અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 31

30.53ચ્વ્ અત્રાર્થાઃ સૂચિતાઃ સૂક્ષ્માઃ
”આરીરસ્થાન
શુદ્ધે શુક્રાર્તવે સત્-ત્વઃ સ્વ-કર્મ-ક્લેશ-ચોદિતઃ ।
ગર્ભઃ સંપદ્યતે યુક્તિ-વશાદ્ અગ્નિર્ ઇવારણૌ

1.1બ્વ્ સ્વ-કર્મ-ફલ-નોદિતઃ
બીજાત્મકૈર્ મહા-ભૂતૈઃ સૂક્ષ્મૈઃ સત્-ત્વાનુગૈશ્ ચ સઃ ।
માતુશ્ ચાહાર-રસ-જૈઃ ક્રમાત્ કુક્ષૌ વિવર્ધતે

તેજો યથાર્ક-રશ્મીનાં સ્ફટિકેન તિરસ્-કૃતમ્ ।
નેન્ધનં દૃશ્યતે ગચ્છત્ સત્-ત્વો ગર્ભાશયં તથા

કારણાનુવિધાયિ-ત્વાત્ કાર્યાણાં તત્-સ્વ-ભાવ-તા ।
નાના-યોન્ય્-આકૃતીઃ સત્-ત્વો ધત્તે ઽતો દ્રુત-લોહ-વત્

અત એવ ચ શુક્રસ્ય બાહુલ્યાજ્ જાયતે પુમાન્ ।
રક્તસ્ય સ્ત્રી તયોઃ સામ્યે ક્લીબઃ શુક્રાર્તવે પુનઃ

વાયુના બહુ-શો ભિન્ને યથા-સ્વં બહ્વ્-અપત્ય-તા ।
વિ-યોનિ-વિકૃતાકારા જાયન્તે વિકૃતૈર્ મલૈઃ

માસિ માસિ રજઃ સ્ત્રીણાં રસ-જં સ્રવતિ ત્ર્ય્-અહમ્ ।
વત્સરાદ્ દ્વા-દશાદ્ ઊર્ધ્વં યાતિ પઞ્ચાશતઃ ક્ષયમ્

પૂર્ણ-ષો-ડશ-વર્ષા સ્ત્રી પૂર્ણ-વિંશેન સંગતા ।
શુદ્ધે ગર્ભાશયે માર્ગે રક્તે શુક્રે ઽનિલે હૃદિ

વીર્ય-વન્તં સુતં સૂતે તતો ન્યૂનાબ્દયોઃ પુનઃ ।
રોગ્ય્ અલ્પાયુર્ અ-ધન્યો વા ગર્ભો ભવતિ નૈવ વા

વાતાદિ-કુણપ-ગ્રન્થિ-પૂય-ક્ષીણ-મલાહ્વયમ્ ।
બીજા-સમર્થં રેતો-ઽસ્રં સ્વ-લિઙ્ગૈર્ દોષ-જં વદેત્

1.10ચ્વ્ પ્રજા-સમર્થં રેતો-ઽસ્રં
રક્તેન કુણપં શ્લેષ્મ-વાતાભ્યાં ગ્રન્થિ-સંનિભમ્ ।
પૂયાભં રક્ત-પિત્તાભ્યાં ક્ષીણં મારુત-પિત્તતઃ

કૃચ્છ્રાણ્ય્ એતાન્ય્ અ-સાધ્યં તુ ત્રિ-દોષં મૂત્ર-વિટ્-પ્રભમ્ ।
કુર્યાદ્ વાતાદિભિર્ દુષ્ટે સ્વૌષધં કુણપે પુનઃ

ધાતકી-પુષ્પ-ખદિર-દાડિમાર્જુન-સાધિતમ્ ।
પાયયેત્ સર્પિર્ અથ-વા વિપક્વમ્ અસનાદિભિઃ

પલાશ-ભસ્માશ્મભિદા ગ્રન્થ્ય્-આભે પૂય-રેતસિ ।
પરૂષક-વટાદિભ્યાં ક્ષીણે શુક્ર-કરી ક્રિયા

સ્નિગ્ધં વાન્તં વિરિક્તં ચ નિરૂઢમ્ અનુવાસિતમ્ ।
યોજયેચ્ છુક્ર-દોષાર્તં સમ્યગ્ ઉત્તર-વસ્તિભિઃ ॥ 14+1 ॥
સંશુદ્ધો વિટ્-પ્રભે સર્પિર્ હિઙ્ગુ-સેવ્યાદિ-સાધિતમ્ ।
પિબેદ્ ગ્રન્થ્ય્-આર્તવે પાઠા-વ્યોષ-વૃક્ષક-જં જલમ્

1.15બ્વ્ હિઙ્ગુ-સેવ્યાગ્નિ-સાધિતમ્
પેયં કુણપ-પૂયાસ્રે ચન્દનં વક્ષ્યતે તુ યત્ ।
ગુહ્ય-રોગે ચ તત્ સર્વં કાર્યં સોત્તર-વસ્તિકમ્

શુક્રં શુક્લં ગુરુ સ્નિગ્ધં મધુરં બહલં બહુ ।
ઘૃત-માક્ષિક-તૈલાભં સદ્-ગર્ભાયાર્તવં પુનઃ

1.17અવ્ શુદ્ધં શુક્રં ગુરુ સ્નિગ્ધં
લાક્ષા-રસ-શશાસ્રાભં ધૌતં યચ્ ચ વિરજ્યતે ।
શુદ્ધ-શુક્રાર્તવં સ્વસ્થં સંરક્તં મિથુનં મિથઃ

સ્નેહૈઃ પું-સવનૈઃ સ્નિગ્ધં શુદ્ધં શીલિત-વસ્તિકમ્ ।
નરં વિશેષાત્ ક્ષીરાજ્યૈર્ મધુરૌષધ-સંસ્કૃતૈઃ

1.19દ્વ્ મધુરૌષધ-સાધિતૈઃ
નારીં તૈલેન માષૈશ્ ચ પિત્તલૈઃ સમુપાચરેત્ ।
ક્ષામ-પ્રસન્ન-વદનાં સ્ફુરચ્-છ્રોણિ-પયો-ધરામ્

1.20ચ્વ્ ક્ષામાં પ્રસન્ન-વદનાં
સ્રસ્તાક્ષિ-કુક્ષિં પુંસ્-કામાં વિદ્યાદ્ ઋતુ-મતીં સ્ત્રિયમ્ ।
પદ્મં સંકોચમ્ આયાતિ દિને ઽતીતે યથા તથા

ઋતાવ્ અતીતે યોનિઃ સા શુક્રં નાતઃ પ્રતીચ્છતિ ।
માસેનોપચિતં રક્તં ધમનીભ્યામ્ ઋતૌ પુનઃ

1.22બ્વ્ શુક્રં નાન્તઃ પ્રતીચ્છતિ
ઈષત્-કૃષ્ણં વિ-ગન્ધં ચ વાયુર્ યોનિ-મુખાન્ નુદેત્ ।
તતઃ પુષ્પેક્ષણાદ્ એવ કલ્યાણ-ધ્યાયિની ત્ર્ય્-અહમ્

મૃજાલઙ્કાર-રહિતા દર્ભ-સંસ્તર-શાયિની ।
ક્ષૈરેયં યાવકં સ્તોકં કોષ્ઠ-શોધન-કર્ષણમ્

1.24દ્વ્ કોષ્ઠ-શોધન-કર્શનમ્
પર્ણે શરાવે હસ્તે વા ભુઞ્જીત બ્રહ્મ-ચારિણી ।
ચતુર્થે ઽહ્નિ તતઃ સ્નાતા શુક્લ-માલ્યામ્બરા શુચિઃ

ઇચ્છન્તી ભર્તૃ-સદૃશં પુત્રં પશ્યેત્ પુરઃ પતિમ્ ।
ઋતુસ્ તુ દ્વા-દશ નિશાઃ પૂર્વાસ્ તિસ્રો ઽત્ર નિન્દિતાઃ

1.26દ્વ્ પૂર્વાસ્ તિસ્રશ્ ચ નિન્દિતાઃ
એકા-દશી ચ યુગ્માસુ સ્યાત્ પુત્રો ઽન્યાસુ કન્યકા ।
ઉપાધ્યાયો ઽથ પુત્રીયં કુર્વીત વિધિ-વદ્ વિધિમ્

1.27બ્વ્ સ્યાત્ પુત્રો ઽન્ય-ત્ર કન્યકા
નમસ્-કાર-પરાયાસ્ તુ શૂદ્રાયા મન્ત્ર-વર્જિતમ્ ।
અ-વન્ધ્ય એવં સંયોગઃ સ્યાદ્ અપત્યં ચ કામતઃ

સન્તો હ્ય્ આહુર્ અપત્યાર્થં દમ્-પત્યોઃ સંગતિં રહઃ ।
દુર્-અપત્યં કુલાઙ્ગારો ગોત્રે જાતં મહત્ય્ અપિ

1.29બ્વ્ દમ્-પત્યોઃ સંગતં રહઃ 1.29ચ્વ્ દુર્-અપત્યં કુલાઙ્ગારં
ઇચ્છેતાં યાદૃશં પુત્રં તદ્-રૂપ-ચરિતાંશ્ ચ તૌ ।
ચિન્તયેતાં જન-પદાંસ્ તદ્-આચાર-પરિચ્છદૌ

કર્માન્તે ચ પુમાન્ સર્પિઃ-ક્ષીર-શાલ્ય્-ઓદનાશિતઃ ।
પ્રાગ્ દક્ષિણેન પાદેન શય્યાં મૌહૂર્તિકાજ્ઞયા

આરોહેત્ સ્ત્રી તુ વામેન તસ્ય દક્ષિણ-પાર્શ્વતઃ ।
તૈલ-માષોત્તરાહારા તત્ર મન્ત્ર્ અં પ્રયોજયેત્

1.32અવ્ આરોહેત્ સ્ત્રી ચ વામેન
આહિર્ અસ્ય્ આયુર્ અસિ સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ ॥ 32+1અ ॥
1.32+1અવ્ અહિર્ અસિ સર્વતઃ પ્રતિષ્ઠાસિ
ધાતા ત્વાં દધાતુ વિધાતા ત્વાં દધાતુ ॥ 32+1બ્ ॥
બ્રહ્મ-વર્ચસા ભવેતિ ॥ 32+1ચ્ ॥
1.32+1ચ્વ્ બ્રહ્મ-વર્ચસા ભવેદ્ ઇતિ
બ્રહ્મા બૃહસ્પતિર્ વિષ્ણુઃ સોમઃ સૂર્યસ્ તથાશ્વિનૌ ।
ભગો ઽથ મિત્રા-વરુણૌ વીરં દદતુ મે સુતમ્

સાન્ત્વયિત્વા તતો ઽન્ય-ન્યં સંવિશેતાં મુદાન્વિતૌ ।
ઉત્તાના તન્-મના યોષિત્ તિષ્ઠેદ્ અઙ્ગૈઃ સુ-સંસ્થિતૈઃ

1.34અવ્ સાન્તયિત્વા તતો ઽન્યો-ઽન્યં 1.34બ્વ્ સંવસેતાં મુદાન્વિતૌ
તથા હિ બીજં ગૃહ્ણાતિ દોષૈઃ સ્વ-સ્થાનમ્ આસ્થિતૈઃ ।
લિઙ્ગં તુ સદ્યો-ગર્ભાયા યોન્યા બીજસ્ય સંગ્રહઃ

1.35બ્વ્ દોષૈઃ સ્વ-સ્થાનમ્ આશ્રિતૈઃ 1.35દ્વ્ યોન્યાં બીજસ્ય સંગ્રહઃ
તૃપ્તિર્ ગુરુ-ત્વં સ્ફુરણં શુક્રાસ્રાન્-અનુ બન્ધનમ્ ।
હૃદય-સ્પન્દનં તન્દ્રા તૃડ્ ગ્લાની રોમ-હર્ષણમ્

અ-વ્યક્તઃ પ્રથમે માસિ સપ્તાહાત્ કલલી-ભવેત્ ।
ગર્ભઃ પું-સવનાન્ય્ અત્ર પૂર્વં વ્યક્તેઃ પ્રયોજયેત્

બલી પુરુષ-કારો હિ દૈવમ્ અપ્ય્ અતિવર્તતે ।
પુષ્યે પુરુષકં હૈમં રાજતં વાથ-વાયસમ્

કૃત્વાગ્નિ-વર્ણં નિર્વાપ્ય ક્ષીરે તસ્યાઞ્જલિં પિબેત્ ।
ગૌરદણ્ડમ્ અપામાર્ગં જીવકર્ષભ-સૈર્યકાન્

પિબેત્ પુષ્યે જલે પિષ્ટાન્ એક-દ્વિ-ત્રિ-સમસ્ત-શઃ ।
ક્ષીરેણ શ્વેત-બૃહતી-મૂલં નાસા-પુટે સ્વયમ્

પુત્રાર્થં દક્ષિણે સિઞ્ચેદ્ વામે દુહિતૃ-વાઞ્છયા ।
પયસા લક્ષ્મણા-મૂલં પુત્રોત્પાદ-સ્થિતિ-પ્રદમ્

નાસયાસ્યેન વા પીતં વટ-શુઙ્ગાષ્ટકં તથા ।
ઓષધીર્ જીવનીયાશ્ ચ બાહ્યાન્તર્ ઉપયોજયેત્

1.42બ્વ્ વટ-શૃઙ્ગાષ્ટકં તથા
ઉપચારઃ પ્રિય-હિતૈર્ ભર્ત્રા ભૃત્યૈશ્ ચ ગર્ભ-ધૃક્ ।
નવ-નીત-ઘૃત-ક્ષીરૈઃ સદા ચૈનામ્ ઉપાચરેત્

અતિ-વ્યવાયમ્ આયાસં ભારં પ્રાવરણં ગુરુ ।
અ-કાલ-જાગર-સ્વપ્નં કઠિનોત્કટકાસનમ્

1.44અવ્ અતિ-વ્યવાયં વ્યાયામં 1.44ચ્વ્ અ-કાલ-જાગર-સ્વપ્ન- 1.44દ્વ્
-કઠિનોત્કટકાસનમ્
1.44દ્વ્ કઠિનોત્કટુકાસનમ્ 1.44દ્વ્ -કઠિનોત્કુટકાસનમ્
શોક-ક્રોધ-ભયોદ્વેગ-વેગ-શ્રદ્ધા-વિધારણમ્ ।
ઉપવાસાધ્વ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-ગુરુ-વિષ્ટમ્ભિ-ભોજનમ્

1.45ચ્વ્ ઉપવાસાદિ-તીક્ષ્ણોષ્ણ-
રક્તં નિવસનં શ્વભ્ર-કૂપેક્ષાં મદ્યમ્ આમિષમ્ ।
ઉત્તાન-શયનં યચ્ ચ સ્ત્રિયો નેચ્છન્તિ તત્ ત્યજેત્

1.46અવ્ રક્તં વિ-વસનં શ્વભ્ર-
તથા રક્ત-સ્રુતિં શુદ્ધિં વસ્તિમ્ આ-માસતો ઽષ્ટમાત્ ।
એભિર્ ગર્ભઃ સ્રવેદ્ આમઃ કુક્ષૌ શુષ્યેન્ મ્રિયેત વા

1.47ચ્વ્ એવં ગર્ભઃ સ્રવેદ્ આમઃ
વાતલૈશ્ ચ ભવેદ્ ગર્ભઃ કુબ્જાન્ધ-જડ-વામનઃ ।
પિત્તલૈઃ ખલતિઃ પિઙ્ગઃ શ્વિત્રી પાણ્ડુઃ કફાત્મભિઃ

વ્યાધીંશ્ ચાસ્યા મૃદુ-સુખૈર્ અ-તીક્ષ્ણૈર્ ઔષધૈર્ જયેત્ ।
દ્વિતીયે માસિ કલલાદ્ ઘનઃ પેશ્ય્ અથ-વાર્બુદમ્

પું-સ્ત્રી-ક્લીબાઃ ક્રમાત્ તેભ્યસ્ તત્ર વ્યક્તસ્ય લક્ષણમ્ ।
ક્ષામ-તા ગરિમા કુક્ષેર્ મૂર્છા છર્દિર્ અ-રોચકઃ

1.50ચ્વ્ ક્ષામ-તા ગરિમા કુક્ષૌ
જૃમ્ભા પ્રસેકઃ સદનં રોમ-રાજ્યાઃ પ્રકાશનમ્ ।
અમ્લેષ્ટ-તા સ્તનૌ પીનૌ સ-સ્તન્યૌ કૃષ્ણ-ચૂચુકૌ

પાદ-શોફો વિદાહો ઽન્યે શ્રદ્ધાશ્ ચ વિવિધાત્મિકાઃ ।
માતૃ-જં હ્ય્ અસ્ય હૃદયં માતુશ્ ચ હૃદયેન તત્

1.52અવ્ પાદ-શોફો વિદાહો ઽન્ને
સંબદ્ધં તેન ગર્ભિણ્યા નેષ્ટં શ્રદ્ધા-વિમાનનમ્ ।
દેયમ્ અપ્ય્ અ-હિતં તસ્યૈ હિતોપહિતમ્ અલ્પકમ્

1.53બ્વ્ નેષ્ટં શ્રદ્ધા-વિધારણમ્ 1.53બ્વ્ નેષ્ટં શ્રદ્ધાવમાનનમ્
શ્રદ્ધા-વિઘાતાદ્ ગર્ભસ્ય વિકૃતિશ્ ચ્યુતિર્ એવ વા ।
વ્યક્તી-ભવતિ માસે ઽસ્ય તૃતીયે ગાત્ર-પઞ્ચકમ્

1.54અવ્ શ્રદ્ધાભિઘાતાદ્ ગર્ભસ્ય
મૂર્ધા દ્વે સક્થિની બાહૂ સર્વ-સૂક્ષ્માઙ્ગ-જન્મ ચ ।
સમમ્ એવ હિ મૂર્ધાદ્યૈર્ જ્ઞાનં ચ સુખ-દુઃખયોઃ

1.55બ્વ્ સર્વ-સૂક્ષ્માઙ્ગ-જન્મ તુ 1.55દ્વ્ વિજ્ઞાનં સુખ-દુઃખયોઃ
ગર્ભસ્ય નાભૌ માતુશ્ ચ હૃદિ નાડી નિબધ્યતે ।
યયા સ પુષ્ટિમ્ આપ્નોતિ કેદાર ઇવ કુલ્યયા

1.56ચ્વ્ યયા પુષ્ટિમ્ અવાપ્નોતિ
ચતુર્થે વ્યક્ત-તાઙ્ગાનાં ચેતનાયાશ્ ચ પઞ્ચમે ।
ષષ્ઠે સ્નાયુ-સિરા-રોમ-બલ-વર્ણ-નખ-ત્વચામ્

સર્વૈઃ સર્વાઙ્ગ-સંપૂર્ણો ભાવૈઃ પુષ્યતિ સપ્તમે ॥ 58અબ્ ॥
ગર્ભેણોત્પીડિતા દોષાસ્ તસ્મિન્ હૃદયમ્ આશ્રિતાઃ ॥ 58ચ્દ્ ॥
કણ્ડૂં વિદાહં કુર્વન્તિ ગર્ભિણ્યાઃ કિક્કિસાનિ ચ ॥ 58એf ॥
નવ-નીતં હિતં તત્ર કોલામ્બુ-મધુરૌષધૈઃ ।
સિદ્ધમ્ અલ્પ-પટુ-સ્નેહં લઘુ સ્વાદુ ચ ભોજનમ્

ચન્દનોશીર-કલ્કેન લિમ્પેદ્ ઊરુ-સ્તનોદરમ્ ।
શ્રેષ્ઠયા વૈણ-હરિણ-શશ-શોણિત-યુક્તયા

અશ્વઘ્ન-પત્ત્ર-સિદ્ધેન તૈલેનાભ્યજ્ય મર્દયેત્ ।
પટોલ-નિમ્બ-મઞ્જિષ્ઠા-સુરસૈઃ સેચયેત્ પુનઃ

દાર્વી-મધુક-તોયેન મૃજાં ચ પરિશીલયેત્ ।
ઓજો ઽષ્ટમે સંચરતિ માતા-પુત્રૌ મુહુઃ ક્રમાત્

તેન તૌ મ્લાન-મુદિતૌ તત્ર જાતો ન જીવતિ ।
શિશુર્ ઓજો-ઽન્-અવસ્થાનાન્ નારી સંશયિતા ભવેત્

1.63બ્વ્ સ્યાતામ્ અત્ર ન જીવતિ 1.63બ્વ્ સ્યાતાં જાતો ન જીવતિ
ક્ષીર-પેયા ચ પેયાત્ર સ-ઘૃતાન્વાસનં ઘૃતમ્ ।
મધુરૈઃ સાધિતં શુદ્ધ્યૈ પુરાણ-શકૃતસ્ તથા

1.64બ્વ્ સ-ઘૃતાન્વાસનં હિતમ્
શુષ્ક-મૂલક-કોલામ્લ-કષાયેણ પ્રશસ્યતે ।
શતાહ્વા-કલ્કિતો વસ્તિઃ સ-તૈલ-ઘૃત-સૈન્ધવઃ

તસ્મિંસ્ ત્વ્ એકાહ-યાતે ઽપિ કાલઃ સૂતેર્ અતઃ પરમ્ ।
વર્ષાદ્ વિકાર-કારી સ્યાત્ કુક્ષૌ વાતેન ધારિતઃ

1.66અવ્ તસ્મિન્ન્ એકાહ-યાતે ઽપિ
શસ્તશ્ ચ નવમે માસિ સ્નિગ્ધો માંસ-રસૌદનઃ ।
બહુ-સ્નેહા યવાગૂર્ વા પૂર્વોક્તં ચાનુવાસનમ્

1.67બ્વ્ સ્નિગ્ધ-માંસ-રસૌદનઃ
તત એવ પિચું ચાસ્યા યોનૌ નિત્યં નિધાપયેત્ ।
વાત-ઘ્ન-પત્ત્ર-ભઙ્ગામ્ભઃ શીતં સ્નાને ઽન્વ્-અહં હિતમ્

નિઃ-સ્નેહાઙ્ગી ન નવમાન્ માસાત્ પ્રભૃતિ વાસયેત્ ।
પ્રાગ્ દક્ષિણ-સ્તન-સ્તન્યા પૂર્વં તત્-પાર્શ્વ-ચેષ્ટિની

પું-નામ-દૌર્હૃદ-પ્રશ્ન-રતા પું-સ્વપ્ન-દર્શિની ।
ઉન્નતે દક્ષિણે કુક્ષૌ ગર્ભે ચ પરિમણ્ડલે

પુત્રં સૂતે ઽન્ય-થા કન્યાં યા ચેચ્છતિ નૃ-સંગતિમ્ ।
નૃત્ય-વાદિત્ર-ગાન્ધર્વ-ગન્ધ-માલ્ય-પ્રિયા ચ યા

ક્લીબં તત્-સંકરે તત્ર મધ્યં કુક્ષેઃ સમુન્નતમ્ ।
યમૌ પાર્શ્વ-દ્વયોન્નામાત્ કુક્ષૌ દ્રોણ્યામ્ ઇવ સ્થિતે

પ્રાક્ ચૈવ નવમાન્ માસાત્ સા સૂતિ-ગૃહમ્ આશ્રયેત્ ।
દેશે પ્રશસ્તે સંભારૈઃ સંપન્નં સાધકે ઽહનિ

1.73બ્વ્ સૂતિકા-ગૃહમ્ આશ્રયેત્
તત્રોદીક્ષેત સા સૂતિં સૂતિકા-પરિવારિતા ।
અદ્ય-શ્વઃ-પ્રસવે ગ્લાનિઃ કુક્ષ્ય્-અક્ષિ-શ્લથ-તા ક્લમઃ

1.74ચ્વ્ આસન્ન-પ્રસવે ગ્લાનિઃ
અધો-ગુરુ-ત્વમ્ અ-રુચિઃ પ્રસેકો બહુ-મૂત્ર-તા ।
વેદનોરૂદર-કટી-પૃષ્ઠ-હૃદ્-વસ્તિ-વઙ્ક્ષણે

યોનિ-ભેદ-રુજા-તોદ-સ્ફુરણ-સ્રવણાનિ ચ ।
આવીનામ્ અનુ જન્માતસ્ તતો ગર્ભોદક-સ્રુતિઃ

અથોપસ્થિત-ગર્ભાં તાં કૃત-કૌતુક-મગલામ્ ।
હસ્ત-સ્થ-પું-નામ-ફલાં સ્વ્-અભ્યક્તોષ્ણામ્બુ-સેચિતામ્

1.77દ્વ્ સ્વ્-અક્તામ્ ઉષ્ણામ્બુ-સેચિતામ્
પાયયેત્ સ-ઘૃતાં પેયાં તનૌ ભૂ-શયને સ્થિતામ્ ।
આભુગ્ન-સક્થિમ્ ઉત્તાનામ્ અભ્યક્તાઙ્ગીં પુનઃ પુનઃ

અધો નાભેર્ વિમૃદ્નીયાત્ કારયેજ્ જૃમ્ભ-ચઙ્ક્રમમ્ ।
ગર્ભઃ પ્રયાત્ય્ અવાગ્ એવં તલ્-લિઙ્ગં હૃદ્-વિમોક્ષતઃ

આવિશ્ય જઠરં ગર્ભો વસ્તેર્ ઉપરિ તિષ્ઠતિ ।
આવ્યો ઽભિત્વરયન્ત્ય્ એનાં ખટ્વામ્ આરોપયેત્ તતઃ

1.80ચ્વ્ આવ્યો હિ ત્વરયન્ત્ય્ એનાં
અથ સંપીડિતે ગર્ભે યોનિમ્ અસ્યાઃ પ્રસારયેત્ ।
મૃદુ પૂર્વં પ્રવાહેત બાઢમ્ આ-પ્રસવાચ્ ચ સા

1.81બ્વ્ યોનિમ્ અસ્યાઃ પ્રસાધયેત્
હર્ષયેત્ તાં મુહુઃ પુત્ર-જન્મ-શબ્દ-જલાનિલૈઃ ।
પ્રત્યાયાન્તિ તથા પ્રાણાઃ સૂતિ-ક્લેશાવસાદિતાઃ

ધૂપયેદ્ ગર્ભ-સઙ્ગે તુ યોનિં કૃષ્ણાહિ-કઞ્ચુકૈઃ ।
હિરણ્યપુષ્પી-મૂલં ચ પાણિ-પાદેન ધારયેત્

સુવર્ચલાં વિશલ્યાં વા જરાય્વ્-અ-પતને ઽપિ ચ ।
કાર્યમ્ એતત્ તથોત્ક્ષિપ્ય બાહ્વોર્ એનાં વિકમ્પયેત્

1.84ચ્વ્ કાર્યમ્ એતત્ તથોત્કૃષ્ય 1.84દ્વ્ બાહ્વોર્ એતાં વિકમ્પયેત્
કટીમ્ આકોટયેત્ પાર્ષ્ણ્યા સ્ફિજૌ ગાઢં નિપીડયેત્ ।
તાલુ-કણ્ઠં સ્પૃશેદ્ વેણ્યા મૂર્ધ્નિ દદ્યાત્ સ્નુહી-પયઃ

ભૂર્જ-લાઙ્ગલિકી-તુમ્બી-સર્પ-ત્વક્-કુષ્ઠ-સર્ષપૈઃ ।
પૃથગ્ દ્વાભ્યાં સમસ્તૈર્ વા યોનિ-લેપન-ધૂપનમ્

1.86દ્વ્ યોનિ-ધૂપં ચ લેપનમ્
કુષ્ઠ-તાલીશ-કલ્કં વા સુરા-મણ્ડેન પાયયેત્ ।
યૂષેણ વા કુલત્થાનાં બાલ્બજેનાસવેન વા

1.87દ્વ્ બિલ્વ-જેનાસવેન વા
શતાહ્વા-સર્ષપાજાજી-શિગ્રુ-તીક્ષ્ણક-ચિત્રકૈઃ ।
સ-હિઙ્ગુ-કુષ્ઠ-મદનૈર્ મૂત્રે ક્ષીરે ચ સાર્ષપમ્

તૈલં સિદ્ધં હિતં પાયૌ યોન્યાં વાપ્ય્ અનુવાસનમ્ ।
શતપુષ્પા-વચા-કુષ્ઠ-કણા-સર્ષપ-કલ્કિતઃ

1.89બ્વ્ યોન્યાં વા હ્ય્ અનુવાસનમ્
નિરૂહઃ પાતયત્ય્ આશુ સ-સ્નેહ-લવણો ઽપરામ્ ।
તત્-સઙ્ગે હ્ય્ અનિલો હેતુઃ સા નિર્યાત્ય્ આશુ તજ્-જયાત્

કુશલા પાણિનાક્તેન હરેત્ કૢપ્ત-નખેન વા ।
મુક્ત-ગર્ભાપરાં યોનિં તૈલેનાઙ્ગં ચ મર્દયેત્

મક્કલ્લાખ્યે શિરો-વસ્તિ-કોષ્ઠ-શૂલે તુ પાયયેત્ ।
સુ-ચૂર્ણિતં યવ-ક્ષારં ઘૃતેનોષ્ણ-જલેન વા

ધાન્યામ્બુ વા ગુડ-વ્યોષ-ત્રિ-જાતક-રજો-ઽન્વિતમ્ ।
અથ બાલોપચારેણ બાલં યોષિદ્ ઉપાચરેદ્

સૂતિકા ક્ષુદ્-વતી તૈલાદ્ ઘૃતાદ્ વા મહતીં પિબેત્ ।
પઞ્ચ-કોલકિનીં માત્રામ્ અનુ ચોષ્ણં ગુડોદકમ્

વાત-ઘ્નૌષધ-તોયં વા તથા વાયુર્ ન કુપ્યતિ ।
વિશુધ્યતિ ચ દુષ્ટાસ્રં દ્વિ-ત્રિ-રાત્રમ્ અયં ક્રમઃ

1.95બ્વ્ યથા વાયુર્ ન કુપ્યતિ
સ્નેહા-યોગ્યા તુ નિઃ-સ્નેહમ્ અમુમ્ એવ વિધિં ભજેત્ ।
પીત-વત્યાશ્ ચ જઠરં યમકાક્તં વિવેષ્ટયેત્

જીર્ણે સ્નાતા પિબેત્ પેયાં પૂર્વોક્તૌષધ-સાધિતામ્ ।
ત્ર્ય્-અહાદ્ ઊર્ધ્વં વિદાર્ય્-આદિ-વર્ગ-ક્વાથેન સાધિતા

હિતા યવાગૂઃ સ્નેહાઢ્યા સાત્મ્યતઃ પયસાથ-વા ।
સપ્ત-રાત્રાત્ પરં ચાસ્યૈ ક્રમ-શો બૃંહણં હિતમ્

1.98ચ્વ્ સપ્ત-રાત્રાત્ પરં ચાસ્યાઃ 1.98ચ્વ્ સપ્ત-રાત્રાત્ પરં વાસ્યાઃ
દ્વા-દશાહે ઽન્-અતિક્રાન્તે પિશિતં નોપયોજયેત્ ।
યત્નેનોપચરેત્ સૂતાં દુઃ-સાધ્યો હિ તદ્-આમયઃ

1.99બ્વ્ પિશિતં નૈવ યોજયેત્
ગર્ભ-વૃદ્ધિ-પ્રસવ-રુક્-ક્લેદાસ્ર-સ્રુતિ-પીડનૈઃ ।
એવં ચ માસાદ્ અધ્ય્-અર્ધાન્ મુક્તાહારાદિ-યન્ત્રણા