેવ આ ચ્યાવયન્તુ ઇતિ સંબન્ધઃ।
અદ્ભ્યસ્ત્વા રાજ વરુણો હ્વયતુ સોમસ્ત્વા હ્વયતુ પર્વતેભ્યઃ ।
ઇન્દ્રસ્ત્વા હ્વયતુ વિડ્ભ્ય આભ્યઃ શ્યેનો ભૂત્વા વિશ આ પતેમાઃ

અત્ઽભ્યઃ । ત્વા । રાજા । વરુણઃ । હ્વયતુ । સોમઃ । ત્વા । હ્વયતુ । પર્વતેભ્યઃ । ઇન્દ્રઃ । ત્વા । હ્વયતુ । વિટ્ઽભ્યઃ । આભ્યઃ । શ્યેનઃ । ભૂત્વા । વિશઃ ।આ। પત। ઇમાઃ

હે પરૈરવરુદ્ધરાષ્ટ્ર રાજન્ ત્વા ત્વાં વરુણો રાજા અદ્ભ્યઃ સ્વસંબન્ધિનીભ્યઃ સકાશાદ્ હ્વયતુ આકારયતુ । અદ્ભ્ય ઇતિ । ઽઅપો ભિઽ (પા ૭,૪,૪૮) ઇતિ તકારઃ । તથા સોમઃ લતારૂપેણાવસ્થિતઃ પર્વતેભ્યઃ સ્વનિવાસસ્થાનેભ્યઃ ત્વા ત્વાં હયતુ । ઇન્દ્રશ્ચ વિટ્પતિઃ । ઽસ્વસ્તિદા વિશાં પતિર્વૃત્રહા વિમૃધો વશી । વૃષેન્દ્રઃઽ ( અ ૧,૨૧,૧) ઇતિ શ્રૂયતે । આભ્યઃ યા પ્રજાસુ ત્વમ્ ઇદાનીં નિવસસિ આભ્યો વિડ્ભ્યઃ પ્રજાભ્યઃ સકાશાત્ ત્વા ત્વાં હ્વયતુ । રાજ્યભ્રષ્ટસ્ય રાજ્ઞઃ ત્રીણિ નિવાસસ્થાનાનિ સંભાવિતાનિ । સમુદ્રમધ્યં પર્વતાઃ દેશાન્તરં વા । તેભ્યઃ સર્વેભ્યઃ સ્વકીયેભ્યો વરુણાદયસ્ત્વામ્ આહ્વયન્તુ । પુનઃ સ્વરાજ્યપ્રવેશાયેત્યર્થઃ । એવં તૈર્દેવૈરાહૂતસ્ત્વમ્ ઇમાઃ સ્વકીયાઃ પૂર્વં પાલિતા વિશઃ પ્રજાઃ શ્યેનો ભૂત્વા । શ્યેનઃ પક્ષિવિશેષઃ । સ ઇવ શીઘ્રગતિઃ પરૈરનાધર્ષિતશ્ચ ભૂત્વા આ પત આગચ્છ ! પત્લૃ ગતૌ । લોટિ ઽઅતો હેઃઽ (પા ૬,૪,૧૦૫ ) ઇતિ હેર્લુક્ ।
શ્યેનો હવ્યં નયત્વા પરસ્માદન્યક્ષેત્રે અપરુદ્ધં ચરન્તમ્ ।
અશ્વિના પન્થાં કૃણુતાં સુગં ત ઇમં સજાતા અભિસંવિશધ્વમ્

શ્યેનઃ । હવ્યમ્ । નયતુ । આ । પરસ્માત્ । અન્યઽક્ષેત્રે । અપઽરુદ્ધમ્ । ચરન્તમ્ । અશ્વિના । પન્થામ્ । કૃણુતામ્ । સુઽગમ્ । તે । ઇમમ્ । સઽજાતાઃ । અભિઽસંવિશધ્વમ્

શ્યેનઃ શંસનીયગતિઃ દ્યુસ્થાનો દેવઃ અન્યક્ષેત્રે પરરાષ્ટ્રે અવરુદ્ધમ્ શત્રુભિર્નિરુદ્ધં ચરન્તમ્ વર્તમાનમ્ અત એવ હવ્યમ્ હ્વાતવ્યમ્ । ઽબહુલં છન્દસિઽ (પા ૬,૧,૩૪ ) ઇતિ હ્વઃ સંપ્રસારણમ્ । ઈદૃશં તં રાજાનં પરસ્માત્ પરરાષ્ટ્રાદ્ આ નયતુ સ્વદેશં પ્રતિ પ્રાપયતુ । તથા હે રાજન્ તે તવ અશ્વિના અશ્વિનૌ દેવૌ । ઽસુપાં સુલુક્ઽ (પા ૭,૧,૩૯) ઇત્યાકારઃ। પન્થામ્ પન્થાનમ્ । છાન્દસમ્ આત્વં નલોપો વા । આગમનમાર્ગં સુગમ્ સુખેન ગન્તું યોગ્યં નિરોધકશત્રુશૂન્યં કૃણુતામ્ કુરુતામ્ । સુગમ્ ઇતિ । ઽસુદુરોરધિકરણેઽ ( પાવા ૩,૨,૪૮) ઇતિ ડઃ । હે સજાતાઃ સમાનજન્માનો બન્ધવઃ યૂયમ્ ઇમમ્ પુનઃ સ્વરાષ્ટ્રં પ્રવિષ્ટં રાજાનમ્ અભિસંવિશધ્વમ્ અભિતઃ સર્વતઃ પ્રવિશ્ય સંવિશધ્વમ્ ઉપવિશ્ય સેવધ્વમ્ । વિશેર્વ્યત્યયેન આત્મનેપદમ્।
હ્વયન્તુ ત્વા પ્રતિજનાઃ પ્રતિ મિત્રા અવૃષત ।
ઇન્દ્રાગ્ની વિશ્વે દેવાસ્તે વિશિ ક્ષેમમદીધરન્

હ્વયન્તુ । ત્વા । પ્રતિઽજનાઃ । પ્રતિ । મિત્રાઃ । અવૃષત ।
ઇન્દ્રાગ્ની ઇતિ । વિશ્વે । દેવાઃ । તે । વિશિ । ક્ષેમમ્ । અદીધરન્

પ્રતિજનાઃ હે રાજન્ ત્વા ત્વાં વયન્તુ સાંતત્યેન સેવન્તામ્ । વેઞ્ તન્તુસંતાને ઇત્યસ્માત્ લોટ્ । કર્તરિ શપ્ । તથા પ્રતિમિત્રાઃ પ્રતિકૂલાનિ મિત્રાણિ અવૃષત વિરોધં પરિત્યજ્ય સંભજન્તામ્ । વૃઙ્ સંભક્તૌ ઇત્યસ્માત્ છાન્દસે લુઙિ ઽલિઙ્સિચોરાત્મનેપદેષુઽ (પા ૭,૨,૪૨) ઇતિ પક્ષે ઇડભાવઃ । ઽઉશ્ચઽ (પા ૧,૨,૧૨) ઇતિ સિચઃ કિત્ત્વાદ્ ગુણાભાવઃ । ઇન્દ્રાગ્ની વિશ્વે દેવાશ્ચ વિશિ । જાતાવેકવચનમ્ । વિક્ષુ પ્રજાસુ તે તવ ક્ષેમમ્ રક્ષણમ્ અદીધરન્ ધારયન્તુ કુર્વન્તુ । ધારયતેર્ણ્યન્તાત્ લુઙિ ચઙિ રૂપમ્ ॥
યસ્તે હવં વિવદત્સજાતો યશ્ચ નિષ્ટ્યઃ ।
અપાઞ્ચમિન્દ્ર તં કૃત્વાથેમમિહાવ ગમય

યઃ । તે । હવમ્ । વિઽવદત્ । સઽજાતઃ । યઃ । ચ । નિષ્ટ્યઃ ।
અપાઞ્ચમ્ । ઇન્દ્ર । તમ્ । કૃત્વા । અથ । ઇમમ્ । ઇહ । અવ । ગમય

હે રાજન્ તે તવ હવમ્ સ્વરાષ્ટ્રપ્રવેશવિષયં પુનરાહ્વાનં યઃ સજાતઃ સમાનજન્મા । સમબલ ઇત્યર્થઃ। યશ્ચ નિષ્ટ્યઃ નીચઃ। નિકૃષ્ટબલ ઇત્યર્થઃ । ઽઅવ્યયાત્ ત્યપ્ઽ (પા ૪,૨,૧૦૪) ઇત્યત્ર ‘નિસો ગતેઽ ઇતિ વચનાત્ ત્યપ્ । ઽહ્રસ્વાત્ તાદૌ તદ્ધિતેઽ (પા ૮,૩,૧૦૧ ) ઇતિ સકારસ્ય મૂર્ધન્યઃ। અનયોરન્યતરઃ કશ્ચિદ્ વિવદત્ વિવદેત્ નાનુમન્યેત । વિપૂર્વાદ વદેર્લેટિ અડાગમઃ। હે ઇન્દ્ર તમ્ ઉભયવિધં શત્રુમ્ અપાઞ્ચમ્ અપગતં બહિષ્કૃતં કૃત્વા અથ અનન્તરમ્ ઇમમ્ પ્રકૃતં રાજાનમ્ ઇહ અસ્મિન્ રાષ્ટ્રે અવ ગમય બોધય । અસ્ય રાષ્ટ્રસ્ય અયમેવ રાજેતિ પ્રખ્યાપયેત્યર્થઃ।
ઇતિ પ્રથમેઽનુવાકે તૃતીયં સૂક્તમ્ ।
}}