અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 113

32.33બ્વ્ -તોય-પિષ્ટાનિ નાવને
ઉત્કોઠે કફ-પિત્તોક્તં કોઠે સર્વં ચ કૌષ્ઠિકમ્ ॥ 33ઊઅબ્ ॥
ઉત્તરસ્થાન
સ્ત્રી-વ્યવાય-નિવૃત્તસ્ય સહસા ભજતો ઽથ-વા ।
દોષાધ્યુષિત-સંકીર્ણ-મલિનાણુ-રજઃ-પથામ્

33.1અવ્ સ્ત્રીં વ્યવાય-નિવૃત્તસ્ય
અન્ય-યોનિમ્ અન્-ઇચ્છન્તીમ્ અ-ગમ્યાં નવ-સૂતિકામ્ ।
દૂષિતં સ્પૃશતસ્ તોયં રતાન્તેષ્વ્ અપિ નૈવ વા

વિવર્ધયિષયા તીક્ષ્ણાન્ પ્રલેપાદીન્ પ્રયચ્છતઃ ।
મુષ્ટિ-દન્ત-નખોત્પીડા-વિષ-વચ્-છૂક-પાતનૈઃ

33.3દ્વ્ -વિષ-વલ્-લૂક-પાતનૈઃ
વેગ-નિગ્રહ-દીર્ઘાતિ-ખર-સ્પર્શ-વિઘટ્ટનૈઃ ।
દોષા દુષ્ટા ગતા ગુહ્યં ત્રયો-વિંશતિમ્ આમયાન્

33.4બ્વ્ -ખર-સ્પર્શાદિ-ઘટ્ટનૈઃ 33.4બ્વ્ -ખર-શષ્પાદિ-ઘટ્ટનૈઃ
જનયન્ત્ય્ ઉપદંશાદીન્ ઉપદંશો ઽત્ર પઞ્ચ-ધા ।
પૃથગ્ દોષૈઃ સ-રુધિરૈઃ સમસ્તૈશ્ ચાત્ર મારુતાત્

33.5અવ્ જનયન્ત્ય્ અવદંશાદીન્ 33.5બ્વ્ અવદંશો ઽત્ર પઞ્ચ-ધા
મેઢ્રે શોફો રુજશ્ ચિત્રાઃ સ્તમ્ભસ્ ત્વક્-પરિપોટનમ્ ।
પક્વોદુમ્બર-સંકાશઃ પિત્તેન શ્વયથુર્ જ્વરઃ

33.6અવ્ મેઢ્ર-શોફો રુજશ્ ચિત્રાઃ
શ્લેષ્મણા કઠિનઃ સ્નિગ્ધઃ કણ્ડૂ-માઞ્ છીતલો ગુરુઃ ।
શોણિતેનાસિત-સ્ફોટ-સંભવો ઽસ્ર-સ્રુતિર્ જ્વરઃ

સર્વ-જે સર્વ-લિઙ્ગ-ત્વં શ્વયથુર્ મુષ્કયોર્ અપિ ।
તીવ્રા રુગ્ આશુ-પચનં દરણં કૃમિ-સંભવઃ

33.8દ્વ્ દારણં કૃમિ-સંભવઃ
યાપ્યો રક્તોદ્ભવસ્ તેષાં મૃત્યવે સંનિપાત-જઃ ।
જાયન્તે કુપિતૈર્ દોષૈર્ ગુહ્યાસૃક્-પિશિતાશ્રયૈઃ

અન્તર્ બહિર્ વા મેઢ્રસ્ય કણ્ડૂલા માંસ-કીલકાઃ ।
પિચ્છિલાસ્ર-સ્રવા યોનૌ તદ્-વચ્ ચ ચ્છત્ત્ર-સંનિભાઃ

તે ઽર્શાંસ્ય્ ઉપેક્ષયા ઘ્નન્તિ મેઢ્ર-પુંસ્-ત્વં ભગાર્તવં ।
ગુહ્યસ્ય બહિર્ અન્તર્ વા પિટિકાઃ કફ-રક્ત-જાઃ

33.11બ્વ્ મેઢ્ર-પુંસ્-ત્વ-ભગાર્તવં 33.11બ્વ્ મેઢ્રં પુંસો ભગાર્તવં
સર્ષપા-માન-સંસ્થાના ઘનાઃ સર્ષપિકાઃ સ્મૃતાઃ ।
પિટિકા બહવો દીર્ઘા દીર્યન્તે મધ્યતશ્ ચ યાઃ

સો ઽવમન્થઃ કફાસૃગ્ભ્યાં વેદના-રોમ-હર્ષ-વાન્ ।
કુમ્ભીકા રક્ત-પિત્તોત્થા જામ્બવાસ્થિ-નિભાશુ-જા

33.13દ્વ્ જામ્બવાસ્થિ-નિભા-શુભા
અલજીં મેહ-વદ્ વિદ્યાદ્ ઉત્તમાં પિત્ત-રક્ત-જામ્ ।
પિટિકાં માષ-મુદ્ગાભાં પિટિકા પિટિકાચિતા

33.14બ્વ્ ઉત્તમાં રક્ત-પિત્ત-જામ્
કર્ણિકા પુષ્કરસ્યેવ જ્ઞેયા પુષ્કરિકેતિ સા ।
પાણિભ્યાં ભૃશ-સંવ્યૂઢે સંવ્યૂઢ-પિટિકા ભવેત્

મૃદિતં મૃદિતં વસ્ત્ર-સંરબ્ધં વાત-કોપતઃ ।
વિષમા કઠિના ભુગ્ના વાયુનાષ્ઠીલિકા સ્મૃતા

33.16અવ્ મૃદિતં મૃદિતં યત્ તુ 33.16અવ્ મૃદિતં મૃદિતં વસ્તુ 33.16બ્વ્
સંરબ્ધં વાત-કોપતઃ
વિમર્દનાદિ-દુષ્ટેન વાયુના ચર્મ મેઢ્ર-જમ્ ।
નિવર્તતે સ-રુગ્-દાહં ક્વ-ચિત્ પાકં ચ ગચ્છતિ

33.17દ્વ્ ક્વ-ચિત્ પાકં ન ગચ્છતિ
પિણ્ડિતં ગ્રન્થિતં ચર્મ તત્ પ્રલમ્બમ્ અધો મણેઃ ।
નિવૃત્ત-સંજ્ઞં સ-કફં કણ્ડૂ-કાઠિન્ય-વત્ તુ તત્

33.18અવ્ પિણ્ડિતં ગ્રન્થિતં તચ્ ચ 33.18બ્વ્ વિપ્રલમ્બમ્ અધો મણેઃ 33.18બ્વ્
પ્રવિલમ્બમ્ અધો મણેઃ
દુર્-ઊઢં સ્ફુટિતં ચર્મ નિર્દિષ્ટમ્ અવપાટિકા ।
વાતેન દૂષિતં ચર્મ મણૌ સક્તં રુણદ્ધિ ચેત્

33.19અવ્ દુઃ-સહં સ્ફુટિતં ચર્મ 33.19બ્વ્ મણૌ સક્તં રુણદ્ધિ તત્
સ્રોતો મૂત્રં તતો ઽભ્યેતિ મન્દ-ધારમ્ અ-વેદનમ્ ।
મણેર્ વિકાશ-રોધશ્ ચ સ નિરુદ્ધ-મણિર્ ગદઃ

લિઙ્ગં શૂકૈર્ ઇવાપૂર્ણં ગ્રથિતાખ્યં કફોદ્ભવમ્ ।
શૂક-દૂષિત-રક્તોત્થા સ્પર્શ-હાનિસ્ તદ્-આહ્વયા

છિદ્રૈર્ અણુ-મુખૈર્ યત્ તુ મેહનં સર્વતશ્ ચિતમ્ ।
વાત-શોણિત-કોપેન તં વિદ્યાચ્ છત-પોનકમ્

પિત્તાસૃગ્ભ્યાં ત્વચઃ પાકસ્ ત્વક્-પાકો જ્વર-દાહ-વાન્ ।
માંસ્-પાકઃ સર્વ-જઃ સર્વ-વેદનો માંસ-શાતનઃ

સ-રાગૈર્ અસિતૈઃ સ્ફોટૈઃ પિટિકાભિશ્ ચ પીડિતમ્ ।
મેહનં વેદના ચોગ્રા તં વિદ્યાદ્ અસૃગ્-અર્બુદમ્

માંસાર્બુદં પ્રાગ્ ઉદિતં વિદ્રધિશ્ ચ ત્રિ-દોષ-જઃ ।
કૃષ્ણાનિ ભૂત્વા માંસાનિ વિશીર્યન્તે સમન્તતઃ

પક્વાનિ સંનિપાતેન તાન્ વિદ્યાત્ તિલ-કાલકાન્ ।
માંસોત્થમ્ અર્બુદં પાકં વિદ્રધિં તિલ-કાલકાન્

ચતુરો વર્જયેદ્ એષાં શેષાઞ્ છીઘ્રમ્ ઉપાચરેત્ ।
વિંશતિર્ વ્યાપદો યોનેર્ જાયન્તે દુષ્ટ-ભોજનાત્

વિષમ-સ્થાઙ્ગ-શયન-ભૃશ-મૈથુન-સેવનૈઃ ।
દુષ્ટાર્તવાદ્ અપદ્રવૈર્ બીજ-દોષેણ દૈવતઃ

33.28ચ્વ્ દુષ્ટાર્તવાદ્ ઉપદ્રવૈર્
યોનૌ ક્રુદ્ધો ઽનિલઃ કુર્યાદ્ રુક્-તોદાયામ-સુપ્ત-તાઃ ।
પિપીલિકા-સૃપ્તિમ્ ઇવ સ્તમ્ભં કર્કશ-તાં સ્વનમ્

33.29ચ્વ્ પિપીલિકા-ગતિમ્ ઇવ
ફેનિલારુણ-કૃષ્ણાલ્પ-તનુ-રૂક્ષાર્તવ-સ્રુતિમ્ ।
સ્રંસં વઙ્ક્ષણ-પાર્શ્વાદૌ વ્યથાં ગુલ્મં ક્રમેણ ચ

33.30ચ્વ્ ઊરુ-વઙ્ક્ષણ-પાર્શ્વાદૌ 33.30ચ્વ્ ભૃશં વઙ્ક્ષણ-પાર્શ્વાદૌ
તાંસ્ તાંશ્ ચ સ્વાન્ ગદાન્ વ્યાપદ્ વાતિકી નામ સા સ્મૃતા ।
સૈવાતિ-ચરણા શોફ-સંયુક્તાતિ-વ્યવાયતઃ

33.31અવ્ તાંસ્ તાંશ્ ચ સ્વ-ગદાન્ વ્યાપદ્ 33.31અવ્ તાંસ્ તાન્ સ્વાંસ્ સ્વાન્ ગદાન્
વ્યાપદ્
મૈથુનાદ્ અતિ-બાલાયાઃ પૃષ્ઠ-જઙ્ઘોરુ-વઙ્ક્ષણમ્ ।
રુજન્ સંદૂષયેદ્ યોનિં વાયુઃ પ્રાક્-ચરણેતિ સા

વેગોદાવર્તનાદ્ યોનિં પ્રપીડયતિ મારુતઃ ।
સા ફેનિલં રજઃ કૃચ્છ્રાદ્ ઉદાવૃત્તં વિમુઞ્ચતિ

33.33અવ્ વેગેનાવર્તનાદ્ યોનિં 33.33દ્વ્ ઉદાવર્તં વિમુઞ્ચતિ 33.33દ્વ્
ઉદાવર્ત્ય વિમુઞ્ચતિ
ઇયં વ્યાપદ્ ઉદાવૃત્તા જાત-ઘ્ની તુ યદાનિલઃ ।
જાતં જાતં સુતં હન્તિ રૌક્ષ્યાદ્ દુષ્ટાર્તવોદ્ભવમ્

33.34અવ્ ઇયં વ્યાપદ્ ઉદાવર્તા
અત્ય્-આશિતાયા વિષમં સ્થિતાયાઃ સુ-રતે મરુત્ ।
અન્નેનોત્પીડિતો યોનેઃ સ્થિતઃ સ્રોતસિ વક્રયેત્

સાસ્થિ-માંસં મુખં તીવ્ર-રુજમ્ અન્તર્-મુખીતિ સા ।
વાતલાહાર-સેવિન્યાં જનન્યાં કુપિતો ઽનિલઃ

33.36બ્વ્ -રુજં વક્ર-મુખીતિ સા
સ્ત્રિયો યોનિમ્ અણુ-દ્વારાં કુર્યાત્ સૂચી-મુખીતિ સા ।
વેગ-રોધાદ્ ઋતૌ વાયુર્ દુષ્ટો વિણ્-મૂત્ર-સંગ્રહમ્

કરોતિ યોનેઃ શોષં ચ શુષ્કાખ્યા સાતિ-વેદના ।
ષડ્-અહાત્ સપ્ત-રાત્રાદ્ વા શુક્રં ગર્ભાશયાન્ મરુત્

વમેત્ સ-રુઙ્ ની-રુજો વા યસ્યાઃ સા વામિની મતા ।
યોનૌ વાતોપતપ્તાયાં સ્ત્રી-ગર્ભે બીજ-દોષતઃ

33.39અવ્ વમેત્ સ-રુઙ્ ની-રુજો વા હ્ય્ 33.39બ્વ્ યસ્યાં સા વામિની મતા 33.39બ્વ્
અસ્યાં સા વામિની મતા
નૃ-દ્વેષિણ્ય્ અ-સ્તની ચ સ્યાત્ ષણ્ઢ-સંજ્ઞાન્-ઉપક્રમા ।
દુષ્ટો વિષ્ટભ્ય યોન્ય્-આસ્યં ગર્ભ-કોષ્ઠં ચ મારુતઃ

કુરુતે વિવૃતાં સ્રસ્તાં વાતિકીમ્ ઇવ દુઃખિતામ્ ।
ઉત્સન્ન-માંસાં તામ્ આહુર્ મહા-યોનિં મહા-રુજામ્

યથા-સ્વૈર્ દૂષણૈર્ દુષ્ટં પિત્તં યોનિમ્ ઉપાશ્રિતમ્ ।
કરોતિ દાહ-પાકોષા-પૂતિ-ગન્ધિ-જ્વરાન્વિતામ્

33.42દ્વ્ -પૂતિ-ગન્ધ-જ્વરાન્વિતામ્ 33.42દ્વ્ -પૂતિ-ગન્ધાં જ્વરાન્વિતામ્
ભૃશોષ્ણ-ભૂરિ-કુણપ-નીલ-પીતાસિતાર્તવામ્ ।
સા વ્યાપત્ પૈત્તિકી રક્ત-યોન્ય્-આખ્યાસૃગ્-અતિ-સ્રુતેઃ

કફો ઽભિષ્યન્દિભિઃ ક્રુદ્ધઃ કુર્યાદ્ યોનિમ્ અ-વેદનામ્ ।
શીતલાં કણ્ડુલાં પાણ્ડુ-પિચ્છિલાં તદ્-વિધ-સ્રુતિમ્

સા વ્યાપચ્ છ્લૈષ્મિકી વાત-પિત્તાભ્યાં ક્ષીયતે રજઃ ।
સ-દાહ-કાર્શ્ય-વૈવર્ણ્યં યસ્યાઃ સા લોહિત-ક્ષયા

33.45દ્વ્ યસ્યાં સા લોહિત-ક્ષયા
પિત્તલાયા નૃ-સંવાસે ક્ષવથૂદ્ગાર-ધારણાત્ ।
પિત્ત-યુક્તેન મરુતા યોનિર્ ભવતિ દૂષિતા

શૂના સ્પર્શા-સહા સાર્તિર્ નીલ-પીતાસ્ર-વાહિની ।
વસ્તિ-કુક્ષિ-ગુરુ-ત્વાતીસારા-રોચક-કારિણી

શ્રોણિ-વઙ્ક્ષણ-રુક્-તોદ-જ્વર-કૃત્ સા પરિપ્લુતા ।
વાત-શ્લેષ્મામય-વ્યાપ્તા શ્વેત-પિચ્છિલ-વાહિની

ઉપપ્લુતા સ્મૃતા યોનિર્ વિપ્લુતાખ્યા ત્વ્ અ-ધાવનાત્ ।
સંજાત-જન્તુઃ કણ્ડૂલા કણ્ડ્વા ચાતિ-રતિ-પ્રિયા

અ-કાલ-વાહનાદ્ વાયુઃ શ્લેષ્મ-રક્ત-વિમૂર્છિતઃ ।
કર્ણિકાં જનયેદ્ યોનૌ રજો-માર્ગ-નિરોધિનીમ્

સા કર્ણિની ત્રિભિર્ દોષૈર્ યોનિ-ગર્ભાશયાશ્રિતૈઃ ।
યથા-સ્વોપદ્રવ-કરૈર્ વ્યાપત્ સા સાંનિપાતિકી

ઇતિ યોનિ-ગદા નારી યૈઃ શુક્રં ન પ્રતીચ્છતિ ।
તતો ગર્ભં ન ગૃહ્ણાતિ રોગાંશ્ ચાપ્નોતિ દારુણાન્