Atharva Veda · Chapter 10.4

indrasya prathamo ratho devānāmaparo ratho varuṇasya tṛtīya it/
ahīnāmapamā ratha sthānumāradathārṣat

darbhaḥ śocistarūṇakamaśvasya vāraḥ paruṣasya vāraḥ /
rathasya bandhuram

ava śveta padā jahi pūrveṇa cāpareṇa ca /
udaplutamiva dārvahīnāmarasaṃ viṣaṃ vārugram

araṃghuṣo nimajyonmaja punarabravīt/
udaplutamiva dārvahīnāmarasaṃ viṣaṃ vārugram

paidvo hanti kasarṇīlaṃ paidvaḥ śvitramutāsitam /
paidvo ratharvyāḥ śiraḥ saṃ bibheda pṛdākvāḥ

paidva prehi prathamo'nu tvā vayamemasi /
ahīn vyasyatātpatho yena smā vayamemasi

idaṃ paidvo ajāyatedamasya parāyaṇam /
imānyarvataḥ padāhighnyo vājinīvataḥ

saṃyataṃ na vi ṣparadvyāttaṃ na saṃ yamat/
asmin kṣetre dvāvahī strī ca pumāṃśca tāvubhāvarasā

arasāsa ihāhayo ye anti ye ca dūrake /
ghanena hanmi vṛścikamahiṃ daṇḍenāgatam

aghāśvasyedaṃ bheṣajamubhayo svajasya ca /
indro me'himaghāyantamahiṃ paidvo arandhayat

paidvasya manmahe vayaṃ sthirasya sthiradhāmnaḥ /
ime paścā pṛdākavaḥ pradīdhyata āsate

naṣṭāsavo naṣṭaviṣā hatā indreṇa vajriṇā /
jaghānendro jaghnimā vayam

hatāstiraścirājayo nipiṣṭāsaḥ pṛdākavaḥ /
darviṃ karikrataṃ śvitraṃ darbheṣvasitaṃ jahi

kairātikā kumārikā sakā khanati bheṣajam /
hiraṇyayībhirabhribhirgirīnāmupa sānuṣu

āyamagan yuvā bhiṣakpṛśnihāparājitaḥ /
sa vai svajasya jambhana ubhayorvṛścikasya ca

indro me'himarandhayan mitraśca varuṇaśca /
vātāparjanyobhā

indro me'himarandhayatpṛdākuṃ ca pṛdākvam /
svajaṃ tiraścirājiṃ kasarṇīlaṃ daśonasim

indro jaghāna prathamaṃ janitāramahe tava /
teṣāmu tṛhyamāṇānāṃ kaḥ svitteṣāmasadrasaḥ

saṃ hi śīrṣāṇyagrabhaṃ pauñjiṣṭha iva karvaram /
sindhormadhyaṃ paretya vyanijamaherviṣam

ahīnāṃ sarveṣāṃ viṣaṃ parā vahantu sindhavaḥ /
hatāstiraścirājayo nipiṣṭāsaḥ pṛdākavaḥ

oṣadhīnāmahaṃ vṛṇa urvarīriva sādhuyā /
nayāmyarvatīrivāhe niraitu viṣam

yadagnau sūrye viṣaṃ pṛthivyāmoṣadhīṣu yat/
kāndāviṣaṃ kanaknakaṃ niraitvaitu te viṣam

ye agnijā oṣadhijā ahīnāṃ ye apsujā vidyuta ābabhūvuḥ /
yeṣāṃ jātāni bahudhā mahānti tebhyaḥ sarpebhyo namasā vidhema

taudī nāmāsi kanyā ghṛtācī nāma vā asi /
adhaspadena te padamā dade viṣadūṣaṇam

aṅgādaṅgātpra cyāvaya hṛdayaṃ pari varjaya /
adhā viṣasya yattejo'vācīnaṃ tadetu te

āre abhūdviṣamaraudviṣe viṣamaprāgapi /
agnirviṣamaherniradhātsomo niraṇayīt/
daṃṣṭāramanvagādviṣamahiramṛta

{{bhāṣyam| (svāmī gaṅgeśvarānanda udāsīnaḥ)
caturthaṃ sūktam : sarpaviṣa-dūrīkaraṇam
(१-२६) ṛṣiḥ-garutmān / devatā- takṣakaḥ / १ pathyāpaṅaktiḥ २ tripadā
yavamadhyāgāyatrī; ३,४ pathyā bṛhatī; ५-७,९-११,१३-१५,१७-२०, २२,२४,२५ anuṣṭap; ८ uṣṇiggarbhā parā triṣṭup; १२ bhuriggāyatrī; १६ tripadā pratiṣṭhā gāyatrī; २१ kakummatī; २३ triṣṭup; २६ tryavasānā ṣaṭpadā bṛhatī garbhā kakummatī bhurik triṣṭup //
viniyogaḥ-asmin sūkte nānāsarpāsteṣāṃ ca viṣāṇi tattatpratīkārāśca kavivāgviṣayāḥ / sarpaviṣabhaiṣajye ca mantrāḥ / sarpaviṣahārikāśca kāścidoṣadhayaḥ / sāmpradāyikāḥ sūktamidamevaṃ viniyojayanti / yathā - viṣabhaiṣajye karmaṇi 'indrasya prathama:' ityarthasūktasya 'brāhmaṇo jajñe' (atharva० ४.६) iti sūktavad viniyogo'vagantavyaḥ / tathā tatraiva karmaṇi anena sūktena paidvaṃ piṣṭvā abhimantrya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇanāsāpuṭe nasyaṃ dadāti / 'paidvam=kīṭakam, 'tāliṇīti' lokaprasiddham / taṃ piṣṭvā (kau० sū० ३२.२१) iti keśavaḥ / paidvam hiraṇyavarṇasadṛśaḥ kīṭaścitrito vā sa paidva ityucyate (kau० sū० ३२.१२) iti ca / tathā 'ahibhaye anena sūktena śvetavastraveṣṭitaṃ paidvama abhimantrya yatra sarpabhayaṃ tatra nikhanati' (kau० sū० ३२.२२) iti keśavaḥ/ 'sarpādbhaye paidvaṃ vastre baddhvā sthāpayati tasmin veśmani' iti dārila: /
śaṅkāviṣabhaiṣajye karmaṇi 'aṅgādaṅgāt pra cyāvaya' (२५) iti ṛcā sarpadaṣṭaṃ śiraḥprabhṛti āprapadāntaṃ hastena mārṣṭi / tatraiva karmaṇi 'āre abhūt' (२६) iti ṛcā ulmukaṃ pratāpya abhimantrya tato viṣavraṇaṃ dṛṣṭvā tatsaṃmukhaṃ kṣipati / sarpādarśane yato daṣṭastato nirasyati ulmukam / taduktaṃ kauśikena-'indrasya prathamaḥ' iti takṣakāyetyuktam / paidvaṃ prakarṣya dakṣiṇenāṅguṣṭhena dakṣiṇasyāṃ na sta: / ahibhaye sicyavagūhayati / 'aṅgādaṅgāt' ityāprapadāt / 'deśmottamayā nitāpyāhimabhi nirasyati yato daṣṭaḥ' (kau० sū० ३२,२०-२५) iti /
indra॑sya pratha॒mo ratho॑ de॒vānā॒mapa॑ro॒ ratho॒ varu॑ṇasya tṛ॒tīya॒ it/
ahī॑nāmapa॒mā ratha॑ sthā॒numā॑ra॒dathā॑rṣat

indrasya / prathamaḥ / rathaḥ / devānām / aparaḥ/ rathaḥ/ varuṇasya / tṛtīyaḥ/ it /
ahīnām / apa'mā / rathaḥ / sthāṇum / ārat / atha / arṣat

indrasya devādhidevasya prathamaḥ rathaḥ spardhāyām agragāmī, pramukhaḥ rathaḥ / tadanantaraṃ devānām rathaḥ aparaḥ dvitīyaḥ indrarathasya paścādgāmī asti / varuṇasya apāmadhipateḥ tṛtīyaḥ it tṛtīyasthāne eva rathaḥ pracalati / ahīnāṃ sarpāṇāṃ ratha: punaḥ spardhāyām apamā, 'apa' pūrvāt 'māṅ māne' ityasmāt ḍaḥ, 'supāṃ suluka०' (pā० ७.१. ३९) ityanena vibhakterākāraḥ/ tathā ca avamaḥ, nikṛṣṭaḥ, adhamaḥ nīca
sthānaṃ pratigantā rathaḥ/ 'ahirayanādeti antarikṣe, ayamapītaro'hiretasmādeva, nirhasita upasarga āhantīti' (niru० २.१७) / so'hirathaḥ sthāṇuṃ latāgulmādikam ārat prāpnoti / atha adhunā sa arṣat asmāt sthānāt gacchatu, nirgacchatviti / adhyātmapakṣe-indriyāṇāmadhipate: indrasya divyamanasa: rathaḥ raṃhaṇaṃ gamanaṃ sarvātiśāyivegatayā prathamaḥ pramukham / tatpaścāt devānām indriyāṇāṃ tasmāt nyūnavegatayā tadrathasya dvitīyaṃ sthānaṃ bhavati / dehamadhye rasaraktādyapām adhīśvarasya varuṇasya rathaḥ devāpekṣayā nyūnavegatvāt tṛtīyasthāne bhavati / ahīnāṃ kuṭilavṛttīnāṃ rathaḥ apamā nikṛṣṭo'dhomukho bhavati / sa manuṣyaṃ sthāṇutvaṃ prāpayati / etādṛśaḥ sa ratha: ārṣat asmatsakāśāt dūre apagacchatu

da॒rbhaḥ śo॒cista॒rūṇa॑ka॒maśva॑sya॒ vāraḥ॑ paru॒ṣasya॒ vāraḥ॑/
ratha॑sya॒ bandhu॑ram

darbhaḥ / śociḥ/ tarūṇakam / aśvasya / vāraḥ/ paruṣasya / vāraḥ/
rathasya/ bandhuram

darbhaḥ pavitram, tṛṇaviśeṣaḥ, śociḥ prajvalito'gniḥ sūryajyotirvā, tarūṇakam tṛṇaviśeṣa:, kṣudranavīnadarbho vā iti kecit / aśvasya vāraḥ aśvabālairnirmitaṃ daṃśamaśakādinivāraṇasādhanam auṣadhaviśeṣo vā, paruṣasya vāraḥ daṇḍapāṣāṇādisarpadūrīkaraṇasādhanam, auṣadhaviśeṣo vā / tadetat sarvaṃ rathasya sarpāṇāṃ raṃhaṇasya gamanasya bandhuram bandhakaram / 'nāgadamanā'khyaḥ kāṣṭhaviśeṣa: himācalapradeśe 'nāgadauṇa' iti prakhyātaḥ, so'pi sarpagateḥ pratibandhako bhavati / yadvā-darbhaḥ kāśaḥ śociḥ sarparathasya kāntiḥ, prakāśo vā, tarūṇakam kṣudranavīnadarbhaḥ, aśvasya ghoṭakasya vāra: bāla: puccham paruṣasya kaṭhoradarbhasya vāraḥ puṣpāṇāṃ guccho vā-etatsarvaṃ sarparathasya sarpagateḥ bandhuram sthitisthalaṃ vasatirvā bhavatītyarthaḥ

ava॑ śveta pa॒dā ja॑hi॒ pūrve॑ṇa॒ cāpa॑reṇa ca/
u॑daplu॒tami॑va॒ dārvahī॑nāmara॒saṃ vi॒ṣaṃ vāru॒gram

ava / śveta / padā / jahi / pūrveṇa / ca / apareṇa / ca /
udaplutam'iva / dāru / ahīnām / arasam / viṣam / vāḥ / ugram

nadyādiṣu jalāvagāhane sarpe samāgate sati karaṇīyamāha-he śveta ! gatimān taraṇakuśala ! pūrveṇa ca apareṇa ca dakṣiṇena savyena ca padā pādena taṃ sarpam avajahi tāḍaya, mā bhaiṣīḥ / udaplutam jale nimajjitaṃ dāru kāṣṭham iva, yathā tat niḥsattvaṃ sārahīnañca jāyate, tathaiva, jalanivāsinām ahīnāṃ sarpāṇāṃ viṣaṃ garalam arasaṃ nīrasaṃ māraṇaprabhāvaśūnyaṃ saṃpadyate / yataḥ vāḥ jalāni ugram viṣaśaktyuccāṭane sahajata: samarthāni bhavanti / jalīyāḥ sarpāḥ nirviṣāḥ bhavantīti lokaprasiddheḥ/ kecittu-śveta iti karavīranāma, tasyāgrabhāgo mūlañceti pādadvayaṃ pādadvayaprahāravat sarpaviṣasya prahārakamiti vyākhyāyante

a॑raṃghu॒ṣo ni॒majyo॒nmaja॒ puna॑rabravīt/
u॑daplu॒tami॑va॒ dārvahī॑nāmara॒saṃ vi॒ṣaṃ vāru॒gram

arama'ghuṣaḥ / ni'majya / ut'majya / punaḥ / abravīt /
udaplutam'iva / dāru / ahīnām / arasam / viṣam / vāḥ / ugram

araṃghuṣaḥ atyarthaṃ ghoṣati, tarjayate sarpa yaḥ sa taraṇakuśala: nimajjya jale nilīya unmajjya jalādudgatya ca punaḥ abravīt paunaḥpunyena vāraṃvāraṃ kathayati yat udaplutamiva ityādi pūrvavat / araṃghuṣaḥ-alaṃbuṣaḥ 'kaṭutumbī' svabhāvataḥ sarpaviṣaghnī / sā yadi viṣaghne jale nipātya unmajjitā cetsādhikāraṃ vadet jalīyasarpam 'udaplutamive'tyādi ityapi kecit

pai॒dvo ha॑nti kasa॒rṇīlaṃ॑ pai॒dvaḥ śvi॒tramu॒tāsi॒tam/
pai॒dvo ra॑tha॒rvyāḥ śiraḥ॒ saṃ bi॑bheda pṛdā॒kvāḥ

paidvaḥ / hanti / kasarṇīlam / paidvaḥ / śvitram / uta/ asitam /
paidvaḥ / ratharvyāḥ / śiraḥ / sam / bibheda / pṛdākvāḥ

paidvaḥ mantrabalena sarpāṇāṃ gatipratibandhakaḥ, yadvā viṣavaidyaḥ, sarpavaśīkāravidyāvijñaḥ kasarṇīlam kutsitāyāṃ saraṇyāṃ nilīyamānaṃ sarpam, śvitram karburam uta api ca asitaṃ kṛṣṇasarpaṃ hanti nāśayati / paidvaḥ ratharvyāḥ 'dhāmana'-nāmikāyāḥ sarpiṇyā: ca pṛdākvāḥ 'pṛt' iti kutsitaśabdakāriṇyā: sarpiṇyā: 'kaḍaita' iti bhāṣābhāṣitāyāḥ śiraḥ saṃbibheda śiraḥ samyak bhinanti sma / bhāṣyakārāḥ 'paidva' padasya vibhinnānarthān prakaṭayanti / kecit karavīra-girikarṇikā'śvakṣurakā'śvagandhetyādyāsu oṣadhiṣu kācit paidvābhidhetyāhuḥ / viniyogakārāḥ puna: 'paidva'padena kīṭaviśeṣaṃ gṛhṇanto vadanti yat 'paidvaṃ piṣṭvā abhimantrya dakṣiṇenāṅaguṣṭhena dakṣiṇanāsāpuṭe nasyaṃ dadātīti / ato'yaṃ nūnaṃ parīkṣaṇīyo viṣayo viśeṣajñānām

paidva॒ prehi॑ pratha॒mo 'nu॑ tvā va॒yamema॑si/
ahī॒nvya॑syatātpa॒tho yena॑ smā va॒yame॒masi॑

paidva / pra/ ihi / prathamaḥ / anu / tvā / vayam / ā/ īmasi /
ahīn / vi / asyatāt / pathaḥ / yena / sma / vayam / ā'īmasi

paidva he viṣavaidya ! prathamaḥ prehi sarvaprathamaṃ tvaṃ agre yāhi / vayaṃ tvā tvām anu paścāt emasi āgacchāmaḥ, anusarāmaḥ / mārgapatitāna ahīn sarpān pathaḥ tasmāt mārgāt vyasyatāt itastataḥ prakṣipa, yena vayam ā īmasi emasi āgacchāmaḥ / smo'vadhāraṇe

i॒daṃ pai॒dvo a॑jāyate॒dama॑sya pa॒rāya॑ṇam/
i॒mānyarva॑taḥ pa॒dāhi॒ghnyo vā॒jinī॑vataḥ

idam / paidvaḥ / ajāyata / idam / asya / parā'ayanam /
imāni / arvataḥ/ padā/ ahi'ghnyaḥ/ vājinī'vataḥ

idam iti liṅgavyatyayaḥ, ayam paidvaḥ ajāyata dṛṣṭipathamāgataḥ / yadvā-idaṃ sthāna nirdeśaka sarvanāma, yatra paidvaḥ ajāyata janma lebhe / asya paidvasya idaṃ parāyaṇam uttamaṃ sadma, yatra sa paidvo nivasati / asya arvataḥ śīghragāminaḥ vājinīvataḥ balavataḥ ahighnyaḥ sarpaviṣavināśakasya paidvasya imāni nimnaprakārāṇi padā padāni sarpaviṣadūrīkaraṇe krameṇāvalambanīyāni sādhanāni santītyarthaḥ / yadvā--ahighnyaḥ ahighnasya, vājinīvataḥ balaśālinaḥ arvataḥ aśvasya padā padacihnāni santi/ saṃbhavata: kācit etādṛśī oṣadhiḥ aśvavat gatiśīlā vyāpikā sarpaviṣaghnī ca syāditi

saṃya॑taṃ॒ na vi ṣpa॑ra॒dvyāttaṃ॒ na saṃ ya॑mat/
a॒sminkṣetre॒ dvāvahī॒ strī ca॒ pumāṃ॑śca॒ tāvu॒bhāva॑ra॒sā

sam'yatam / na / vi/ sparat / vi'āttam / na / sam / yamat /
asmin / kṣetre / dvau / ahī iti / strī/ pumān / ca / tau/ ubhau / arasā

he sarpa ! yat te mukhaṃ saṃyataṃ saṃkucitaṃ pihitaṃ tat na viṣparat vivṛtaṃ na bhavet, yacca vyāttaṃ vivṛtaṃ na tat saṃyamat na saṃśliṣyet / asmin saṃmukhīne kṣetre dvau ahī sarpau nivasataḥ/ tayoḥ ekaḥ strīrūpaḥ ca aparaḥ puṃrūpaḥ / tau dvau ubhau arasā nirviṣau staḥ

a॑ra॒sāsa॑ i॒hāha॑yo॒ ye anti॒ ye ca॑ dūra॒ke/
gha॒nena॑ hanmi॒ vṛści॑ka॒mahiṃ॑ da॒ṇḍenāga॑tam

arasāsaḥ / iha / ye/ ahayaḥ/ ye/ anti / ye / ca / dūrake/
ghanena / hanmi / vṛścikam / ahim / daṇḍena / ā'gatam

ye ahayaḥ sarpāḥ anti asmākaṃ samīpe santi ye ca dūrake dūrapradeśe vidyante, te sarve asmākaṃ sarpaviṣaghnaprayogeṇa arasāsaḥ sārahīnāḥ nirviṣā sañjātā ityarthaḥ / ahaṃ vṛścikaṃ druṇam, chedakaṃ kīṭaviśeṣaṃ 'alidruṇau tu vṛścike' ityamaraḥ (२. ५. १४ ) / ghanena mudgareṇa hanmi, ca āgatam āyāntam ahiṃ daṇḍena laguḍena hanmi, mārayāmītyarthaḥ

a॑ghā॒śvasye॒daṃ bhe॑ṣa॒jamu॒bhayo॑ sva॒jasya॑ ca/
indro॒ me 'hi॑maghā॒yanta॒mahiṃ॑ pai॒dvo a॑randhayat

agha'aśvasya / idam / bheṣajam / ubhayoḥ / svajasya / ca /
indraḥ / me/ ahim / agha'yantam / ahim / paidvaḥ / arandhayat

aghāśvasya yasya viṣaṃ śarīre sapadi vyāpnoti tasya uḍḍīya daṃśakarasya bhujaṅgaviśeṣasya ca tathā svajasya āliṅya daṃśakasya sarpasya ubhayoḥ sarpayoḥ idam bheṣajam sarpaviṣavināśakaṃ auṣadhamasti/ indraḥ indradevaḥ, indranāmaka auṣadhaviśeṣo vā aghāyantam uḍḍīya daṃśanaśīlaṃ bhujaṅgamaṃ tathā paidvaḥ viṣavaidya: me mama ahim sarvasādhāraṇaṃ sarpam arandhayat vināśayatu, athavā vaśīkarotu/ 'dadhātirvaśagamane'pi dṛśyate' (niru० १०.४०)

pai॒dvasya॑ manmahe va॒yaṃ sthi॒rasya॑ sthi॒radhā॑mnaḥ/
i॒me pa॒ścā pṛdā॑kavaḥ pra॒dīdhya॑ta āsate

paidvasya / manmahe / vayam / sthirasya / sthira'dhāmnaḥ /
ime / paścā / pṛdākavaḥ/ pra'dīdhyataḥ/ āsate

sthirasya sthirasvabhāvasya sthiradhāmnaḥ avicalatejasaśca paidvasya viṣaye, paidvaṃ vā 'adhīgarthadayeṣāṃ karmaṇi ṣaṣṭhī (pā० २.३.५२), manmahe cintayāmaḥ, dhyāyāmaḥ / ime pṛdākavaḥ sarpāḥ pradīdhyataḥ krīḍantaḥ 'dīdhīṅ dīpti-devanayoḥ' paścā asmākaṃ pṛṣṭhabhāge eva āsate tiṣṭhati, asmākaṃ purato na samāyāntītyarthaḥ

na॒ṣṭāsa॑vo na॒ṣṭavi॑ṣā ha॒tā i॑ndreṇa va॒jriṇā॑/
ja॒ghānendro॑ jaghni॒mā va॒yam

naṣṭa'asavaḥ / naṣṭa'viṣāḥ / hatāḥ / indreṇa / vajriṇā /
jaghāna / indraḥ / jaghnima / vayam

vajriṇā vajradhāriṇā indreṇa devādhipatinā hatāḥ māritāḥ ete sarpāḥ, naṣṭāsavaḥ vigataprāṇāḥ naṣṭaviṣāḥ garalarahitāḥ bhaveyuḥ/ indraḥ devarājaḥ enān jaghāna māritavān, vayamapi jaghnima hanāma iti lakāravyatyayaḥ

ha॒tāstira॑ścirājayo॒ nipi॑ṣṭāsaḥ॒ pṛdā॑kavaḥ/
darviṃ॒ kari॑krataṃ śvi॒traṃ da॒rbheṣva॑si॒taṃ ja॑hi

hatāḥ / tiraści'rājayaḥ / ni'piṣṭāsaḥ / pṛdākavaḥ /
darvim / karikratam / śvitram / darbheṣu / asitam / jahi

tiraścirājayaḥ tiryagavasthitarekhāḥ sarpāḥ hatāḥ nāśitāḥ/ pṛdākavaḥ kutsitaśabdakāriṇaḥ nipiṣṭāsaḥ atitarāṃ cūrṇitāḥ/ darvi karikrataṃ karoteryaṅaluki 'dādhartidardharti०' (pā० ७.४.६५) ityanena śatṛpratyayaḥ, svaphaṇaṃ darvyākāraṃ bhṛśaṃ kurvantaṃ śvitraṃ karburavarṇaṃ darbheṣu sthitam gacchantaṃ vā asitaṃ kṛṣṇasarpaṃ jahi vināśaya // १३ /
kai॑rāti॒kā ku॑māri॒kā sa॒kā khana॑ti bheṣa॒jam/
hi॑ra॒ṇyayī॑bhi॒rabhri॑bhirgirī॒nāmupa॒ sānu॑ṣu

kairātikā / kumārikā/ sakā / khanati / bheṣajam /
hiraṇyayībhiḥ abhri'bhiḥ/ girīṇām / upa / sānuṣu

sakā sā prasiddhā, avyayasarvanāmnāmakac prāk ṭe:' (pā० ५.३.७१) ityanena 'sā' ityasya akac / kairātikā bhūnimbanāmā oṣadhiḥ 'cirāyatā' iti bhāṣābhāṣitā kumārī ghṛtakumārī 'gvārapāṭhā'-nāmikā oṣadhiḥ te ubhe viṣahantryau hiraṇyayībhiḥ ujjvalābhiḥ, abhribhiḥ kudālai: girīṇāṃ parvatānāṃ sānuṣu śikhareṣu upa upari khanati khanyate / yadvā-kairātikā kumārikā kirātakanyā parvatānāṃ śikhareṣu kudālaiḥ viṣaghnyaḥ oṣadhayaḥ khanati ityapi artho bodhyaḥ

āyama॑ga॒nyuvā॑ bhi॒ṣakpṛ॑śni॒hāpa॑rājitaḥ/
sa vai sva॒jasya॒ jambha॑na u॒bhayo॒rvṛści॑kasya ca

ā/ ayam / agan / yuvā / bhiṣak / pṛśni'hā / aparā'jitaḥ /
saḥ / vai/ svajasya / jambhanaḥ/ ubhayoḥ/ vṛścikasya / ca

ayaṃ pṛśnihā karburavarṇasarpiṇīnāṃ hantā, aparājitaḥ viṣanivāraṇe aparābhūta. yuvā taruṇaḥ bhiṣak vaidyaḥ ā agan āgatavān / saḥ vaidyaḥ vai niścayena svajasya āliṅganaśīlasya sarpasya vṛścikasya chedanakāriṇaḥ kīṭasya ca ubhayo: jambhanaḥ vināśakaḥ asti / athavā - aparājitānāmnīm oṣadhimādāya tadbalena viṣanivāraṇe aparābhūto yuvā bhiṣagityādi pūrvavat / nighaṇṭau 'aparājitā'śabdena aśvakṣuraka'nāmnī oṣadhirgṛhyate yā kila viṣadoṣaghnā bhavati

indro॒ me 'hi॑marandhayanmi॒traśca॒ varu॑ṇaśca/
vā॑tāparja॒nyobhā

indraḥ/ me/ ahim / arandhayat / mitraḥ / ca /
vātāparjanyā / ubhā

indraḥ devarājaḥ me mama ghātakam ahim sarpam arandhayat māritavān / mitraḥ ca sūryaḥ varuṇaḥ ca apāṃ patiḥ ubhā ubhau tathā vātāparjanyā pavanaḥ parjanyaśca etāvapi ubhau me ghātakam ahim samaye samaye arandhayat māritavantaḥ/ āsāṃ devaśaktīnāṃ prabhāveṇa eṣāṃ sarpāṇāṃ hrāso jāyeta iti bhāvaḥ

indro॒ me 'hi॑marandhaya॒tpṛdā॑kuṃ ca pṛdā॒kvam/
sva॒jaṃ tira॑ścirājiṃ kasa॒rṇīlaṃ॒ daśo॑nasim

indraḥ/ me/ ahim / arandhayat / pṛdākum / ca / pṛdākvam /
svajam / tiraści'rājim / kasarṇīlam / daśonasim

indraḥ devarājaḥ me mahyam ahim sarpaṃ cakṣuḥ-śravasaṃ arandhayat jaghāna / tathaiva pṛdākuṃ kutsitaśabdakāriṇaṃ bhīṣaṇadhvanivantaṃ sarpaṃ pṛdākvam tatpatnīṃ ca punaḥ svajam āliṅganaśīlam tiraścirājim tiryagavasthitarekhāvantam, kasarṇīlam durgamapathe pracchannam, daśonasim daṃśanena sahaiva prāṇaghātakam, yadvā svalpadaśanavantamityetān sarvān ahīn sa indraḥ arandhayat, hatavān ityanvayaḥ

indro॑ jaghāna pratha॒maṃ ja॑ni॒tāra॑mahe॒ tava॑/
teṣā॑mu tṛ॒hyamā॑ṇānāṃ॒ kaḥ svi॒tteṣā॑masa॒drasaḥ॑

indraḥ/ jaghāna / prathamam / janitāram / ahe / tava/
teṣām / ūṃ iti / tṛhyamāṇānām / kaḥ/ svit / teṣām / asat / rasaḥ

ahe he sarpa ! indraḥ devādhipatiḥ prathamaṃ ādau pūrvameva tava janitāraṃ janmadātāraṃ janakaṃ jaghāna hatavān / teṣāṃ tṛhyamāṇānāṃ hanyamānānāṃ u niścayena kaḥ svit rasaḥ sāraḥ viṣarūpaḥ, asat avaśiṣyeta ? na ko'pi viṣasāraḥ sthātuṃ śaknotīti bhāvaḥ

saṃ hi śī॒rṣāṇyagra॑bhaṃ pauñji॒ṣṭha i॑va॒ karva॑ram/
sindho॒rmadhyaṃ॑ pa॒retya॒ vya॑nija॒mahe॑rvi॒ṣam

sam / hi / śīrṣāṇi / agrabham / pauñjiṣṭhaḥ'iva / karvaram /
sindhoḥ / madhyam / parā'itya / vi/ anijam / aheḥ / viṣam

hi niścayena ahaṃ sarpāṇāṃ śīrṣāṇi śirāṃsi samagrabham samyak gṛhītavānasmi / tatra dṛṣṭānta: - pauñjiṣṭhaḥ pukkasaḥ matsyajīvī iva yathā karvaram naikavidhavarṇayutaṃ matsyajātaṃ śirobhiḥ gṛhṇāti / ahaṃ viṣavaidyaḥ sindhoḥ madhyam nadyāḥ pravāhamadhye paretya gatvā aheḥ viṣaṃ byanijam śuddhamakaravam / vi +asijam ‘ṣijir śauce' / kecana sindhormadhyam nadyāḥ pravāhamadhye paretya gatvā śirasi sarpamādāya ahestasya viṣaṃ pātraṃ nipātya vyanijam śuddhamakaravam, auṣadharūpeṇa dātum, sarpaviṣasyāpi saṃśuddhiḥ paramāvaśyakīti vyācikhyāsuḥ / manyāmahe yad ‘viṣasya viṣamauṣadham' iti niyamamāśrityaivetthaṃ vyākhyātaṃ syāditi

ahī॑nāṃ॒ sarve॑ṣāṃ vi॒ṣaṃ parā॑ vahantu sindhavaḥ/
ha॒tāstira॑ścirājayo॒ nipi॑ṣṭāsaḥ॒ pṛdā॑kavaḥ

ahīnām / sarveṣām // viṣam / parā / vahantu / sindhavaḥ /
hatāḥ / tiraści'rājayaḥ/ ni'piṣṭāsaḥ/ pṛdākavaḥ

sindhavaḥ nadyaḥ sarveṣām sakalānām ahīnāṃ sarpāṇāṃ viṣaṃ garalaṃ parāvahantu pravāhayantu, dūrīkurvantu/ tiraścirājayaḥ tiryagrekhābhājaḥ sarpāḥ hatāḥ vinaṣṭāḥ/ pṛdākavaḥ pṛdākujātīyāśca, ete sarpā api nipiṣṭāsaḥ cūrṇīkṛtāḥ tiṣṭhanti

oṣa॑dhīnāma॒haṃ vṛ॑ṇa u॒rvarī॑riva sādhu॒yā/
nayā॒myarva॑tīri॒vāhe॑ ni॒raitu॑ vi॒ṣam

oṣadhīnām / aham / vṛṇe / urvarī:'iva / sādhu'yā /
nayāmi / arvatīḥ'iva / ahe/ niḥ'aitu / te/ viṣam

oṣadhīnāṃ sarpaviṣahantrīḥ oṣadhī:, dvitīyārthe ṣaṣṭhī, ahaṃ viṣavaidyaḥ sādhuyā sukhena vṛṇe prāpnuyām, tasyā varaṇaṃ karomītyarthaḥ / tatra dṛṣṭāntaḥ - urvarīḥ iva yathā urvarābhūmau dhanadhānyādikaṃ sukhena sulabhaṃ bhavati, tadvat / arvatīḥ iva aśvīḥ yathā dhānyādikaṃ nayanti tadvat, tāḥ oṣadhīḥ nayāmi, svakīye auṣadhālaye iti śeṣaḥ / ahe he sarpa ! te viṣam adhunā niraitu nirgacchatu, viṣadagdhasya dehamadhyāditi bhāvaḥ / yadvā - oṣadhīnām viṣaghnauṣadhīnāṃ madhye urvarī: ūrūbhiḥ mahadbhiḥ prāpaṇīyā oṣadhīḥ ahaṃ viṣavaidyaḥ sādhuyā sukhena vṛṇe, iva pādapūraṇārthaṃ iti kecit

yada॒gnau sūrye॑ vi॒ṣaṃ pṛ॑thi॒vyāmoṣa॑dhīṣu॒ yat/
kā॑ndāvi॒ṣaṃ ka॒nakna॑kaṃ ni॒raitvaitu॑ te vi॒ṣam

yat / agnau / sūrye / viṣam / pṛthivyām / oṣadhīṣu / yat /
kāndā'viṣam / kanaknakam / niḥ'aitu / ā / etu / te / viṣam

he viṣadagdha ! yat viṣaṃ agnau, sūrye pṛthivyāṃ, ca oṣadhīṣu yat viṣaṃ jāyate tīvratāpādiprabhavaṃ viṣakalpaṃ yaddhānikaraṃ tattvaṃ teṣu jāyate, tadityarthaḥ / evameva kāndāviṣam kanda-phalādau yat viṣaṃ tat / yadvā-kando meghaḥ, tasmājjātāsu oṣadhiṣu yadviṣaṃ tat / kanaknakam kanake 'dhatūrā' iti bhāṣābhāṣite jātaṃ viṣam, tat sarvaṃ te tava tvaci samāgataṃ viṣaṃ mama viṣavaidyasya cikitsāprabhāvāt niraitu nirgacchatu

ye a॑gni॒jā o॑ṣadhi॒jā ahī॑nāṃ॒ ye a॑psu॒jā vi॒dyuta॑ ābabhū॒vuḥ/
yeṣāṃ॑ jā॒tāni॑ bahu॒dhā ma॒hānti॒ tebhyaḥ॑ sa॒rpebhyo॒ nama॑sā vidhema

ye/ agni'jāḥ / oṣadhi'jāḥ / ahīnām / ye/ apsu'jāḥ / vidyutaḥ/ ā'babhūvuḥ / yeṣām / jātāni / bahu'dhā/ mahānti/ tebhyaḥ / sarpebhyaḥ/ namasā / vidhema

ahīnāṃ sarpāṇāṃ madhye ye agnijāḥ agninā jātāḥ, oṣadhijāḥ oṣadhijanmānaḥ apsujāḥ jalamadhye jātāśca ye sarpāḥ vidyutaḥ vācakaluptopameyam, vidyuta iva samantāt ābabhūvuḥ prādurbabhūvuḥ, janma lebhire, evaṃ yeṣāṃ sarpāṇāṃ jātāni janmāni bahudhā naikadhā acintanīyāni mahānti āścaryakarāṇi ca santi, tebhyaḥ sarvebhya: sarpebhyaḥ cakṣuśravasebhyaḥ namasā namanadvārā vidhema pūjāṃ kurmaḥ/ namanāt prītāste viṣadagdhasya viṣaṃ dūrīkurvantvityarthaḥ

taudī॒ nāmā॑si ka॒nyā॑ ghṛ॒tācī॒ nāma॒ vā a॑si/
a॑dhaspa॒dena॑ te pa॒damā da॑de viṣa॒dūṣa॑ṇam

taudī / nāma / asi / kanyā / ghṛtācī / nāma / vai/ asi /
adhaḥ'padena / te / padam / ā/ dade / viṣa'dūṣaṇam

he oṣadhe ! tvaṃ taudī nāmāsi tava 'taudī' nāma vartate, 'tud preraṇe'
viṣaṃ dehānnirgantuṃ prerayati, 'tud vyathane' vā viṣaṃ tudati vināśayatīti vā/ evameva tvaṃ kanyā ghṛtācī vā nāmāsi tava 'kanyā' 'ghṛtācī' ityākhye api staḥ/ nighaṇṭau bhadrailāyāḥ bṛhatyā elāyā: 'baḍī ilāyacī' ityākhyāyāḥ nāmasu 'kanyā, ghṛtācī'-nāmanī milataḥ / bhadrailā ca viṣaghnī nigadyate-'hanti kaphavātaviṣavraṇān' iti smaraṇāt / te tava adhaspadena pādapradeśāt adha:sthitena viṣadūṣaṇaṃ viṣavināśakaṃ padaṃ mūlaṃ 'jaḍa' iti bhāṣābhāṣitam ādade gṛhṇāmi

aṅgā॑daṅgā॒tpra cyā॑vaya॒ hṛda॑ya॒mpari॑ varjaya/
adhā॑ vi॒ṣasya॒ yattejo॑ 'vā॒cīnaṃ॒ tade॑tu te

aṅgāt'aṅgāt / pra/ cyāvaya/ hṛdayam / pari / varjaya /
adha / viṣasya / yat / tejaḥ/ avācīnam / tat / etu/ te

he oṣadhe ! aṅgāt aṅgāt śarīrasya pratyaṅgataḥ viṣaṃ pracyāvaya bahiṣkuru, niṣkāsaya / tadviṣeṇa hṛdayam pari sarvataḥ varjaya rodhaya, viṣaṃ kathamapi hṛdayābhimukhaṃ na yātvityarthaḥ / adhā atha viṣasya yat tejaḥ taikṣṇyam, ugratā vā, tat te tava prabhāvāt avācīnam adhomukham etu gacchatu, dūrībhavatvityarthaḥ

ā॒re a॑bhūdvi॒ṣama॑raudvi॒ṣe vi॒ṣama॑prā॒gapi॑/
a॒gnirvi॒ṣamahe॒rnira॑dhā॒tsomo॒ nira॑ṇayīt/
daṃ॒ṣṭāra॒manva॑gādvi॒ṣamahi॑ramṛta

āre / abhūt / viṣam / araut / viṣe / viṣam / aprāk / api /
agniḥ / viṣam / aheḥ / niḥ / adhāt / somaḥ / niḥ/ anayīt /
daṃṣṭāram / anu / agāt / viṣam / ahiḥ / amṛta

upasaṃharati-auṣadhaprabhāveṇa viṣam āre dūre abhūt / tad viṣaṃ araut arautsīt / viṣe sarpaviṣe etad viṣaṃ aprāk api saṃpṛktamevetyarthaḥ / 'pṛcī saṃparke' 'luṅ' / agniḥ vahniḥ agneḥ prayoga iti yāvat, aheḥ sarpasya viṣaṃ niradhāt niṣkāsayāmāsa, bhasmasāt akarot / somaḥ somalatāparṇāni, viṣaharaṇīparṇāni vā tat niranayīt niṣkāsya bahirānayat / tat viṣaṃ daṃṣṭāram daṃśanakartāram ahiṃ sarpam anu agāt anvagacchat / ahiḥ sarpaḥ amṛta mṛtaḥ / 'mṛṅ prāṇatyāge' luṅa / idamatrāvadheyam-adyāpyete sarpaviṣaghnāḥ nimnalikhitāḥ prayogā: loke pracalanto darīdṛśyante/ yathā-१. viṣavaidyamāhūya viṣaniṣkāsanam, २. daṃśasthāne'sya sapadi agninā dāhaḥ, ३. viṣaharaṇīnāmnyaḥ oṣadhyaḥ parṇānāṃ lepaḥ, ४. daṃśasthāne vraṇaṃ vidhāya śalākayā mukhaśvāsata ākarṣaṇam, evamādaya iti