અષ્ટાઙ્ગહૃદયસૂત્ર · અધ્યાય 112

31.33અવ્ ઉત્કોઠઃ સો ઽનુબન્ધસ્ તુ
યાન્ અ-વિજ્ઞાય મુહ્યેત ચિકિત્સાયાં ચિકિત્સકઃ ॥ 33+(1)અબ્ ॥
ઉત્તરસ્થાન
વિસ્રાવયેજ્ જલૌકોભિર્ અ-પક્વામ્ અજગલ્લિકામ્ ।
સ્વેદયિત્વા યવ-પ્રખ્યાં વિલયાય પ્રલેપયેત્

દારુ-કુષ્ઠ-મનોહ્વાલૈર્ ઇત્ય્ આ-પાષાણ-ગર્દભાત્ ।
વિધિસ્ તાંશ્ ચાચરેત્ પક્વાન્ વ્રણ-વત્ સાજગલ્લિકાન્

લોધ્ર-કુસ્તુમ્બુરુ-વચાઃ પ્રલેપો મુખ-દૂષિકે ।
વટ-પલ્લવ-યુક્તા વા નારિકેલોત્થ-શુક્તયઃ

32.3અવ્ લોધ્ર-કુસ્તુમ્બુરુ-વચા- 32.3બ્વ્ -પ્રલેપો મુખ-દૂષિકે
અ-શાન્તૌ વમનં નસ્યં લલાટે ચ સિરા-વ્યધઃ ।
નિમ્બામ્બુ-વાન્તો નિમ્બામ્બુ-સાધિતં પદ્મ-કણ્ટકે

પિબેત્ ક્ષૌદ્રાન્વિતં સર્પિર્ નિમ્બારગ્વધ-લેપનમ્ ॥ 5અબ્ ॥
32.5બ્વ્ નિમ્બારગ્વધ-લેપનઃ
વિવૃતાદીંસ્ તુ જાલાન્તાંશ્ ચિકિત્સેત્ સેરિવેલ્લિકાન્ ॥ 5ચ્દ્ ॥
32.5દ્વ્ ચિકિત્સેદ્ ઇરિવેલ્લિકામ્
પિત્ત-વિસર્પ-વત્ તદ્-વત્ પ્રત્યાખ્યાયાગ્નિ-રોહિણીમ્ ॥ 5એf ॥
વિલઙ્ઘનં રક્ત-વિમોક્ષણં ચ વિરૂક્ષણં કાય-વિશોધનં ચ ।
ધાત્રી-પ્રયોગાઞ્ છિશિર-પ્રદેહાન્ કુર્યાત્ સદા જાલક-ગર્દભસ્ય

32.6બ્વ્ વિરૂક્ષણં કાય-વિરેચનં ચ 32.6ચ્વ્ ધાત્રી-પ્રદેહાઞ્ છિશિર-પ્રયોગાન્
વિદારિકાં હૃતે રક્તે શ્લેષ્મ-ગ્રન્થિ-વદ્ આચરેત્ ।
મેદો-ઽર્બુદ-ક્રિયાં કુર્યાત્ સુ-તરાં શર્કરાર્બુદે

પ્રવૃદ્ધં સુ-બહુ-ચ્છિદ્રં સ-શોફં મર્મણિ સ્થિતમ્ ।
વલ્મીકં હસ્ત-પાદે ચ વર્જયેદ્ ઇતરત્ પુનઃ

32.8દ્વ્ વર્જયેદ્ ઇતરં પુનઃ
શુદ્ધસ્યાસ્રે હૃતે લિમ્પેત્ સ-પટ્વ્-આરેવતામૃતૈઃ ।
શ્યામા-કુલત્થિકા-મૂલ-દન્તી-પલલ-સક્તુભિઃ

32.9બ્વ્ સ-પટ્વ્-આરગ્વધામૃતૈઃ
પક્વે તુ દુષ્ટ-માંસાનિ ગતીઃ સર્વાશ્ ચ શોધયેત્ ।
શસ્ત્રેણ સમ્યગ્ અનુ ચ ક્ષારેણ જ્વલનેન વા

શસ્ત્રેણોત્કૃત્ય નિઃ-શેષં સ્નેહેન કદરં દહેત્ ।
નિરુદ્ધ-મણિ-વત્ કાર્યં રુદ્ધ-પાયોશ્ ચિકિત્સિતમ્

32.11અવ્ શસ્ત્રેણોદ્ધૃત્ય નિઃ-શેષં
ચિપ્યં શુદ્ધ્યા જિતોષ્માણં સાધયેચ્ છસ્ત્ર-કર્મણા ।
દુષ્ટં કુ-નખમ્ અપ્ય્ એવં ચરણાવ્ અલસે પુનઃ

ધાન્યામ્લ-સિક્તૌ કાસીસ-પટોલી-રોચના-તિલૈઃ ।
સ-નિમ્બ-પત્ત્રૈર્ આલિમ્પેદ્ દહેત્ તુ તિલ-કાલકાન્

મષાંશ્ ચ સૂર્ય-કાન્તેન ક્ષારેણ યદિ વાગ્નિના ।
તદ્-વદ્ ઉત્કૃત્ય શસ્ત્રેણ ચર્મ-કીલ-જતૂ-મણી

લાઞ્છનાદિ-ત્રયે કુર્યાદ્ યથાસન્નં સિરા-વ્યધમ્ ।
લેપયેત્ ક્ષીર-પિષ્ટૈશ્ ચ ક્ષીરિ-વૃક્ષ-ત્વગ્-અઙ્કુરૈઃ

32.15અવ્ ન્યચ્છાદિ-ત્રિતયે કુર્યાદ્
વ્યઙ્ગેષુ ચાર્જુન-ત્વગ્ વા મઞ્જિષ્ઠા વા સ-માક્ષિકા ।
લેપઃ સ-નવ-નીતા વા શ્વેતાશ્વ-ખુર-જા મષી

32.16અવ્ વ્યઙ્ગેષુ વાર્જુન-ત્વગ્ વા
રક્ત-ચન્દન-મઞ્જિષ્ઠા-કુષ્ઠ-લોધ્ર-પ્રિયઙ્ગવઃ ।
વટાઙ્કુરા મસૂરાશ્ ચ વ્યઙ્ગ-ઘ્ના મુખ-કાન્તિ-દાઃ

દ્વે જીરકે કૃષ્ણ-તિલાઃ સર્ષપાઃ પયસા સહ ।
પિષ્ટાઃ કુર્વન્તિ વક્ત્રેન્દુમ્ અપાસ્ત-વ્યઙ્ગ-લાઞ્છનમ્

ક્ષીર-પિષ્ટા ઘૃત-ક્ષૌદ્ર-યુક્તા વા ભૃષ્ટ-નિસ્-તુષાઃ ।
મસૂરાઃ ક્ષીર-પિષ્ટા વા તીક્ષ્ણાઃ શાલ્મલિ-કણ્ટકાઃ

સ-ગુડઃ કોલ-મજ્જા વા શશાસૃક્-ક્ષૌદ્ર-કલ્કિતઃ ।
સપ્તાહં માતુલુઙ્ગ-સ્થં કુષ્ઠં વા મધુનાન્વિતમ્

32.20દ્વ્ કુષ્ઠં વા મધુકાન્વિતમ્
પિષ્ટા વા છાગ-પયસા સ-ક્ષૌદ્રા મૌસલી જટા ।
ગોર્ અસ્થિ મુસલી-મૂલ-યુક્તં વા સાજ્ય-માક્ષિકમ્

જમ્બ્વ્-આમ્ર-પલ્લવા મસ્તુ હરિદ્રે દ્વે નવો ગુડઃ ।
લેપઃ સ-વર્ણ-કૃત્ પિષ્ટં સ્વ-રસેન ચ તિન્દુકમ્

ઉત્પલમ્ ઉત્પલ-કુષ્ઠં પ્રિયઙ્ગુ-કાલીયકં બદર-મજ્જા ।
ઇદમ્ ઉદ્વર્તનમ્ આસ્યં કરોતિ શતપત્ત્ર-સંકાશમ્

32.23અવ્ ઉત્પલ-પત્ત્રં તગરં 32.23દ્વ્ કરોતિ શતપત્ત્રકાકારમ્
એભિર્ એવૌષધૈઃ પિષ્ટૈર્ મુખાભ્યઙ્ગાય સાધયેત્ ।
યથા-દોષર્તુકાન્ સ્નેહાન્ મધુક-ક્વાથ-સંયુતૈઃ

યવાન્ સર્જ-રસં લોધ્રમ્ ઉશીરં મદનં મધુ ।
ઘૃતં ગુડં ચ ગો-મૂત્રે પચેદ્ આ-દર્વિ-લેપનાત્

32.25બ્વ્ ઉશીરં ચન્દનં મધુ
તદ્ અભ્યઙ્ગાન્ નિહન્ત્ય્ આશુ નીલિકા-વ્યઙ્ગ-દૂષિકાન્ ।
મુખં કરોતિ પદ્માભં પાદૌ પદ્મ-દલોપમૌ

32.26બ્વ્ નીલિકા-વ્યઙ્ગ-દૂષકાન્
કુઙ્કુમોશીર-કાલીય-લાક્ષા-યષ્ટ્ય્-આહ્વ-ચન્દનમ્ ।
ન્યગ્રોધ-પાદાંસ્ તરુણાન્ પદ્મકં પદ્મ-કેસરમ્

સ-નીલોત્પલ-મઞ્જિષ્ઠં પાલિકં સલિલાઢકે ।
પક્ત્વા પાદાવશેષેણ તેન પિષ્ટૈશ્ ચ કાર્ષિકૈઃ

લાક્ષા-પત્તઙ્ગ-મઞ્જિષ્ઠા-યષ્ટીમધુક-કુઙ્કુમૈઃ ।
અજા-ક્ષીરં દ્વિ-ગુણિતં તૈલસ્ય કુડવં પચેત્

32.29ચ્વ્ અજા-ક્ષીર-દ્વિ-ગુણિતં
નીલિકા-પલિત-વ્યઙ્ગ-વલી-તિલક-દૂષિકાન્ ।
હન્તિ તન્ નસ્યમ્ અભ્યસ્તં મુખોપચય-વર્ણ-કૃત્

મઞ્જિષ્ઠા શબરોદ્ભવસ્ તુબરિકા લાક્ષા હરિદ્રા-દ્વયં ॥ 31અ ॥
નેપાલી હરિતાલ-કુઙ્કુમ-ગદા ગો-રોચના ગૈરિકમ્ ॥ 31બ્ ॥
32.31બ્વ્ નેપાલી હરિતાલ-કુઙ્કુમ-ગદં ગો-રોચના ગૈરિકમ્
પત્ત્રં પાણ્ડુ વટસ્ય ચન્દન-યુગં કાલીયકં પારદં ॥ 31ચ્ ॥
પત્તઙ્ગં કનક-ત્વચં કમલ-જં બીજં તથા કેસરમ્ ॥ 31દ્ ॥
સિક્થં તુત્થં પદ્મકાદ્યો વસાજ્યં મજ્જા ક્ષીરં ક્ષીરિ-વૃક્ષામ્બુ ચાગ્નૌ ।
સિદ્ધં સિદ્ધં વ્યઙ્ગ-નીલ્ય્-આદિ-નાશે વક્ત્રે છાયામ્ ઐન્દવીં ચાશુ ધત્તે

માર્કવ-સ્વ-રસ-ક્ષીર-તોયાનીષ્ટાનિ નાવને ।
પ્રસુપ્તૌ વાત-કુષ્ઠોક્તં કુર્યાદ્ દાહં ચ વહ્નિના