અથર્વવેદ · અધ્યાય 10.4

ઇન્દ્રસ્ય પ્રથમો રથો દેવાનામપરો રથો વરુણસ્ય તૃતીય ઇત્।
અહીનામપમા રથ સ્થાનુમારદથાર્ષત્

દર્ભઃ શોચિસ્તરૂણકમશ્વસ્ય વારઃ પરુષસ્ય વારઃ ।
રથસ્ય બન્ધુરમ્

અવ શ્વેત પદા જહિ પૂર્વેણ ચાપરેણ ચ ।
ઉદપ્લુતમિવ દાર્વહીનામરસં વિષં વારુગ્રમ્

અરંઘુષો નિમજ્યોન્મજ પુનરબ્રવીત્।
ઉદપ્લુતમિવ દાર્વહીનામરસં વિષં વારુગ્રમ્

પૈદ્વો હન્તિ કસર્ણીલં પૈદ્વઃ શ્વિત્રમુતાસિતમ્ ।
પૈદ્વો રથર્વ્યાઃ શિરઃ સં બિભેદ પૃદાક્વાઃ

પૈદ્વ પ્રેહિ પ્રથમોઽનુ ત્વા વયમેમસિ ।
અહીન્ વ્યસ્યતાત્પથો યેન સ્મા વયમેમસિ

ઇદં પૈદ્વો અજાયતેદમસ્ય પરાયણમ્ ।
ઇમાન્યર્વતઃ પદાહિઘ્ન્યો વાજિનીવતઃ

સંયતં ન વિ ષ્પરદ્વ્યાત્તં ન સં યમત્।
અસ્મિન્ ક્ષેત્રે દ્વાવહી સ્ત્રી ચ પુમાંશ્ચ તાવુભાવરસા

અરસાસ ઇહાહયો યે અન્તિ યે ચ દૂરકે ।
ઘનેન હન્મિ વૃશ્ચિકમહિં દણ્ડેનાગતમ્

અઘાશ્વસ્યેદં ભેષજમુભયો સ્વજસ્ય ચ ।
ઇન્દ્રો મેઽહિમઘાયન્તમહિં પૈદ્વો અરન્ધયત્

પૈદ્વસ્ય મન્મહે વયં સ્થિરસ્ય સ્થિરધામ્નઃ ।
ઇમે પશ્ચા પૃદાકવઃ પ્રદીધ્યત આસતે

નષ્ટાસવો નષ્ટવિષા હતા ઇન્દ્રેણ વજ્રિણા ।
જઘાનેન્દ્રો જઘ્નિમા વયમ્

હતાસ્તિરશ્ચિરાજયો નિપિષ્ટાસઃ પૃદાકવઃ ।
દર્વિં કરિક્રતં શ્વિત્રં દર્ભેષ્વસિતં જહિ

કૈરાતિકા કુમારિકા સકા ખનતિ ભેષજમ્ ।
હિરણ્યયીભિરભ્રિભિર્ગિરીનામુપ સાનુષુ

આયમગન્ યુવા ભિષક્પૃશ્નિહાપરાજિતઃ ।
સ વૈ સ્વજસ્ય જમ્ભન ઉભયોર્વૃશ્ચિકસ્ય ચ

ઇન્દ્રો મેઽહિમરન્ધયન્ મિત્રશ્ચ વરુણશ્ચ ।
વાતાપર્જન્યોભા

ઇન્દ્રો મેઽહિમરન્ધયત્પૃદાકું ચ પૃદાક્વમ્ ।
સ્વજં તિરશ્ચિરાજિં કસર્ણીલં દશોનસિમ્

ઇન્દ્રો જઘાન પ્રથમં જનિતારમહે તવ ।
તેષામુ તૃહ્યમાણાનાં કઃ સ્વિત્તેષામસદ્રસઃ

સં હિ શીર્ષાણ્યગ્રભં પૌઞ્જિષ્ઠ ઇવ કર્વરમ્ ।
સિન્ધોર્મધ્યં પરેત્ય વ્યનિજમહેર્વિષમ્

અહીનાં સર્વેષાં વિષં પરા વહન્તુ સિન્ધવઃ ।
હતાસ્તિરશ્ચિરાજયો નિપિષ્ટાસઃ પૃદાકવઃ

ઓષધીનામહં વૃણ ઉર્વરીરિવ સાધુયા ।
નયામ્યર્વતીરિવાહે નિરૈતુ વિષમ્

યદગ્નૌ સૂર્યે વિષં પૃથિવ્યામોષધીષુ યત્।
કાન્દાવિષં કનક્નકં નિરૈત્વૈતુ તે વિષમ્

યે અગ્નિજા ઓષધિજા અહીનાં યે અપ્સુજા વિદ્યુત આબભૂવુઃ ।
યેષાં જાતાનિ બહુધા મહાન્તિ તેભ્યઃ સર્પેભ્યો નમસા વિધેમ

તૌદી નામાસિ કન્યા ઘૃતાચી નામ વા અસિ ।
અધસ્પદેન તે પદમા દદે વિષદૂષણમ્

અઙ્ગાદઙ્ગાત્પ્ર ચ્યાવય હૃદયં પરિ વર્જય ।
અધા વિષસ્ય યત્તેજોઽવાચીનં તદેતુ તે

આરે અભૂદ્વિષમરૌદ્વિષે વિષમપ્રાગપિ ।
અગ્નિર્વિષમહેર્નિરધાત્સોમો નિરણયીત્।
દંષ્ટારમન્વગાદ્વિષમહિરમૃત

{{ભાષ્યમ્। (સ્વામી ગઙ્ગેશ્વરાનન્દ ઉદાસીનઃ)
ચતુર્થં સૂક્તમ્ : સર્પવિષ-દૂરીકરણમ્
(૧-૨૬) ઋષિઃ-ગરુત્માન્ । દેવતા- તક્ષકઃ । ૧ પથ્યાપઙક્તિઃ ૨ ત્રિપદા
યવમધ્યાગાયત્રી; ૩,૪ પથ્યા બૃહતી; ૫-૭,૯-૧૧,૧૩-૧૫,૧૭-૨૦, ૨૨,૨૪,૨૫ અનુષ્ટપ્; ૮ ઉષ્ણિગ્ગર્ભા પરા ત્રિષ્ટુપ્; ૧૨ ભુરિગ્ગાયત્રી; ૧૬ ત્રિપદા પ્રતિષ્ઠા ગાયત્રી; ૨૧ કકુમ્મતી; ૨૩ ત્રિષ્ટુપ્; ૨૬ ત્ર્યવસાના ષટ્પદા બૃહતી ગર્ભા કકુમ્મતી ભુરિક્ ત્રિષ્ટુપ્ ॥
વિનિયોગઃ-અસ્મિન્ સૂક્તે નાનાસર્પાસ્તેષાં ચ વિષાણિ તત્તત્પ્રતીકારાશ્ચ કવિવાગ્વિષયાઃ । સર્પવિષભૈષજ્યે ચ મન્ત્રાઃ । સર્પવિષહારિકાશ્ચ કાશ્ચિદોષધયઃ । સામ્પ્રદાયિકાઃ સૂક્તમિદમેવં વિનિયોજયન્તિ । યથા - વિષભૈષજ્યે કર્મણિ ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમ:ઽ ઇત્યર્થસૂક્તસ્ય ઽબ્રાહ્મણો જજ્ઞેઽ (અથર્વ૦ ૪.૬) ઇતિ સૂક્તવદ્ વિનિયોગોઽવગન્તવ્યઃ । તથા તત્રૈવ કર્મણિ અનેન સૂક્તેન પૈદ્વં પિષ્ટ્વા અભિમન્ત્ર્ય દક્ષિણેનાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણનાસાપુટે નસ્યં દદાતિ । ઽપૈદ્વમ્=કીટકમ્, ઽતાલિણીતિઽ લોકપ્રસિદ્ધમ્ । તં પિષ્ટ્વા (કૌ૦ સૂ૦ ૩૨.૨૧) ઇતિ કેશવઃ । પૈદ્વમ્ હિરણ્યવર્ણસદૃશઃ કીટશ્ચિત્રિતો વા સ પૈદ્વ ઇત્યુચ્યતે (કૌ૦ સૂ૦ ૩૨.૧૨) ઇતિ ચ । તથા ઽઅહિભયે અનેન સૂક્તેન શ્વેતવસ્ત્રવેષ્ટિતં પૈદ્વમ અભિમન્ત્ર્ય યત્ર સર્પભયં તત્ર નિખનતિઽ (કૌ૦ સૂ૦ ૩૨.૨૨) ઇતિ કેશવઃ। ઽસર્પાદ્ભયે પૈદ્વં વસ્ત્રે બદ્ધ્વા સ્થાપયતિ તસ્મિન્ વેશ્મનિઽ ઇતિ દારિલ: ।
શઙ્કાવિષભૈષજ્યે કર્મણિ ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્ પ્ર ચ્યાવયઽ (૨૫) ઇતિ ઋચા સર્પદષ્ટં શિરઃપ્રભૃતિ આપ્રપદાન્તં હસ્તેન માર્ષ્ટિ । તત્રૈવ કર્મણિ ઽઆરે અભૂત્ઽ (૨૬) ઇતિ ઋચા ઉલ્મુકં પ્રતાપ્ય અભિમન્ત્ર્ય તતો વિષવ્રણં દૃષ્ટ્વા તત્સંમુખં ક્ષિપતિ । સર્પાદર્શને યતો દષ્ટસ્તતો નિરસ્યતિ ઉલ્મુકમ્ । તદુક્તં કૌશિકેન-ઽઇન્દ્રસ્ય પ્રથમઃઽ ઇતિ તક્ષકાયેત્યુક્તમ્ । પૈદ્વં પ્રકર્ષ્ય દક્ષિણેનાઙ્ગુષ્ઠેન દક્ષિણસ્યાં ન સ્ત: । અહિભયે સિચ્યવગૂહયતિ । ઽઅઙ્ગાદઙ્ગાત્ઽ ઇત્યાપ્રપદાત્ । ઽદેશ્મોત્તમયા નિતાપ્યાહિમભિ નિરસ્યતિ યતો દષ્ટઃઽ (કૌ૦ સૂ૦ ૩૨,૨૦-૨૫) ઇતિ ।
ઇન્દ્ર૑સ્ય પ્રથ૒મો રથો૑ દે૒વાના૒મપ૑રો૒ રથો૒ વરુ૑ણસ્ય તૃ૒તીય૒ ઇત્।
અહી૑નામપ૒મા રથ૑ સ્થા૒નુમા૑ર૒દથા૑ર્ષત્

ઇન્દ્રસ્ય । પ્રથમઃ । રથઃ । દેવાનામ્ । અપરઃ। રથઃ। વરુણસ્ય । તૃતીયઃ। ઇત્ ।
અહીનામ્ । અપઽમા । રથઃ । સ્થાણુમ્ । આરત્ । અથ । અર્ષત્

ઇન્દ્રસ્ય દેવાધિદેવસ્ય પ્રથમઃ રથઃ સ્પર્ધાયામ્ અગ્રગામી, પ્રમુખઃ રથઃ । તદનન્તરં દેવાનામ્ રથઃ અપરઃ દ્વિતીયઃ ઇન્દ્રરથસ્ય પશ્ચાદ્ગામી અસ્તિ । વરુણસ્ય અપામધિપતેઃ તૃતીયઃ ઇત્ તૃતીયસ્થાને એવ રથઃ પ્રચલતિ । અહીનાં સર્પાણાં રથ: પુનઃ સ્પર્ધાયામ્ અપમા, ઽઅપઽ પૂર્વાત્ ઽમાઙ્ માનેઽ ઇત્યસ્માત્ ડઃ, ઽસુપાં સુલુક૦ઽ (પા૦ ૭.૧. ૩૯) ઇત્યનેન વિભક્તેરાકારઃ। તથા ચ અવમઃ, નિકૃષ્ટઃ, અધમઃ નીચ
સ્થાનં પ્રતિગન્તા રથઃ। ઽઅહિરયનાદેતિ અન્તરિક્ષે, અયમપીતરોઽહિરેતસ્માદેવ, નિર્હસિત ઉપસર્ગ આહન્તીતિઽ (નિરુ૦ ૨.૧૭) । સોઽહિરથઃ સ્થાણું લતાગુલ્માદિકમ્ આરત્ પ્રાપ્નોતિ । અથ અધુના સ અર્ષત્ અસ્માત્ સ્થાનાત્ ગચ્છતુ, નિર્ગચ્છત્વિતિ । અધ્યાત્મપક્ષે-ઇન્દ્રિયાણામધિપતે: ઇન્દ્રસ્ય દિવ્યમનસ: રથઃ રંહણં ગમનં સર્વાતિશાયિવેગતયા પ્રથમઃ પ્રમુખમ્ । તત્પશ્ચાત્ દેવાનામ્ ઇન્દ્રિયાણાં તસ્માત્ ન્યૂનવેગતયા તદ્રથસ્ય દ્વિતીયં સ્થાનં ભવતિ । દેહમધ્યે રસરક્તાદ્યપામ્ અધીશ્વરસ્ય વરુણસ્ય રથઃ દેવાપેક્ષયા ન્યૂનવેગત્વાત્ તૃતીયસ્થાને ભવતિ । અહીનાં કુટિલવૃત્તીનાં રથઃ અપમા નિકૃષ્ટોઽધોમુખો ભવતિ । સ મનુષ્યં સ્થાણુત્વં પ્રાપયતિ । એતાદૃશઃ સ રથ: આર્ષત્ અસ્મત્સકાશાત્ દૂરે અપગચ્છતુ

દ૒ર્ભઃ શો૒ચિસ્ત૒રૂણ૑ક૒મશ્વ૑સ્ય૒ વારઃ૑ પરુ૒ષસ્ય૒ વારઃ૑।
રથ૑સ્ય૒ બન્ધુ૑રમ્

દર્ભઃ । શોચિઃ। તરૂણકમ્ । અશ્વસ્ય । વારઃ। પરુષસ્ય । વારઃ।
રથસ્ય। બન્ધુરમ્

દર્ભઃ પવિત્રમ્, તૃણવિશેષઃ, શોચિઃ પ્રજ્વલિતોઽગ્નિઃ સૂર્યજ્યોતિર્વા, તરૂણકમ્ તૃણવિશેષ:, ક્ષુદ્રનવીનદર્ભો વા ઇતિ કેચિત્ । અશ્વસ્ય વારઃ અશ્વબાલૈર્નિર્મિતં દંશમશકાદિનિવારણસાધનમ્ ઔષધવિશેષો વા, પરુષસ્ય વારઃ દણ્ડપાષાણાદિસર્પદૂરીકરણસાધનમ્, ઔષધવિશેષો વા । તદેતત્ સર્વં રથસ્ય સર્પાણાં રંહણસ્ય ગમનસ્ય બન્ધુરમ્ બન્ધકરમ્ । ઽનાગદમનાઽખ્યઃ કાષ્ઠવિશેષ: હિમાચલપ્રદેશે ઽનાગદૌણઽ ઇતિ પ્રખ્યાતઃ, સોઽપિ સર્પગતેઃ પ્રતિબન્ધકો ભવતિ । યદ્વા-દર્ભઃ કાશઃ શોચિઃ સર્પરથસ્ય કાન્તિઃ, પ્રકાશો વા, તરૂણકમ્ ક્ષુદ્રનવીનદર્ભઃ, અશ્વસ્ય ઘોટકસ્ય વાર: બાલ: પુચ્છમ્ પરુષસ્ય કઠોરદર્ભસ્ય વારઃ પુષ્પાણાં ગુચ્છો વા-એતત્સર્વં સર્પરથસ્ય સર્પગતેઃ બન્ધુરમ્ સ્થિતિસ્થલં વસતિર્વા ભવતીત્યર્થઃ

અવ૑ શ્વેત પ૒દા જ૑હિ૒ પૂર્વે૑ણ૒ ચાપ૑રેણ ચ।
ઉ૑દપ્લુ૒તમિ૑વ૒ દાર્વહી૑નામર૒સં વિ૒ષં વારુ૒ગ્રમ્

અવ । શ્વેત । પદા । જહિ । પૂર્વેણ । ચ । અપરેણ । ચ ।
ઉદપ્લુતમ્ઽઇવ । દારુ । અહીનામ્ । અરસમ્ । વિષમ્ । વાઃ । ઉગ્રમ્

નદ્યાદિષુ જલાવગાહને સર્પે સમાગતે સતિ કરણીયમાહ-હે શ્વેત ! ગતિમાન્ તરણકુશલ ! પૂર્વેણ ચ અપરેણ ચ દક્ષિણેન સવ્યેન ચ પદા પાદેન તં સર્પમ્ અવજહિ તાડય, મા ભૈષીઃ । ઉદપ્લુતમ્ જલે નિમજ્જિતં દારુ કાષ્ઠમ્ ઇવ, યથા તત્ નિઃસત્ત્વં સારહીનઞ્ચ જાયતે, તથૈવ, જલનિવાસિનામ્ અહીનાં સર્પાણાં વિષં ગરલમ્ અરસં નીરસં મારણપ્રભાવશૂન્યં સંપદ્યતે । યતઃ વાઃ જલાનિ ઉગ્રમ્ વિષશક્ત્યુચ્ચાટને સહજત: સમર્થાનિ ભવન્તિ । જલીયાઃ સર્પાઃ નિર્વિષાઃ ભવન્તીતિ લોકપ્રસિદ્ધેઃ। કેચિત્તુ-શ્વેત ઇતિ કરવીરનામ, તસ્યાગ્રભાગો મૂલઞ્ચેતિ પાદદ્વયં પાદદ્વયપ્રહારવત્ સર્પવિષસ્ય પ્રહારકમિતિ વ્યાખ્યાયન્તે

અ૑રંઘુ૒ષો નિ૒મજ્યો૒ન્મજ૒ પુન૑રબ્રવીત્।
ઉ૑દપ્લુ૒તમિ૑વ૒ દાર્વહી૑નામર૒સં વિ૒ષં વારુ૒ગ્રમ્

અરમઽઘુષઃ । નિઽમજ્ય । ઉત્ઽમજ્ય । પુનઃ । અબ્રવીત્ ।
ઉદપ્લુતમ્ઽઇવ । દારુ । અહીનામ્ । અરસમ્ । વિષમ્ । વાઃ । ઉગ્રમ્

અરંઘુષઃ અત્યર્થં ઘોષતિ, તર્જયતે સર્પ યઃ સ તરણકુશલ: નિમજ્જ્ય જલે નિલીય ઉન્મજ્જ્ય જલાદુદ્ગત્ય ચ પુનઃ અબ્રવીત્ પૌનઃપુન્યેન વારંવારં કથયતિ યત્ ઉદપ્લુતમિવ ઇત્યાદિ પૂર્વવત્ । અરંઘુષઃ-અલંબુષઃ ઽકટુતુમ્બીઽ સ્વભાવતઃ સર્પવિષઘ્ની । સા યદિ વિષઘ્ને જલે નિપાત્ય ઉન્મજ્જિતા ચેત્સાધિકારં વદેત્ જલીયસર્પમ્ ઽઉદપ્લુતમિવેઽત્યાદિ ઇત્યપિ કેચિત્

પૈ૒દ્વો હ૑ન્તિ કસ૒ર્ણીલં૑ પૈ૒દ્વઃ શ્વિ૒ત્રમુ૒તાસિ૒તમ્।
પૈ૒દ્વો ર૑થ૒ર્વ્યાઃ શિરઃ૒ સં બિ૑ભેદ પૃદા૒ક્વાઃ

પૈદ્વઃ । હન્તિ । કસર્ણીલમ્ । પૈદ્વઃ । શ્વિત્રમ્ । ઉત। અસિતમ્ ।
પૈદ્વઃ । રથર્વ્યાઃ । શિરઃ । સમ્ । બિભેદ । પૃદાક્વાઃ

પૈદ્વઃ મન્ત્રબલેન સર્પાણાં ગતિપ્રતિબન્ધકઃ, યદ્વા વિષવૈદ્યઃ, સર્પવશીકારવિદ્યાવિજ્ઞઃ કસર્ણીલમ્ કુત્સિતાયાં સરણ્યાં નિલીયમાનં સર્પમ્, શ્વિત્રમ્ કર્બુરમ્ ઉત અપિ ચ અસિતં કૃષ્ણસર્પં હન્તિ નાશયતિ । પૈદ્વઃ રથર્વ્યાઃ ઽધામનઽ-નામિકાયાઃ સર્પિણ્યા: ચ પૃદાક્વાઃ ઽપૃત્ઽ ઇતિ કુત્સિતશબ્દકારિણ્યા: સર્પિણ્યા: ઽકડૈતઽ ઇતિ ભાષાભાષિતાયાઃ શિરઃ સંબિભેદ શિરઃ સમ્યક્ ભિનન્તિ સ્મ । ભાષ્યકારાઃ ઽપૈદ્વઽ પદસ્ય વિભિન્નાનર્થાન્ પ્રકટયન્તિ । કેચિત્ કરવીર-ગિરિકર્ણિકાઽશ્વક્ષુરકાઽશ્વગન્ધેત્યાદ્યાસુ ઓષધિષુ કાચિત્ પૈદ્વાભિધેત્યાહુઃ । વિનિયોગકારાઃ પુન: ઽપૈદ્વઽપદેન કીટવિશેષં ગૃહ્ણન્તો વદન્તિ યત્ ઽપૈદ્વં પિષ્ટ્વા અભિમન્ત્ર્ય દક્ષિણેનાઙગુષ્ઠેન દક્ષિણનાસાપુટે નસ્યં દદાતીતિ । અતોઽયં નૂનં પરીક્ષણીયો વિષયો વિશેષજ્ઞાનામ્

પૈદ્વ૒ પ્રેહિ૑ પ્રથ૒મો ઽનુ૑ ત્વા વ૒યમેમ૑સિ।
અહી૒ન્વ્ય૑સ્યતાત્પ૒થો યેન૑ સ્મા વ૒યમે૒મસિ૑

પૈદ્વ । પ્ર। ઇહિ । પ્રથમઃ । અનુ । ત્વા । વયમ્ । આ। ઈમસિ ।
અહીન્ । વિ । અસ્યતાત્ । પથઃ । યેન । સ્મ । વયમ્ । આઽઈમસિ

પૈદ્વ હે વિષવૈદ્ય ! પ્રથમઃ પ્રેહિ સર્વપ્રથમં ત્વં અગ્રે યાહિ । વયં ત્વા ત્વામ્ અનુ પશ્ચાત્ એમસિ આગચ્છામઃ, અનુસરામઃ । માર્ગપતિતાન અહીન્ સર્પાન્ પથઃ તસ્માત્ માર્ગાત્ વ્યસ્યતાત્ ઇતસ્તતઃ પ્રક્ષિપ, યેન વયમ્ આ ઈમસિ એમસિ આગચ્છામઃ । સ્મોઽવધારણે

ઇ૒દં પૈ૒દ્વો અ૑જાયતે૒દમ૑સ્ય પ૒રાય૑ણમ્।
ઇ૒માન્યર્વ૑તઃ પ૒દાહિ૒ઘ્ન્યો વા૒જિની૑વતઃ

ઇદમ્ । પૈદ્વઃ । અજાયત । ઇદમ્ । અસ્ય । પરાઽઅયનમ્ ।
ઇમાનિ । અર્વતઃ। પદા। અહિઽઘ્ન્યઃ। વાજિનીઽવતઃ

ઇદમ્ ઇતિ લિઙ્ગવ્યત્યયઃ, અયમ્ પૈદ્વઃ અજાયત દૃષ્ટિપથમાગતઃ । યદ્વા-ઇદં સ્થાન નિર્દેશક સર્વનામ, યત્ર પૈદ્વઃ અજાયત જન્મ લેભે । અસ્ય પૈદ્વસ્ય ઇદં પરાયણમ્ ઉત્તમં સદ્મ, યત્ર સ પૈદ્વો નિવસતિ । અસ્ય અર્વતઃ શીઘ્રગામિનઃ વાજિનીવતઃ બલવતઃ અહિઘ્ન્યઃ સર્પવિષવિનાશકસ્ય પૈદ્વસ્ય ઇમાનિ નિમ્નપ્રકારાણિ પદા પદાનિ સર્પવિષદૂરીકરણે ક્રમેણાવલમ્બનીયાનિ સાધનાનિ સન્તીત્યર્થઃ । યદ્વા--અહિઘ્ન્યઃ અહિઘ્નસ્ય, વાજિનીવતઃ બલશાલિનઃ અર્વતઃ અશ્વસ્ય પદા પદચિહ્નાનિ સન્તિ। સંભવત: કાચિત્ એતાદૃશી ઓષધિઃ અશ્વવત્ ગતિશીલા વ્યાપિકા સર્પવિષઘ્ની ચ સ્યાદિતિ

સંય૑તં૒ ન વિ ષ્પ૑ર૒દ્વ્યાત્તં૒ ન સં ય૑મત્।
અ૒સ્મિન્ક્ષેત્રે૒ દ્વાવહી૒ સ્ત્રી ચ૒ પુમાં૑શ્ચ૒ તાવુ૒ભાવ૑ર૒સા

સમ્ઽયતમ્ । ન । વિ। સ્પરત્ । વિઽઆત્તમ્ । ન । સમ્ । યમત્ ।
અસ્મિન્ । ક્ષેત્રે । દ્વૌ । અહી ઇતિ । સ્ત્રી। પુમાન્ । ચ । તૌ। ઉભૌ । અરસા

હે સર્પ ! યત્ તે મુખં સંયતં સંકુચિતં પિહિતં તત્ ન વિષ્પરત્ વિવૃતં ન ભવેત્, યચ્ચ વ્યાત્તં વિવૃતં ન તત્ સંયમત્ ન સંશ્લિષ્યેત્ । અસ્મિન્ સંમુખીને ક્ષેત્રે દ્વૌ અહી સર્પૌ નિવસતઃ। તયોઃ એકઃ સ્ત્રીરૂપઃ ચ અપરઃ પુંરૂપઃ । તૌ દ્વૌ ઉભૌ અરસા નિર્વિષૌ સ્તઃ

અ૑ર૒સાસ૑ ઇ૒હાહ૑યો૒ યે અન્તિ૒ યે ચ૑ દૂર૒કે।
ઘ૒નેન૑ હન્મિ૒ વૃશ્ચિ૑ક૒મહિં૑ દ૒ણ્ડેનાગ૑તમ્

અરસાસઃ । ઇહ । યે। અહયઃ। યે। અન્તિ । યે । ચ । દૂરકે।
ઘનેન । હન્મિ । વૃશ્ચિકમ્ । અહિમ્ । દણ્ડેન । આઽગતમ્

યે અહયઃ સર્પાઃ અન્તિ અસ્માકં સમીપે સન્તિ યે ચ દૂરકે દૂરપ્રદેશે વિદ્યન્તે, તે સર્વે અસ્માકં સર્પવિષઘ્નપ્રયોગેણ અરસાસઃ સારહીનાઃ નિર્વિષા સઞ્જાતા ઇત્યર્થઃ । અહં વૃશ્ચિકં દ્રુણમ્, છેદકં કીટવિશેષં ઽઅલિદ્રુણૌ તુ વૃશ્ચિકેઽ ઇત્યમરઃ (૨. ૫. ૧૪ ) । ઘનેન મુદ્ગરેણ હન્મિ, ચ આગતમ્ આયાન્તમ્ અહિં દણ્ડેન લગુડેન હન્મિ, મારયામીત્યર્થઃ

અ૑ઘા૒શ્વસ્યે૒દં ભે૑ષ૒જમુ૒ભયો૑ સ્વ૒જસ્ય૑ ચ।
ઇન્દ્રો૒ મે ઽહિ૑મઘા૒યન્ત૒મહિં૑ પૈ૒દ્વો અ૑રન્ધયત્

અઘઽઅશ્વસ્ય । ઇદમ્ । ભેષજમ્ । ઉભયોઃ । સ્વજસ્ય । ચ ।
ઇન્દ્રઃ । મે। અહિમ્ । અઘઽયન્તમ્ । અહિમ્ । પૈદ્વઃ । અરન્ધયત્

અઘાશ્વસ્ય યસ્ય વિષં શરીરે સપદિ વ્યાપ્નોતિ તસ્ય ઉડ્ડીય દંશકરસ્ય ભુજઙ્ગવિશેષસ્ય ચ તથા સ્વજસ્ય આલિઙ્ય દંશકસ્ય સર્પસ્ય ઉભયોઃ સર્પયોઃ ઇદમ્ ભેષજમ્ સર્પવિષવિનાશકં ઔષધમસ્તિ। ઇન્દ્રઃ ઇન્દ્રદેવઃ, ઇન્દ્રનામક ઔષધવિશેષો વા અઘાયન્તમ્ ઉડ્ડીય દંશનશીલં ભુજઙ્ગમં તથા પૈદ્વઃ વિષવૈદ્ય: મે મમ અહિમ્ સર્વસાધારણં સર્પમ્ અરન્ધયત્ વિનાશયતુ, અથવા વશીકરોતુ। ઽદધાતિર્વશગમનેઽપિ દૃશ્યતેઽ (નિરુ૦ ૧૦.૪૦)

પૈ૒દ્વસ્ય૑ મન્મહે વ૒યં સ્થિ૒રસ્ય૑ સ્થિ૒રધા૑મ્નઃ।
ઇ૒મે પ૒શ્ચા પૃદા૑કવઃ પ્ર૒દીધ્ય૑ત આસતે

પૈદ્વસ્ય । મન્મહે । વયમ્ । સ્થિરસ્ય । સ્થિરઽધામ્નઃ ।
ઇમે । પશ્ચા । પૃદાકવઃ। પ્રઽદીધ્યતઃ। આસતે

સ્થિરસ્ય સ્થિરસ્વભાવસ્ય સ્થિરધામ્નઃ અવિચલતેજસશ્ચ પૈદ્વસ્ય વિષયે, પૈદ્વં વા ઽઅધીગર્થદયેષાં કર્મણિ ષષ્ઠી (પા૦ ૨.૩.૫૨), મન્મહે ચિન્તયામઃ, ધ્યાયામઃ । ઇમે પૃદાકવઃ સર્પાઃ પ્રદીધ્યતઃ ક્રીડન્તઃ ઽદીધીઙ્ દીપ્તિ-દેવનયોઃઽ પશ્ચા અસ્માકં પૃષ્ઠભાગે એવ આસતે તિષ્ઠતિ, અસ્માકં પુરતો ન સમાયાન્તીત્યર્થઃ

ન૒ષ્ટાસ૑વો ન૒ષ્ટવિ૑ષા હ૒તા ઇ૑ન્દ્રેણ વ૒જ્રિણા૑।
જ૒ઘાનેન્દ્રો૑ જઘ્નિ૒મા વ૒યમ્

નષ્ટઽઅસવઃ । નષ્ટઽવિષાઃ । હતાઃ । ઇન્દ્રેણ । વજ્રિણા ।
જઘાન । ઇન્દ્રઃ । જઘ્નિમ । વયમ્

વજ્રિણા વજ્રધારિણા ઇન્દ્રેણ દેવાધિપતિના હતાઃ મારિતાઃ એતે સર્પાઃ, નષ્ટાસવઃ વિગતપ્રાણાઃ નષ્ટવિષાઃ ગરલરહિતાઃ ભવેયુઃ। ઇન્દ્રઃ દેવરાજઃ એનાન્ જઘાન મારિતવાન્, વયમપિ જઘ્નિમ હનામ ઇતિ લકારવ્યત્યયઃ

હ૒તાસ્તિર૑શ્ચિરાજયો૒ નિપિ૑ષ્ટાસઃ૒ પૃદા૑કવઃ।
દર્વિં૒ કરિ૑ક્રતં શ્વિ૒ત્રં દ૒ર્ભેષ્વ૑સિ૒તં જ૑હિ

હતાઃ । તિરશ્ચિઽરાજયઃ । નિઽપિષ્ટાસઃ । પૃદાકવઃ ।
દર્વિમ્ । કરિક્રતમ્ । શ્વિત્રમ્ । દર્ભેષુ । અસિતમ્ । જહિ

તિરશ્ચિરાજયઃ તિર્યગવસ્થિતરેખાઃ સર્પાઃ હતાઃ નાશિતાઃ। પૃદાકવઃ કુત્સિતશબ્દકારિણઃ નિપિષ્ટાસઃ અતિતરાં ચૂર્ણિતાઃ। દર્વિ કરિક્રતં કરોતેર્યઙલુકિ ઽદાધર્તિદર્ધર્તિ૦ઽ (પા૦ ૭.૪.૬૫) ઇત્યનેન શતૃપ્રત્યયઃ, સ્વફણં દર્વ્યાકારં ભૃશં કુર્વન્તં શ્વિત્રં કર્બુરવર્ણં દર્ભેષુ સ્થિતમ્ ગચ્છન્તં વા અસિતં કૃષ્ણસર્પં જહિ વિનાશય ॥ ૧૩ ।
કૈ૑રાતિ૒કા કુ૑મારિ૒કા સ૒કા ખન૑તિ ભેષ૒જમ્।
હિ૑ર૒ણ્યયી૑ભિ૒રભ્રિ૑ભિર્ગિરી૒નામુપ૒ સાનુ૑ષુ

કૈરાતિકા । કુમારિકા। સકા । ખનતિ । ભેષજમ્ ।
હિરણ્યયીભિઃ અભ્રિઽભિઃ। ગિરીણામ્ । ઉપ । સાનુષુ

સકા સા પ્રસિદ્ધા, અવ્યયસર્વનામ્નામકચ્ પ્રાક્ ટે:ઽ (પા૦ ૫.૩.૭૧) ઇત્યનેન ઽસાઽ ઇત્યસ્ય અકચ્ । કૈરાતિકા ભૂનિમ્બનામા ઓષધિઃ ઽચિરાયતાઽ ઇતિ ભાષાભાષિતા કુમારી ઘૃતકુમારી ઽગ્વારપાઠાઽ-નામિકા ઓષધિઃ તે ઉભે વિષહન્ત્ર્યૌ હિરણ્યયીભિઃ ઉજ્જ્વલાભિઃ, અભ્રિભિઃ કુદાલૈ: ગિરીણાં પર્વતાનાં સાનુષુ શિખરેષુ ઉપ ઉપરિ ખનતિ ખન્યતે । યદ્વા-કૈરાતિકા કુમારિકા કિરાતકન્યા પર્વતાનાં શિખરેષુ કુદાલૈઃ વિષઘ્ન્યઃ ઓષધયઃ ખનતિ ઇત્યપિ અર્થો બોધ્યઃ

આયમ૑ગ૒ન્યુવા૑ ભિ૒ષક્પૃ૑શ્નિ૒હાપ૑રાજિતઃ।
સ વૈ સ્વ૒જસ્ય૒ જમ્ભ૑ન ઉ૒ભયો૒ર્વૃશ્ચિ૑કસ્ય ચ

આ। અયમ્ । અગન્ । યુવા । ભિષક્ । પૃશ્નિઽહા । અપરાઽજિતઃ ।
સઃ । વૈ। સ્વજસ્ય । જમ્ભનઃ। ઉભયોઃ। વૃશ્ચિકસ્ય । ચ

અયં પૃશ્નિહા કર્બુરવર્ણસર્પિણીનાં હન્તા, અપરાજિતઃ વિષનિવારણે અપરાભૂત. યુવા તરુણઃ ભિષક્ વૈદ્યઃ આ અગન્ આગતવાન્ । સઃ વૈદ્યઃ વૈ નિશ્ચયેન સ્વજસ્ય આલિઙ્ગનશીલસ્ય સર્પસ્ય વૃશ્ચિકસ્ય છેદનકારિણઃ કીટસ્ય ચ ઉભયો: જમ્ભનઃ વિનાશકઃ અસ્તિ । અથવા - અપરાજિતાનામ્નીમ્ ઓષધિમાદાય તદ્બલેન વિષનિવારણે અપરાભૂતો યુવા ભિષગિત્યાદિ પૂર્વવત્ । નિઘણ્ટૌ ઽઅપરાજિતાઽશબ્દેન અશ્વક્ષુરકઽનામ્ની ઓષધિર્ગૃહ્યતે યા કિલ વિષદોષઘ્ના ભવતિ

ઇન્દ્રો૒ મે ઽહિ૑મરન્ધયન્મિ૒ત્રશ્ચ૒ વરુ૑ણશ્ચ।
વા૑તાપર્જ૒ન્યોભા

ઇન્દ્રઃ। મે। અહિમ્ । અરન્ધયત્ । મિત્રઃ । ચ ।
વાતાપર્જન્યા । ઉભા

ઇન્દ્રઃ દેવરાજઃ મે મમ ઘાતકમ્ અહિમ્ સર્પમ્ અરન્ધયત્ મારિતવાન્ । મિત્રઃ ચ સૂર્યઃ વરુણઃ ચ અપાં પતિઃ ઉભા ઉભૌ તથા વાતાપર્જન્યા પવનઃ પર્જન્યશ્ચ એતાવપિ ઉભૌ મે ઘાતકમ્ અહિમ્ સમયે સમયે અરન્ધયત્ મારિતવન્તઃ। આસાં દેવશક્તીનાં પ્રભાવેણ એષાં સર્પાણાં હ્રાસો જાયેત ઇતિ ભાવઃ

ઇન્દ્રો૒ મે ઽહિ૑મરન્ધય૒ત્પૃદા૑કું ચ પૃદા૒ક્વમ્।
સ્વ૒જં તિર૑શ્ચિરાજિં કસ૒ર્ણીલં૒ દશો૑નસિમ્

ઇન્દ્રઃ। મે। અહિમ્ । અરન્ધયત્ । પૃદાકુમ્ । ચ । પૃદાક્વમ્ ।
સ્વજમ્ । તિરશ્ચિઽરાજિમ્ । કસર્ણીલમ્ । દશોનસિમ્

ઇન્દ્રઃ દેવરાજઃ મે મહ્યમ્ અહિમ્ સર્પં ચક્ષુઃ-શ્રવસં અરન્ધયત્ જઘાન । તથૈવ પૃદાકું કુત્સિતશબ્દકારિણં ભીષણધ્વનિવન્તં સર્પં પૃદાક્વમ્ તત્પત્નીં ચ પુનઃ સ્વજમ્ આલિઙ્ગનશીલમ્ તિરશ્ચિરાજિમ્ તિર્યગવસ્થિતરેખાવન્તમ્, કસર્ણીલમ્ દુર્ગમપથે પ્રચ્છન્નમ્, દશોનસિમ્ દંશનેન સહૈવ પ્રાણઘાતકમ્, યદ્વા સ્વલ્પદશનવન્તમિત્યેતાન્ સર્વાન્ અહીન્ સ ઇન્દ્રઃ અરન્ધયત્, હતવાન્ ઇત્યન્વયઃ

ઇન્દ્રો૑ જઘાન પ્રથ૒મં જ૑નિ૒તાર૑મહે૒ તવ૑।
તેષા૑મુ તૃ૒હ્યમા૑ણાનાં૒ કઃ સ્વિ૒ત્તેષા૑મસ૒દ્રસઃ૑

ઇન્દ્રઃ। જઘાન । પ્રથમમ્ । જનિતારમ્ । અહે । તવ।
તેષામ્ । ઊં ઇતિ । તૃહ્યમાણાનામ્ । કઃ। સ્વિત્ । તેષામ્ । અસત્ । રસઃ

અહે હે સર્પ ! ઇન્દ્રઃ દેવાધિપતિઃ પ્રથમં આદૌ પૂર્વમેવ તવ જનિતારં જન્મદાતારં જનકં જઘાન હતવાન્ । તેષાં તૃહ્યમાણાનાં હન્યમાનાનાં ઉ નિશ્ચયેન કઃ સ્વિત્ રસઃ સારઃ વિષરૂપઃ, અસત્ અવશિષ્યેત ? ન કોઽપિ વિષસારઃ સ્થાતું શક્નોતીતિ ભાવઃ

સં હિ શી૒ર્ષાણ્યગ્ર૑ભં પૌઞ્જિ૒ષ્ઠ ઇ૑વ૒ કર્વ૑રમ્।
સિન્ધો૒ર્મધ્યં૑ પ૒રેત્ય૒ વ્ય૑નિજ૒મહે૑ર્વિ૒ષમ્

સમ્ । હિ । શીર્ષાણિ । અગ્રભમ્ । પૌઞ્જિષ્ઠઃઽઇવ । કર્વરમ્ ।
સિન્ધોઃ । મધ્યમ્ । પરાઽઇત્ય । વિ। અનિજમ્ । અહેઃ । વિષમ્

હિ નિશ્ચયેન અહં સર્પાણાં શીર્ષાણિ શિરાંસિ સમગ્રભમ્ સમ્યક્ ગૃહીતવાનસ્મિ । તત્ર દૃષ્ટાન્ત: - પૌઞ્જિષ્ઠઃ પુક્કસઃ મત્સ્યજીવી ઇવ યથા કર્વરમ્ નૈકવિધવર્ણયુતં મત્સ્યજાતં શિરોભિઃ ગૃહ્ણાતિ । અહં વિષવૈદ્યઃ સિન્ધોઃ મધ્યમ્ નદ્યાઃ પ્રવાહમધ્યે પરેત્ય ગત્વા અહેઃ વિષં બ્યનિજમ્ શુદ્ધમકરવમ્ । વિ +અસિજમ્ ‘ષિજિર્ શૌચેઽ । કેચન સિન્ધોર્મધ્યમ્ નદ્યાઃ પ્રવાહમધ્યે પરેત્ય ગત્વા શિરસિ સર્પમાદાય અહેસ્તસ્ય વિષં પાત્રં નિપાત્ય વ્યનિજમ્ શુદ્ધમકરવમ્, ઔષધરૂપેણ દાતુમ્, સર્પવિષસ્યાપિ સંશુદ્ધિઃ પરમાવશ્યકીતિ વ્યાચિખ્યાસુઃ । મન્યામહે યદ્ ‘વિષસ્ય વિષમૌષધમ્ઽ ઇતિ નિયમમાશ્રિત્યૈવેત્થં વ્યાખ્યાતં સ્યાદિતિ

અહી૑નાં૒ સર્વે૑ષાં વિ૒ષં પરા૑ વહન્તુ સિન્ધવઃ।
હ૒તાસ્તિર૑શ્ચિરાજયો૒ નિપિ૑ષ્ટાસઃ૒ પૃદા૑કવઃ

અહીનામ્ । સર્વેષામ્ ॥ વિષમ્ । પરા । વહન્તુ । સિન્ધવઃ ।
હતાઃ । તિરશ્ચિઽરાજયઃ। નિઽપિષ્ટાસઃ। પૃદાકવઃ

સિન્ધવઃ નદ્યઃ સર્વેષામ્ સકલાનામ્ અહીનાં સર્પાણાં વિષં ગરલં પરાવહન્તુ પ્રવાહયન્તુ, દૂરીકુર્વન્તુ। તિરશ્ચિરાજયઃ તિર્યગ્રેખાભાજઃ સર્પાઃ હતાઃ વિનષ્ટાઃ। પૃદાકવઃ પૃદાકુજાતીયાશ્ચ, એતે સર્પા અપિ નિપિષ્ટાસઃ ચૂર્ણીકૃતાઃ તિષ્ઠન્તિ

ઓષ૑ધીનામ૒હં વૃ૑ણ ઉ૒ર્વરી૑રિવ સાધુ૒યા।
નયા૒મ્યર્વ૑તીરિ૒વાહે૑ નિ૒રૈતુ૑ વિ૒ષમ્

ઓષધીનામ્ । અહમ્ । વૃણે । ઉર્વરી:ઽઇવ । સાધુઽયા ।
નયામિ । અર્વતીઃઽઇવ । અહે। નિઃઽઐતુ । તે। વિષમ્

ઓષધીનાં સર્પવિષહન્ત્રીઃ ઓષધી:, દ્વિતીયાર્થે ષષ્ઠી, અહં વિષવૈદ્યઃ સાધુયા સુખેન વૃણે પ્રાપ્નુયામ્, તસ્યા વરણં કરોમીત્યર્થઃ । તત્ર દૃષ્ટાન્તઃ - ઉર્વરીઃ ઇવ યથા ઉર્વરાભૂમૌ ધનધાન્યાદિકં સુખેન સુલભં ભવતિ, તદ્વત્ । અર્વતીઃ ઇવ અશ્વીઃ યથા ધાન્યાદિકં નયન્તિ તદ્વત્, તાઃ ઓષધીઃ નયામિ, સ્વકીયે ઔષધાલયે ઇતિ શેષઃ । અહે હે સર્પ ! તે વિષમ્ અધુના નિરૈતુ નિર્ગચ્છતુ, વિષદગ્ધસ્ય દેહમધ્યાદિતિ ભાવઃ । યદ્વા - ઓષધીનામ્ વિષઘ્નૌષધીનાં મધ્યે ઉર્વરી: ઊરૂભિઃ મહદ્ભિઃ પ્રાપણીયા ઓષધીઃ અહં વિષવૈદ્યઃ સાધુયા સુખેન વૃણે, ઇવ પાદપૂરણાર્થં ઇતિ કેચિત્

યદ૒ગ્નૌ સૂર્યે૑ વિ૒ષં પૃ૑થિ૒વ્યામોષ૑ધીષુ૒ યત્।
કા૑ન્દાવિ૒ષં ક૒નક્ન૑કં નિ૒રૈત્વૈતુ૑ તે વિ૒ષમ્

યત્ । અગ્નૌ । સૂર્યે । વિષમ્ । પૃથિવ્યામ્ । ઓષધીષુ । યત્ ।
કાન્દાઽવિષમ્ । કનક્નકમ્ । નિઃઽઐતુ । આ । એતુ । તે । વિષમ્

હે વિષદગ્ધ ! યત્ વિષં અગ્નૌ, સૂર્યે પૃથિવ્યાં, ચ ઓષધીષુ યત્ વિષં જાયતે તીવ્રતાપાદિપ્રભવં વિષકલ્પં યદ્ધાનિકરં તત્ત્વં તેષુ જાયતે, તદિત્યર્થઃ । એવમેવ કાન્દાવિષમ્ કન્દ-ફલાદૌ યત્ વિષં તત્ । યદ્વા-કન્દો મેઘઃ, તસ્માજ્જાતાસુ ઓષધિષુ યદ્વિષં તત્ । કનક્નકમ્ કનકે ઽધતૂરાઽ ઇતિ ભાષાભાષિતે જાતં વિષમ્, તત્ સર્વં તે તવ ત્વચિ સમાગતં વિષં મમ વિષવૈદ્યસ્ય ચિકિત્સાપ્રભાવાત્ નિરૈતુ નિર્ગચ્છતુ

યે અ૑ગ્નિ૒જા ઓ૑ષધિ૒જા અહી૑નાં૒ યે અ૑પ્સુ૒જા વિ૒દ્યુત૑ આબભૂ૒વુઃ।
યેષાં૑ જા૒તાનિ૑ બહુ૒ધા મ૒હાન્તિ૒ તેભ્યઃ૑ સ૒ર્પેભ્યો૒ નમ૑સા વિધેમ

યે। અગ્નિઽજાઃ । ઓષધિઽજાઃ । અહીનામ્ । યે। અપ્સુઽજાઃ । વિદ્યુતઃ। આઽબભૂવુઃ । યેષામ્ । જાતાનિ । બહુઽધા। મહાન્તિ। તેભ્યઃ । સર્પેભ્યઃ। નમસા । વિધેમ

અહીનાં સર્પાણાં મધ્યે યે અગ્નિજાઃ અગ્નિના જાતાઃ, ઓષધિજાઃ ઓષધિજન્માનઃ અપ્સુજાઃ જલમધ્યે જાતાશ્ચ યે સર્પાઃ વિદ્યુતઃ વાચકલુપ્તોપમેયમ્, વિદ્યુત ઇવ સમન્તાત્ આબભૂવુઃ પ્રાદુર્બભૂવુઃ, જન્મ લેભિરે, એવં યેષાં સર્પાણાં જાતાનિ જન્માનિ બહુધા નૈકધા અચિન્તનીયાનિ મહાન્તિ આશ્ચર્યકરાણિ ચ સન્તિ, તેભ્યઃ સર્વેભ્ય: સર્પેભ્યઃ ચક્ષુશ્રવસેભ્યઃ નમસા નમનદ્વારા વિધેમ પૂજાં કુર્મઃ। નમનાત્ પ્રીતાસ્તે વિષદગ્ધસ્ય વિષં દૂરીકુર્વન્ત્વિત્યર્થઃ

તૌદી૒ નામા૑સિ ક૒ન્યા૑ ઘૃ૒તાચી૒ નામ૒ વા અ૑સિ।
અ૑ધસ્પ૒દેન૑ તે પ૒દમા દ૑દે વિષ૒દૂષ૑ણમ્

તૌદી । નામ । અસિ । કન્યા । ઘૃતાચી । નામ । વૈ। અસિ ।
અધઃઽપદેન । તે । પદમ્ । આ। દદે । વિષઽદૂષણમ્

હે ઓષધે ! ત્વં તૌદી નામાસિ તવ ઽતૌદીઽ નામ વર્તતે, ઽતુદ્ પ્રેરણેઽ
વિષં દેહાન્નિર્ગન્તું પ્રેરયતિ, ઽતુદ્ વ્યથનેઽ વા વિષં તુદતિ વિનાશયતીતિ વા। એવમેવ ત્વં કન્યા ઘૃતાચી વા નામાસિ તવ ઽકન્યાઽ ઽઘૃતાચીઽ ઇત્યાખ્યે અપિ સ્તઃ। નિઘણ્ટૌ ભદ્રૈલાયાઃ બૃહત્યા એલાયા: ઽબડી ઇલાયચીઽ ઇત્યાખ્યાયાઃ નામસુ ઽકન્યા, ઘૃતાચીઽ-નામની મિલતઃ । ભદ્રૈલા ચ વિષઘ્ની નિગદ્યતે-ઽહન્તિ કફવાતવિષવ્રણાન્ઽ ઇતિ સ્મરણાત્ । તે તવ અધસ્પદેન પાદપ્રદેશાત્ અધ:સ્થિતેન વિષદૂષણં વિષવિનાશકં પદં મૂલં ઽજડઽ ઇતિ ભાષાભાષિતમ્ આદદે ગૃહ્ણામિ

અઙ્ગા૑દઙ્ગા૒ત્પ્ર ચ્યા૑વય૒ હૃદ૑ય૒મ્પરિ૑ વર્જય।
અધા૑ વિ૒ષસ્ય૒ યત્તેજો૑ ઽવા૒ચીનં૒ તદે૑તુ તે

અઙ્ગાત્ઽઅઙ્ગાત્ । પ્ર। ચ્યાવય। હૃદયમ્ । પરિ । વર્જય ।
અધ । વિષસ્ય । યત્ । તેજઃ। અવાચીનમ્ । તત્ । એતુ। તે

હે ઓષધે ! અઙ્ગાત્ અઙ્ગાત્ શરીરસ્ય પ્રત્યઙ્ગતઃ વિષં પ્રચ્યાવય બહિષ્કુરુ, નિષ્કાસય । તદ્વિષેણ હૃદયમ્ પરિ સર્વતઃ વર્જય રોધય, વિષં કથમપિ હૃદયાભિમુખં ન યાત્વિત્યર્થઃ । અધા અથ વિષસ્ય યત્ તેજઃ તૈક્ષ્ણ્યમ્, ઉગ્રતા વા, તત્ તે તવ પ્રભાવાત્ અવાચીનમ્ અધોમુખમ્ એતુ ગચ્છતુ, દૂરીભવત્વિત્યર્થઃ

આ૒રે અ૑ભૂદ્વિ૒ષમ૑રૌદ્વિ૒ષે વિ૒ષમ૑પ્રા૒ગપિ૑।
અ૒ગ્નિર્વિ૒ષમહે૒ર્નિર૑ધા૒ત્સોમો૒ નિર૑ણયીત્।
દં૒ષ્ટાર૒મન્વ૑ગાદ્વિ૒ષમહિ૑રમૃત

આરે । અભૂત્ । વિષમ્ । અરૌત્ । વિષે । વિષમ્ । અપ્રાક્ । અપિ ।
અગ્નિઃ । વિષમ્ । અહેઃ । નિઃ । અધાત્ । સોમઃ । નિઃ। અનયીત્ ।
દંષ્ટારમ્ । અનુ । અગાત્ । વિષમ્ । અહિઃ । અમૃત

ઉપસંહરતિ-ઔષધપ્રભાવેણ વિષમ્ આરે દૂરે અભૂત્ । તદ્ વિષં અરૌત્ અરૌત્સીત્ । વિષે સર્પવિષે એતદ્ વિષં અપ્રાક્ અપિ સંપૃક્તમેવેત્યર્થઃ । ઽપૃચી સંપર્કેઽ ઽલુઙ્ઽ । અગ્નિઃ વહ્નિઃ અગ્નેઃ પ્રયોગ ઇતિ યાવત્, અહેઃ સર્પસ્ય વિષં નિરધાત્ નિષ્કાસયામાસ, ભસ્મસાત્ અકરોત્ । સોમઃ સોમલતાપર્ણાનિ, વિષહરણીપર્ણાનિ વા તત્ નિરનયીત્ નિષ્કાસ્ય બહિરાનયત્ । તત્ વિષં દંષ્ટારમ્ દંશનકર્તારમ્ અહિં સર્પમ્ અનુ અગાત્ અન્વગચ્છત્ । અહિઃ સર્પઃ અમૃત મૃતઃ । ઽમૃઙ્ પ્રાણત્યાગેઽ લુઙ । ઇદમત્રાવધેયમ્-અદ્યાપ્યેતે સર્પવિષઘ્નાઃ નિમ્નલિખિતાઃ પ્રયોગા: લોકે પ્રચલન્તો દરીદૃશ્યન્તે। યથા-૧. વિષવૈદ્યમાહૂય વિષનિષ્કાસનમ્, ૨. દંશસ્થાનેઽસ્ય સપદિ અગ્નિના દાહઃ, ૩. વિષહરણીનામ્ન્યઃ ઓષધ્યઃ પર્ણાનાં લેપઃ, ૪. દંશસ્થાને વ્રણં વિધાય શલાકયા મુખશ્વાસત આકર્ષણમ્, એવમાદય ઇતિ