આર્યભટીય · અધ્યાય 2

બ્રહ્મ-કુ-શશિ-બુધ-ભૃગુ-રવિ-કુજ-ગુરુ-કોણ-ભ-ગણાન્ @નમસ્-કૃત્ય।
આર્યભટસ્ તુ ઇહ @નિગદતિ કુસુમ-પુરે અભ્યર્ચિતમ્ જ્ઞાનમ્॥

%એકમ્ %દશ ચ %શતમ્ ચ %સહસ્રમ્ %અયુત-%નિયુતે તથા %પ્રયુતમ્।
%કોટિ-%અર્બુદમ્ ચ %વૃન્દમ્ સ્થાનાત્ સ્થાનમ્ %દશ-ગુણમ્ @સ્યાત્॥

વર્ગસ્ સમ-%ચતુર્-અશ્રસ્ ફલમ્ ચ સદૃશ-%દ્વયસ્ય સંવર્ગસ્।
સદૃશ-%ત્રય-સંવર્ગસ્ ઘનસ્ તથા %દ્વાદશ-અશ્રિસ્ @સ્યાત્॥

ભાગમ્ @હરેત્ અવર્ગાન્ નિત્યમ્ %દ્વિ-ગુણેન વર્ગ-મૂલેન।
વર્ગાત્ વર્ગે શુદ્ધે લબ્ધમ્ સ્થાન-અન્તરે મૂલમ્॥

અઘનાત્ @ભજેત્ %દ્વિતીયાત્ %ત્રિ-ગુણેન ઘનસ્ય મૂલ-વર્ગેણ।
વર્ગસ્ %ત્રિ-પૂર્વ-ગુણિતસ્ શોધ્યસ્ %પ્રથમાત્ ઘનસ્ ચ ઘનાત્॥

%ત્રિ-ભુજસ્ય ફલ-શરીરમ્ સમ-#દલ-કોટી-ભુજા-%અર્ધ-સંવર્ગસ્।
ઊર્ધ્વ-ભુજા-તદ્-સંવર્ગ-%અર્ધમ્ સસ્ ઘનસ્ %ષષ્-અશ્રિસ્ ઇતિ॥

સમ-પરિણાહસ્ય-%અર્ધમ્ વિષ્કમ્ભ-%અર્ધ-હતમ્ એવ વૃત્ત-ફલમ્।
તદ્-નિજ-મૂલેન હતમ્ ઘન-ગોલ-ફલમ્ નિરવશેષમ્॥

આયામ-ગુણે પાર્શ્વે તદ્-યોગ-હૃતે સ્વ-પાત-લેખે।
વિસ્તર-યોગ-%અર્ધ-ગુણે જ્ઞેયમ્ ક્ષેત્ર-ફલમ્ આયામે॥

સર્વેષામ્ ક્ષેત્રાણામ્ @પ્રસાધ્ય પાર્શ્વે ફલમ્ તદ્-અભ્યાસસ્।
પરિધેસ્ %ષષ્-ભાગ-જ્યા વિષ્કમ્ભ-%અર્ધેન સા તુલ્યા॥

%ચતુર્-અધિકમ્ %શતમ્ %અષ્ટ-ગુણમ્ %દ્વાષષ્ટિસ્ તથા %સહસ્રાણામ્।
%અયુત-%દ્વય-વિષ્કમ્ભસ્ય આસન્નસ્ વૃત્ત-પરિણાહસ્॥

સમ-વૃત્ત-પરિધિ-પાદમ્ @છિન્દ્યાત્ %ત્રિ-ભુજાત્ %ચતુર્-ભુજાત્ ચ એવ।
સમ-ચાપ-જ્યા-%અર્ધાનિ તુ વિષ્કમ્ભ-%અર્ધે યથા ઇષ્ટાનિ॥

%પ્રથમાત્ ચાપ-જ્યા-%અર્ધાત્ યૈર્ ઊનમ્ ખણ્ડિતમ્ %દ્વિતીય-%અર્ધમ્।
તદ્-%પ્રથમ-જ્યા-%અર્ધ-અંશૈસ્ તૈસ્ તૈસ્ ઊનાનિ શેષાણિ॥

વૃત્તમ્ ભ્રમેણ સાધ્યમ્ ચ %ચતુર્-ભુજમ્ ચ કર્ણાભ્યામ્।
સાધ્યા જલેન સમ-ભૂસ્ અધસ્-ઊર્ધ્વમ્ લમ્બકેન એવ॥

શઙ્કોસ્ પ્રમાણ-વર્ગમ્ છાયા-વર્ગેણ સંયુતમ્ @કૃત્વા।
યત્ તસ્ય વર્ગ-મૂલમ્ વિષ્કમ્ભ-%અર્ધમ્ સ્વ-વૃત્તસ્ય॥

શઙ્કુ-ગુણમ્ શઙ્કુ-ભુજા-વિવરમ્ શઙ્કુ-ભુજયોર્ વિશેષ-હૃતમ્।
યત્ લબ્ધમ્ સા છાયા જ્ઞેયા શઙ્કોસ્ સ્વ-મૂલાત્ હિ॥

છાયા-ગુણિતમ્ છાયા-અગ્ર-વિવરમ્ ઊનેન ભાજિતમ્ કોટી।
શઙ્કુ-ગુણા કોટી સા છાયા-ભક્તા ભુજા @ભવતિ॥

યસ્ ચ એવ ભુજા-વર્ગસ્ કોટી-વર્ગસ્ ચ કર્ણ-વર્ગસ્ સસ્।
વૃત્તે શર-સંવર્ગસ્ %અર્ધ-જ્યા-વર્ગસ્ સસ્ ખલુ ધનુષોસ્॥

ગ્રાસ-ઊને %દ્વે વૃત્તે ગ્રાસ-ગુણે @ભાજયેત્ પૃથક્ત્વેન।
ગ્રાસ-ઊન-યોગ-લબ્ધૌ સંપાત-શરૌ પરસ્પર-તસ્॥

ઇષ્ટમ્ વિ-%એકમ્ દલિતમ્ સ-પૂર્વમ્ ઉત્તર-ગુણમ્ સ-મુખમ્ મધ્યમ્।
ઇષ્ટ-ગુણિતમ્ ઇષ્ટ-ધનમ્ તુ અથ વા આદિ-અન્તમ્ પદ-%અર્ધ-હતમ્॥

ગચ્છસ્ %અષ્ટ-ઉત્તર-ગુણિતાત્ %દ્વિ-ગુણ-આદિ-ઉત્તર-વિશેષ-વર્ગ-યુતાત્।
મૂલમ્ %દ્વિ-ગુણ-આદિ-ઊનમ્ સ્વ-ઉત્તર-ભજિતમ્ સ-#રૂપ-અર્ધમ્॥

%એક-ઉત્તર-આદિ-ઉપચિતેસ્ ગચ્ચ-આદિ-%એક-ઉત્તર-%ત્રિ-સંવર્ગસ્।
%ષષ્-ભક્તસ્ સસ્ ચિતિ-ઘનસ્ સ-%એક-પદ-ઘનસ્ વિ-મૂલસ્ વા॥

સ-%એક-સ-ગચ્છ-પદાનામ્ ક્રમાત્ %ત્રિ-સંવર્ગિતસ્ય %ષષ્ઠસ્ અંશસ્।
વર્ગ-ચિતિ-ઘનસ્ સસ્ @ભવેત્ ચિતિ-વર્ગસ્ ઘન-ચિતિ-ઘનસ્ ચ॥

સમ્પર્કસ્ય હિ વર્ગાત્ @વિશોધયેત્ એવ વર્ગ-સમ્પર્કમ્।
યત્ તસ્ય @ભવતિ %અર્ધમ્ @વિદ્યાત્ ગુણ-કાર-સંવર્ગમ્॥

%દ્વિ-કૃતિ-ગુણાત્ સંવર્ગાત્ %દ્વિ-અન્તર-વર્ગેણ સંયુતાત્ મૂલમ્।
અન્તર-યુક્તમ્ હીનમ્ તદ્-ગુણ-કાર-%દ્વયમ્ દલિતમ્॥

મૂલ-ફલમ્ સ-ફલમ્ કાલ-મૂલ-ગુણમ્ %અર્ધ-મૂલ-કૃતિ-યુક્તમ્।
તદ્-મૂલમ્ મૂલ-%અર્ધ-ઊનમ્ કાલ-હૃતમ્ સ્વ-મૂલ-ફલમ્॥

ત્રૈરાશિક-ફલ-રાશિમ્ તમ્ અથ ઇચ્છા-રાશિના હતમ્ @કૃત્વા।
લબ્ધમ્ પ્રમાણ-ભજિતમ્ તસ્માત્ ઇચ્છા-ફલમ્ ઇદમ્ @સ્યાત્॥

છેદાસ્ પરસ્પર-હતાસ્ @ભવન્તિ ગુણ-કાર-ભાગ-હારાણામ્।
છેદ-ગુણમ્ સ-છેદમ્ પરસ્પરમ્ તત્ સવર્ણત્વમ્॥

ગુણ-કારાસ્ ભાગ-હરાસ્ ભાગ-હરાસ્ તે @ભવન્તિ ગુણ-કારાસ્।
યસ્ ક્ષેપસ્ સસ્ અપચયસ્ અપચયસ્ ક્ષેપસ્ ચ વિપરીતે॥

રાશિ-ઊનમ્ રાશિ-ઊનમ્ ગચ્છ-ધનમ્ પિણ્ડિતમ્ પૃથક્ત્વેન।
વિ-%એકેન પદેન હૃતમ્ સર્વ-ધનમ્ તત્ @ભવતિ એવમ્॥

ગુલિકા-અન્તરેણ @વિભજેત્ %દ્વયોસ્ પુરુષયોસ્ તુ રૂપક-વિશેષમ્।
લબ્ધમ્ ગુલિકા-મૂલ્યમ્ યદિ અર્થ-કૃતમ્ @ભવતિ તુલ્યમ્॥

ભક્તે વિલોમ-વિવરે ગતિ-યોગેન અનુલોમ-વિવરે %દ્વૌ।
ગતિ-અન્તરેણ લબ્ધૌ %દ્વિ-યોગ-કાલૌ અતીત-ઐષ્યૌ॥

અધિક-અગ્ર-ભાગ-હારમ્ @છિન્દ્યાત્ ઊન-અગ્ર-ભાગ-હારેણ।
શેષ-પરસ્પર-ભક્તમ્ મતિ-ગુણમ્ અગ્ર-અન્તરે ક્ષિપ્તમ્॥

અધસ્-ઉપરિ-ગુણિતમ્ અન્ત્ય-યુજ્-ઊન-અગ્ર-છેદ-ભાજિતે શેષમ્।
અધિક-અગ્ર-છેદ-ગુણમ્ %દ્વિ-છેદ-અગ્રમ્ અધિક-અગ્ર-યુતમ્॥

કાષ્ઠ-મયમ્ સમ-વૃત્તમ્ સમન્તતસ્ સમ-ગુરુમ્ લઘુમ્ ગોલમ્।