અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ · અધ્યાય 6.5

અથાતઃ સ્નપનાધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ।
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ ॥

સરિત્સઙ્ગમગોતીર્થગજેન્દ્રસ્કન્ધગોકુલે ।
ચતુષ્પથે ચ સ્નપયેદ્ બાલં સસ્તન્યમાતરમ્ ।
શ્મશાને દીર્ઘરોગાર્તં મૃતાપત્યાં ચ યોષિતમ્ ॥

દૂર્વાક્ષીરિદ્રુમવતી પ્રાગુદક્પ્રવણા મહી ।
સ્નિગ્ધનીરુજપુષ્પાઢ્યપાદપા સ્નપને શુભા ॥

રેવતીશ્રવણસ્વાતીપ્રાજાપત્યોત્તરૈન્દવે ।
પુષ્યે મૂલે ચ બાલસ્ય સ્નાનં પર્વદિનેષુ ચ ॥

ચતુર્હસ્તાષ્ટહસ્તં વા દ્વાત્રિંશદ્ધસ્તમેવ વા ।
નલ્વમાત્રપ્રમાણં વા ત્રિવર્ણં મણ્ડલં લિખેત્ ॥

ગોચર્મચાપેષુમિતસ્ત્રિવિધો નલ્વ ઉચ્યતે ।
ચતુરસ્રં ચતુર્દ્વારં પતાકાભિરલઙ્કૃતમ્ ।
આકીર્ણં પરિતો દૂર્વાસિદ્ધાર્થકયવાઙ્કુરૈઃ ॥

ક્રમાત્ પ્રાચ્યાદિષુ લિખેદ્ ગજારૂઢં પુરન્દરમ્ ।
ધર્મરાજં મહિષગં ચક્રાહ્વસ્થમપાં પતિમ્ ॥

ધનદં ચ ગદાપાણિં યમસ્થાનમતીત્ય ચ ।
માતૃસ્થાનં લિખેત્તસ્મિન્ સવૃષં નન્દિકેશ્વરમ્ ।
સવધ્વનુચરં ચાદૌ મૃન્મયં ચ વિનાયકમ્ ॥

અતીત્ય વરુણાવાસં સહસ્રારં નિવેશયેત્ ।
વિષ્ણુપ્રહરણં ચક્રં સર્વવિઘ્નનિવારણમ્ ॥

સુરયક્ષેશયોર્મધ્યે પદ્મહસ્તાલયાં શ્રિયમ્ ।
નન્દ્યાવર્તાઙ્કુશાદર્શમત્સ્યસ્વસ્તિકતોરણમ્ ॥

શઙ્ખં ચ દક્ષિણાવર્તં શ્રીવત્સં માલ્યદામ ચ ।
ઇન્દ્રાદીનાં પરીવારમૈશાન્યાદિ વિદિક્ષુચ ॥

લમ્બોદરી લમ્બભુજા લમ્બકર્ણી ચ રાક્ષસી ।
ઇન્દ્રદ્વારે નિવેશ્યાઃ સ્યુર્યમદ્વારે પ્રલમ્બિની ।
લમ્બકેશ્યપ્પતિદ્વારે કૌબેરે લમ્બનાસિકા ॥

ષટ્કીલાનાયસાન્કુર્યાત્સપ્ત ત્રૈલોહિકાન્ ભિષક્ ।
દ્વૌ ચાત્ર ખાદિરૌ શઙ્કૂ ચન્દનામ્બુસમુક્ષિતૌ ॥

અષ્ટૌ ઘટાઃ ષોડશ વા દ્વાત્રિંશદ્વિગુણા અપિ ।
સ્વસ્તિકાઙ્કાઃ પ્રવાલાભા રઙ્ગૈરશ્લેષકૈઃ કૃતાઃ ॥

યથાર્હૌષધસંયુક્તશુચિતોયપ્રપૂરિતાઃ ।
ક્ષીરિવૃક્ષપલાશાબ્જગન્ધમાલ્યોપશોભિતાઃ ।
મણ્ડલસ્ય ચતુર્દ્વારે કર્તવ્યાઃ સુનિવેશિતાઃ ॥

પૂર્વેષુ પ્રક્ષિપેદ્ધેમ તતશ્ચ મણિમૌક્તિકમ્ ।
અપરેષ્વૌષધીબીજાનુદક્ષ્વક્ષતસર્ષપાન્ ॥

મૃદઃ પવિત્રા રક્ષોઘ્નીરાહરેત સુરાલયાત્ ।
હસ્તિશાલાશ્વશાલાભ્યાં શૃઙ્ગાટકચતુષ્પથાત્ ॥

વલ્મીકાગ્રાન્નદીતીરાદ્વેશ્યાકોશનૃપાલયાત્ ।
ગુપ્તિદ્વારાત્ સમુદ્રાચ્ચ સમિદ્ધં ચાગ્નિમાહરેત્ ॥

સમિધઃ ક્ષીરિવૃક્ષાણાં ગન્ધમાલ્યં ઘૃતં મધુ ।
અક્ષતાંસ્તણ્ડુલાનલાજાન્પઞ્ચવર્ણૌદનંતિલાન્ ॥

તતો મધ્યસ્થિતે પદ્મે સહ ધાત્ર્યોપવેશયેત્ ।
બાલમૌદુમ્બરે પીઠે પાલાશે વાપ્યુદઙ્મુખમ્ ।
આસ્તૃતે હરિતૈર્દર્ભૈર્ન તુ પ્રાચ્યાદિદિઙ્મુખમ્ ॥

ઉદાહરિષ્યતે મન્ત્રો યઃ સ્કન્દબલિકર્મણિ ।
જુહુયાત્તેન તત્રાગ્નિમુદીચ્યાં સ્થાપિતં દિશિ ॥

ત્રિરાત્રોપોષિતો વૈદ્યઃ શુક્લવાસા જિતેન્દ્રિયઃ ।
સર્ષપાક્ષતયુક્તાભિર્મૃદ્ભિર્ગાત્રાણિ માર્જયન્ ॥

યથોદિતાભિઃસ્નપયેત્ઘટૈઃપ્રાચ્યાદિદિક્સ્થિતૈઃ ।
ક્રમાત્ પ્રદક્ષિણોત્ક્ષિપ્તૈઃ તત્ર મન્ત્રં પ્રયોજયેત્ ॥

અમૃતાત્ પૂર્વમુત્પન્નમિમં તે કલશં શુભમ્ ।
દદાતુ ભગવાનિન્દ્રો વિજયં નામ નામતઃ ॥

રક્તપીતામ્બરધરૈર્ભૂતૈર્બહુભિરન્વિતઃ ।
રાક્ષસોરગગન્ધર્વપિશાચૈશ્ચાનુસેવિતઃ ॥

વજ્રઘણ્ટાશનિધરૈર્મેઘૈશ્ચ વિવિધસ્વનૈઃ ।
દેવસઙ્ઘૈઃ પરિવૃતો ગજેન્દ્રસ્કન્ધસંશ્રિતઃ ॥

એભિઃ સાર્ધં મહાનિન્દ્રઃ સ્નપનં તેનુમન્યતામ્ ।
પૂર્વદ્વારે સ્થિતં દિવ્યં વજ્રમિન્દ્રાજ્ઞયા શુભમ્ ॥

તવ સર્વાણિ પાપાનિ નિહન્તા ચાપરાજિતઃ ।
ઇન્દ્રાય નમઃ સ્વાહા ।
ઇન્દ્રાણ્યૈ નમઃ સ્વાહા ।
અપરાજિતાય સ્વાહા ।
મેઘાધિપતયે સ્વાહા ।
દેવાધિપતયે સ્વાહા ।
શતક્રતવે સ્વાહા ॥

દ્વિતીયં કલશં પુણ્યમાદિત્યસદૃશપ્રભમ્ ।
યમો દદાતુ ભગવાન્ વૈજયન્તં તુ નામતઃ ॥

કૃષ્ણાઞ્જનનિભિર્ઘોરૈઃ કૃષ્ણામ્બરધરૈસ્તથા ।
વૃતઃ કરાલૈર્વિકૃતૈ રાક્ષસૈરુગ્રવિક્રમૈઃ ॥

શ્મશાનારણ્યનિલયૈર્મૃતવસ્ત્રાન્ત્રભૂષણૈઃ ।
ત્વગસ્થિમજ્જમાંસાદૈઃ પ્રેતૈર્બહુભિરાવૃતઃ ॥

ધર્મરાજો યમઃ શ્રીમાન્ સત્યસન્ધો મહાતપાઃ ।
દિવ્યં મહિષમારુહ્ય સ્નપનં તેનુમન્યતામ્ ॥

દક્ષિણદ્વારસંસ્થસ્તે યમદણ્ડઃ પ્રતાપવાન્ ।
દુઃસ્વપ્નં દુષ્કૃતં પાપં સર્વમદ્ય હનિષ્યતિ ॥

યમાય નમઃ સ્વાહા ।
યમદણ્ડાય નમઃ સ્વાહા ।
મહિષવાહનાય સ્વાહા ।
પ્રેતાધિપતયે સ્વાહા ।
ધર્માધિપતયે સ્વાહા ।
વૈજયન્તાય સ્વાહા ॥

જયન્તં જયવૃધ્યર્ધં તૃતીયં કલશં શુભમ્ ।
દદાતુ મધુરાજસ્તે ભગવાન્ વરુણઃ સ્વયમ્ ॥

શ્વેતમાલ્યામ્બરધરૈઃ શ્વેતગન્ધાનુલેપનૈઃ ।
ગન્ધર્વૈઃ પન્નગેન્દ્રૈશ્ચ ભગવાનનુશોભિતઃ ॥

તીર્થકૂપનદીવૃક્ષનિષ્કુટોદ્યાનવાસિભિઃ ।
પ્રબલૈઃ કાપિલૈર્મુણ્ડૈર્વિકટૈર્વામનૈસ્તથા ॥

વૃતઃ પરિષદૈર્ભૂતૈઃ પાશમુદ્ગરપાણિભિઃ ।
એભિઃ સહાદ્ય ભગવાન્ વરુણસ્ત્વાભિષિઞ્ચતુ ॥

વરુણસ્ય મહાપાશોપ્યપરદ્વારમાશ્રિતઃ ।
તવ પાપં નિહન્ત્વાશુ સર્વવિઘ્નનિવારણઃ ॥

વરુણાય નમઃ સ્વાહા ।
શ્વેતામ્બરધરાય સ્વાહા ।
મકરવાહનાય સ્વાહા ।
જયન્તાય સ્વાહા ॥

ચતુર્થં કલશં પુણ્યં પ્રધાનમપરાજિતમ્ ।
ધનેશ્વરો મહાબાહુઃ પ્રયચ્છત્વલકાધિપઃ ॥

ચિત્રમાલ્યામ્બરધરૌશ્ચિત્રગન્ધાનુલેપનૈઃ ।
ચિત્રમદ્યમદોન્મત્તૈર્યક્ષૈઃ સમુપસેવિતઃ ॥

મુદિતોદ્ગીતગન્ધૈર્વૈઃ સેવિતશ્ચાપ્સરોગણૈઃ ।
સ તે વૈશ્રવણઃ શ્રીમાન્ સ્નપનન્ત્વનુમન્યતામ્ ॥

સર્વવ્યાધિહરા દીપ્તા દ્વારમુત્તરમાશ્રિતા ।
ગદા તે નાશયત્વદ્ય સર્વપાપં દિશો દશ ॥

ધનાધિપતયે સ્વાહા ।
ગદાપાણયે સ્વાહા ।
અપરાજિતાય સ્વાહા ।
ચિત્રામ્બરધરાય સ્વાહા ॥

આપઃ પવિત્રં લોકેસ્મિન્નાપો વૈ પરમં શુચિઃ ।
આપો વૈ દેવતાઃ સર્વા આપસ્ત્વામભિષિચ્યતામ્ ।
બ્રહ્માબ્રહ્મર્ષિભિઃ સાર્ધં ભગવાંસ્ત્વાભિષિઞ્ચ તુ ॥

સ્વાહા ।
સાઙ્ગોપાઙ્ગાસ્તથા વેદાઃ કીર્તિર્લક્ષ્મીઃ સરસ્વતી ।
બાલા દાક્ષાયણી સીતા સાવિત્રી સરમા દ્યુતિઃ ।
આકાશગઙ્ગા ગઙ્ગાદ્યા મહાનદ્યો મહોદધિઃ ॥

નદીનાં સઙ્ગમાસ્તીર્થા નિર્ઝરાઃ સાગરાસ્તથા ।
મેરુર્મહેન્દ્રો હિમવાન્ જગચ્ચ સ્થાવરત્રયમ્ ॥

સ્કન્દાદયો ગ્રહાશ્ચૈવ તોષિતા બલિકર્મણા ।
અદ્ય ત્વામભિષિઞ્ચન્તુ નીરુજો ભવ દારક ॥

નમો ભગવતે પિતામહાય ।
ઓં મં ઓં મં લ્મિ લ્મિ લિભુક્ લિભુક્ લિપિભવનેભ્યઃ સ્વાહા ॥

નમો ભગવતે રુદ્રાય હિલિમિલિ
મેલ્લિ
મેલ્લિ
વેલ્લિ વેલ્લિ
મ્મિલિમ્મિલિ સ્વાહા ॥

રાક્ષસાચ પલાયન્તુ ભૂતાશ્ચ ત્રસ્તમાનસાઃ ।
મૃતાશના મહાજિહ્વાસ્તથા વિઘ્નવિનાયકાઃ ॥

નમો ભગવતે કુમારાય પિલિ
પિલિ
ખિલ્લિ
ખિલ્લિ
ખિણિ
ખિણિ
સ્વાહા ॥

પુષ્કરં પુષ્કરારણ્યં નૈમિષં ચ તથા ગયા ।
પ્રભાસં પ્રવરં તીર્થં તથા પિણ્ડારકાહ્વયમ્ ।
તીર્થાન્યેતાનિ સર્વાણિ અભિષિઞ્ચન્તુ સ્વસ્તિ તે ॥

નમો ભગવતીભ્યો મહાયોગીશ્વરીભ્યો ।
નિમિનિમિ મેનુમેનુ તુરુતુરુ સ્વાહા ॥

યાશ્ચ જાતાપહારિણ્યો રાક્ષસ્યો વિકૃતાનનાઃ ।
અપિ તા નિહતાઃ સર્વા યાશ્ચાન્યાઃ પાપચિન્તકાઃ ॥

સતીનાં કપિલાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચૈવ તેજસા ।
તેજસા ચર્ષિવિપ્રાણાં મયાદ્ય સ્નપિતો ભવાન્ ॥

પ્રભુર્મૃત્યુરલક્ષ્મીશ્ચ કાલરાત્રિશ્ચ સારથિઃ ।
લમ્બા ચ લોહશઙ્કુશ્ચ પૂતના કૂટપૂતના ।
અશુભં યચ્ચ તે કિઞ્ચિત્ સર્વં પ્રતિહતં મયા ॥

આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનાવૌષધીગણાઃ ।
ગાવોન્તરિક્ષં સન્ધ્યે ચ નક્ષત્રગ્રહવત્સરાઃ ॥

વિશ્વાવસુશ્ચ હાહા ચ નારદસ્તુમ્બુરુસ્તથા ।
ધન્વન્તરિરગસ્ત્યશ્ચ સુસ્નાતં પ્રદિશન્તુ તે ॥

સ્નાતો દ્વિજભિષગ્ભૃત્યાન્યથાવિભવમર્ચયેત્ ।
માંસવ્યવાયાહઃસ્વપ્નાન્ પઞ્ચરાત્રં વિવર્જયેત્ ॥

સ્નપનં પાપ્મજિત્ પુણ્યં નીરુજામપિ પુષ્ટિકૃત્ ।
રોગિણાં સર્વરોગઘ્નં વન્ધ્યાનામપિ પુત્રદમ્ ॥

વિધિના વિધિહીનન્તુ સવૈદ્યં હન્તિ બાલકમ્ ।
નૈતદશ્રદ્દધાનાય યોજ્યં નાનુપસીદતે ॥

પૂતીકરઞ્જત્વક્પત્રં ક્ષીરિભ્યો બર્બરાદપિ ।
તુમ્બીવિશાલારલુકશમીબિલ્વકપિત્થતઃ ॥

સ્થાલ્યામુત્ક્વાથ્ય તત્તોયં બાલાનાં સ્નપનં શિવમ્ ।
રાત્રૌ પ્રસુપ્તલોકાયાં પુષ્ટિદં સર્વરોગજિત્ ॥