અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 21

20.39ચ્વ્ દૃઢેન્દ્રિયાસ્ ત્વ્ અ-પલિતા
સૂત્રસ્થાન
જત્રૂર્ધ્વ-કફ-વાતોત્થ-વિકારાણામ્ અ-જન્મને ।
ઉચ્છેદાય ચ જાતાનાં પિબેદ્ ધૂમં સદાત્મ-વાન્

21.1અવ્ જત્રૂર્ધ્વં કફ-વાતોત્થ-
સ્નિગ્ધો મધ્યઃ સ તીક્ષ્ણશ્ ચ વાતે વાત-કફે કફે ।
યોજ્યો ન રક્ત-પિત્તાર્તિ-વિરિક્તોદર-મેહિષુ

21.2ચ્વ્ યોજ્યો ન પિત્ત-રક્તાર્ત- 21.2ચ્વ્ યોજ્યો ન પિત્ત-રક્તાર્તિ-
તિમિરોર્ધ્વાનિલાધ્માન-રોહિણી-દત્ત-વસ્તિષુ ।
મત્સ્ય-મદ્ય-દધિ-ક્ષીર-ક્ષૌદ્ર-સ્નેહ-વિષાશિષુ

શિરસ્ય્ અભિહતે પાણ્ડુ-રોગે જાગરિતે નિશિ ।
રક્ત-પિત્તાન્ધ્ય-બાધિર્ય-તૃણ્-મૂર્છા-મદ-મોહ-કૃત્

ધૂમો ઽ-કાલે ઽતિ-પીતો વા તત્ર શીતો વિધિર્ હિતઃ ।
ક્ષુત-જૃમ્ભિત-વિણ્-મૂત્ર-સ્ત્રી-સેવા-શસ્ત્ર-કર્મણામ્

21.5દ્વ્ -સ્ત્રી-સેવા-શસ્ત્ર-કર્મિણામ્
હાસસ્ય દન્ત-કાષ્ઠસ્ય ધૂમમ્ અન્તે પિબેન્ મૃદુમ્ ।
કાલેષ્વ્ એષુ નિશાહાર-નાવનાન્તે ચ મધ્યમમ્

21.6અવ્ હાસ્યસ્ય દન્ત-કાષ્ઠસ્ય
નિદ્રા-નસ્યાઞ્જન-સ્નાન-ચ્છર્દિતાન્તે વિરેચનમ્ ।
વસ્તિ-નેત્ર-સમ-દ્રવ્યં ત્રિ-કોશં કારયેદ્ ઋજુ

મૂલાગ્રે ઽઙ્ગુષ્ઠ-કોલાસ્થિ-પ્રવેશં ધૂમ-નેત્રકમ્ ।
તીક્ષ્ણ-સ્નેહન-મધ્યેષુ ત્રીણિ ચત્વારિ પઞ્ચ ચ

21.8અવ્ મૂલે ઽગ્રે ઽઙ્ગુષ્ઠ-કોલાસ્થિ-
અઙ્ગુલાનાં ક્રમાત્ પાતુઃ પ્રમાણેનાષ્ટકાનિ તત્ ।
ઋજૂપવિષ્ટસ્ તચ્-ચેતા વિવૃતાસ્યસ્ ત્રિ-પર્યયમ્

21.9ચ્વ્ ઋજૂપવિષ્ટસ્ તચ્-ચિત્તો
પિધાય ચ્છિદ્રમ્ એકૈકં ધૂમં નાસિકયા પિબેત્ ।
પ્રાક્ પિબેન્ નાસયોત્ક્લિષ્ટે દોષે ઘ્રાણ-શિરો-ગતે

21.10દ્વ્ દોષે નાસા-શિરો-ગતે
ઉત્ક્લેશનાર્થં વક્ત્રેણ વિપરીતં તુ કણ્ઠ-ગે ।
મુખેનૈવોદ્વમેદ્ ધૂમં નાસયા દૃગ્-વિઘાત-કૃત્

આક્ષેપ-મોક્ષૈઃ પાતવ્યો ધૂમસ્ તુ ત્રિસ્ ત્રિભિસ્ ત્રિભિઃ ।
અહ્નઃ પિબેત્ સકૃત્ સ્નિગ્ધં દ્વિર્ મધ્યં શોધનં પરમ્

21.12બ્વ્ ધૂમસ્ ત્રીંસ્ ત્રીંસ્ ત્રિભિસ્ ત્રિભિઃ
ત્રિશ્ ચતુર્ વા મૃદૌ તત્ર દ્રવ્યાણ્ય્ અગુરુ ગુગ્ગુલુ ।
મુસ્ત-સ્થૌણેય-શૈલેય-નલદોશીર-વાલકમ્

21.13અવ્ ત્રિશ્ ચતુર્ વા મૃદોસ્ તત્ર
વરાઙ્ગ-કૌન્તી-મધુક-બિલ્વ-મજ્જૈલવાલુકમ્ ।
શ્રીવેષ્ટકં સર્જ-રસો ધ્યામકં મદનં પ્લવમ્

શલ્લકી કુઙ્કુમં માષા યવાઃ કુન્દુરુકસ્ તિલાઃ ।
સ્નેહઃ ફલાનાં સારાણાં મેદો મજ્જા વસા ઘૃતમ્

શમને શલ્લકી લાક્ષા પૃથ્વીકા કમલોત્પલમ્ ।
ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થ-પ્લક્ષ-લોધ્ર-ત્વચઃ સિતા

યષ્ટીમધુ સુવર્ણત્વક્ પદ્મકં રક્તયષ્ટિકા ।
ગન્ધાશ્ ચા-કુષ્ઠ-તગરાસ્ તીક્ષ્ણે જ્યોતિષ્મતી નિશા

દશ-મૂલ-મનોહ્વાલં લાક્ષા શ્વેતા ફલ-ત્રયમ્ ।
ગન્ધ-દ્રવ્યાણિ તીક્ષ્ણાનિ ગણો મૂર્ધ-વિરેચનઃ

21.18અવ્ દશ-મૂલ-મનોહ્વાલ- 21.18બ્વ્ -લાક્ષા શ્વેતા ફલ-ત્રયમ્
જલે સ્થિતામ્ અહો-રાત્રમ્ ઇષીકાં દ્વા-દશાઙ્ગુલામ્ ।
પિષ્ટૈર્ ધૂમૌષધૈર્ એવં પઞ્ચ-કૃત્વઃ પ્રલેપયેત્

21.19ચ્વ્ પિષ્ટૈર્ ધૂમૌષધૈર્ એવ
વર્તિર્ અઙ્ગુષ્ઠક-સ્થૂલા યવ-મધ્યા યથા ભવેત્ ।
છાયા-શુષ્કાં વિ-ગર્ભાં તાં સ્નેહાભ્યક્તાં યથા-યથમ્

21.20અવ્ વર્તિર્ અઙ્ગુષ્ઠ-વત્ સ્થૂલા
ધૂમ-નેત્રાર્પિતાં પાતુમ્ અગ્નિ-પ્લુષ્ટાં પ્રયોજયેત્ ।
શરાવ-સંપુટ-ચ્છિદ્રે નાડીં ન્યસ્ય દશાઙ્ગુલામ્