અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 13.4

કર્શન.પૂર્વં પર્યુપાસન.કર્મ ॥

જન.પદં યથા.નિવિષ્ટમ્ અભયે સ્થાપયેત્ ॥

ઉત્થિતમ્ અનુગ્રહ.પરિહારાભ્યાં નિવેષયેત્, અન્યત્ર^અપસરતઃ ॥

સંગ્રામાદ્ અન્યસ્યાં ભૂમૌ નિવેશયેત્, એકસ્યાં વા વાસયેત્ ॥

ન હ્ય્ અજનો જન.પદો રાજ્યમ્ અજન.પદં વા ભવતિ^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

વિષમસ્થસ્ય મુષ્ટિં સસ્યં વા હન્યાદ્, વીવધ.પ્રસારૌ ચ ॥
કz13.4.07અબ્। પ્રસાર.વીવધચ્.છેદાન્ મુષ્ટિ.સસ્ય.વધાદ્ અપિ ।
કz13.4.07ચ્દ્। વમનાદ્ ગૂઢ.ઘાતાચ્ ચ જાયતે પ્રકૃતિ.ક્ષયઃ ॥

"પ્રભૂત.ગુણ.બદ્ધ(વદ્ધ).અન્ય.કુપ્ય.યન્ત્ર.શસ્ત્ર.આવરણ.વિષ્ટિર્ અશ્મિ.સમગ્રં મે સૈન્યમ્, ઋતુશ્ ચ પુરસ્તાત્, અપર્તુઃ પરસ્ય, વ્યાધિ.દુર્ભિક્ષ.નિચય.રક્ષા.ક્ષયઃ ક્રીત.બલ.નિર્વેદો મિત્ર.બલ.નિર્વેદશ્ ચ" ઇતિ પર્યુપાસીત ॥

કૃત્વા સ્કન્ધ.આવારસ્ય રક્ષાં વીવધ.આસારયોઃ પથશ્ ચ, પરિક્ષિપ્ય દુર્ગં ખાત.સાલાભ્યામ્, દૂષયિત્વા^ઉદકમ્, અવસ્રાવ્ય પરિખાઃ સમ્પૂરયિત્વા વા, સુરુઙ્ગા.બલ.કુટિકાભ્યાં વપ્ર.પ્રાકારૌ હારયેત્, દારં ચ ગુડેન ॥

નિમ્નં વા પાંસુ.માલયા^આચ્છાદયેત્ ॥

બહુલ.આરક્ષં યન્ત્રૈર્ ઘાતયેત્ ॥

નિષ્કિરાદ્ ઉપનિષ્કૃષ્ય^અશ્વૈશ્ ચ પ્રહરેયુઃ ॥

વિક્રમ.અન્તરેષુ ચ નિયોગ.વિકલ્પ.સમુચ્ચયૈશ્ ચ^ઉપાયાનાં સિદ્ધિં લિપ્સેત ॥

દુર્ગ.વાસિનઃ શ્યેન.કાક.નપ્તૃ.ભાસ.શુક.સારિક.ઉલૂક.કપોતાન્ ગ્રાહયિત્વા પુચ્છેષ્વ્ અગ્નિ.યોગ.યુક્તાન્ પર.દુર્ગે વિસૃજેત્ ॥

અપકૃષ્ટ.સ્કન્ધ.આવારાદ્ ઉચ્છ્રિત.ધ્વજ.ધન્વ.આરક્ષો વા માનુષેણ^અગ્નિના પર.દુર્ગમ્ આદીપયેત્ ॥

ગૂઢ.પુર્ષાશ્ ચ^અન્તર્.દુર્ગ.પાલકા નકુલ.વાનર.બિડાલ.શુનાં પુચ્છેષ્વ્ અગ્નિ.યોગમ્ આધાય કાણ્ડ.નિચય.રક્ષા.વિધાન.વેશ્મસુ વિસૃજેયુઃ ॥

શુષ્ક.મત્સ્યાનામ્ ઉદરેષ્વ્ અગ્નિમ્ આધાય વલ્લૂરે વા વાયસ.ઉપહારેણ વયોભિર્ હારયેયુઃ ॥

સરલ.દેવ.દારુ.પૂતિ.તૃણ.ગુગ્ગુલુ.શ્રી.વેષ્ટકસર્જરસલાક્ષાગુલિકાઃ ખર.ઉષ્ટ્ર.અજાવીનાં લેણ્ડં ચ^અગ્નિ.ધારણમ્ ॥

પ્રિયાલ.ચૂર્ણમ્ અવલ્ગુ.જમષી.મધુ.ઉચ્છિષ્ટમ્ અશ્વ.ખર.ઉષ્ટ્ર.ગો.લેણ્ડમ્ ઇત્ય્ એષ ક્ષેપ્યો^અગ્નિ.યોગઃ ॥

સર્વ.લોહ.ચૂર્ણમ્ અગ્નિ.વર્ણં વા કુમ્ભી.સીસ.ત્રપુ.ચૂર્ણં વા પારિભદ્રક.પલાશ.પુષ્પ.કેશ.મષી.તૈલ.મધુ.ઉચ્છિષ્ટક.શ્રી.વેષ્ટક.યુક્તો^અગ્નિ.યોગો વિશ્વાસ.ઘાતી વા ॥

તેન^અવલિપ્તઃ શણ.ત્રપુસ.વલ્ક.વેષ્ટિતો બાણ ઇત્ય્ અગ્નિ.યોગઃ ॥

ન ત્વ્ એવ વિદ્યમાને પરાક્રમે^અગ્નિમ્ અવસૃજેત્ ॥

અવિશ્વાસ્યો હ્ય્ અગ્નિર્ દૈવ.પીડનં ચ, અપ્રતિસંખ્યાત.પ્રાણિ.ધાન્ય.પશુ.હિરણ્ય.કુપ્ય.દ્રવ્ય.ક્ષય.કરઃ ॥

ક્ષીણ.નિચયં ચ^અવાપ્તમ્ અપિ રાજ્યં ક્ષયાય^એવ ભવતિ ॥ (ઇતિ પર્યુપાસન.કર્મ)

"સર્વ.આરમ્ભ.ઉપકરણ.વિષ્ટિ.સમ્પન્નો^અસ્મિ, વ્યાધિતઃ પર ઉપધા.વિરુદ્ધ.પ્રકૃતિર્ અકૃત.દુર્ગ.કર્મ.નિચયો વા, નિરાસારઃ સાસારો વા પુરા મિત્રૈઃ સંધત્તે" ઇત્ય્ અવમર્દ.કાલઃ ॥

સ્વયમ્ અગ્નૌ જાતે સમુત્થાપિતે વા પ્રહવણે પ્રેક્ષા.અનીક.દર્શન.સઙ્ગ.સૌરિક.કલહેષુ નિત્ય.યુદ્ધ.શ્રાન્ત.બલે બહુલ.યુદ્ધ.પ્રતિવિદ્ધ.પ્રેત.પુરુષે જાગરણ.ક્લાન્ત.સુપ્ત.જને દુર્દિને નદી.વેગે વા નીહાર.સમ્પ્લવે વા^અવમૃદ્નીયાત્ ॥

સ્કન્ધ.આવારમ્ ઉત્સૃજ્ય વા વન.ગૂઢઃ શત્રું નિષ્ક્રાન્તં ઘાતયેત્ ॥

મિત્ર.આસાર.મુખ્ય.વ્યઞ્જનો વા સમ્રુદ્ધેન મૈત્રીં કૃત્વા દૂતમ્ અભિત્યક્તં પ્રેષયેત્ - "ઇદં તે છિદ્રમ્, ઇમે દૂષ્યાઃ" "સમ્રોદ્ધુર્ વા છિદ્રમ્, અયં તે કૃત્ય.પક્ષઃ" ઇતિ ॥

તં પ્રતિદૂતમ્ આદાય નિર્ગચ્છન્તં વિજિગીષુર્ ગૃહીત્વા દોષમ્ અભિવિખ્યાપ્ય પ્રવાસ્ય અપગચ્છેત્ ॥

તતો મિત્ર.આસાર.વ્યઞ્જનો વા સમ્રુદ્ધં બ્રૂયાત્ "માં ત્રાતુમ્ ઉપનિર્ગચ્છ, મયા વા સહ સમ્રોદ્ધારં જહિ" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નમ્ ઉભયતઃ.સમ્પીડનેન ઘાતયેત્, જીવ.ગ્રાહેણ વા રાજ્ય.વિનિમયં કારયેત્ ॥

નગરં વા^અસ્ય પ્રમૃદ્નીયાત્ ॥

સાર.બલં વા^અસ્ય વમયિત્વા^અભિહન્યાત્ ॥

તેન દણ્ડ.ઉપનત.આટવિકા વ્યાખ્યાતાઃ ॥

દણ્ડ.ઉપનત.આટવિકયોર્ અન્યતરો વા સમ્રુદ્ધસ્ય પ્રેષયેત્ - "અયં સમ્રોદ્ધા વ્યાધિતઃ, પાર્ષ્ણિ.ગ્રાહેણ^અભિયુક્તઃ, છિદ્રમ્ અન્યદ્ ઉત્થિતમ્, અન્યસ્યાં ભૂમાવ્ અપયાતુ.કામઃ" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્ને સમ્રોદ્ધા સ્કન્ધ.આવારમ્ આદીપ્ય^અપયાયાત્ ॥

તતઃ પૂર્વવદ્ આચરેત્ ॥

પણ્ય.સમ્પાતં વા કૃત્વા પણ્યેન^એનં રસ.વિદ્ધેન^અતિસંદધ્યાત્ ॥

આસાર.વ્યઞ્જનો વા સમ્રુદ્ધસ્ય દૂતં પ્રેષયેત્ - "મયા બાહ્યમ્ અભિહતમ્ ઉપનિર્ગચ્છ^અભિહન્તુમ્" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નં પૂર્વવદ્ આચરેત્ ॥

મિત્રં બન્ધું વા^અપદિશ્ય યોગ.પુરુષાઃ શાસન.મુદ્રા.હસ્તાઃ પ્રવિશ્ય દુર્ગં ગ્રાહયેયુઃ ॥

આસાર.વ્યઞ્જ્ઞનો વા સમ્રુદ્ધસ્ય પ્રેષયેત્ - "અમુષ્મિન્ દેશે કાલે ચ સ્કન્ધ.આવારમ્ અભિહનિષ્યામિ, યુષ્માભિર્ અપિ યોદ્ધવ્યમ્" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નં યથા.ઉક્તમ્ અભ્યાઘાત.સંકુલં દર્શયિત્વા રાત્રૌ દુર્ગાન્ નિષ્ક્રાન્તં ઘાતયેત્ ॥

યદ્ વા મિત્રમ્ આવાહયેદ્ આટવ્વિકં વા, તમ્ ઉત્સાહયેત્ "વિક્રમ્ય સમ્રુદ્ધે ભૂમિમ્ અસ્ય પ્રતિપદ્યસ્વ" ઇતિ ॥

વિક્રાન્તં પ્રકૃતિભિર્ દૂષ્ય.મુખ્ય.ઉપગ્રહેણ વા ઘાતયેત્, સ્વયં વા રસેન "મિત્ર.ઘાતકો^અયમ્" ઇત્ય્ અવાપ્ત.અર્થઃ ॥

વિક્રમિતુ.કામં વા મિત્ર.વ્યઞ્જનઃ પરસ્ય^અભિશંસેત્ ॥

આપ્ત.ભાવ.ઉપગતઃ પ્રવીર.પુરુષાનસ્ય^ઉપઘાતયેત્ ॥

સંધિં વા કૃત્વા જન.પદમ્ એનં નિવેશયેત્ ॥

નિવિષ્ટમ્ અસ્ય જન.પદમ્ અવિજ્ઞાતો હન્યાત્ ॥

અપકારયિત્વા દૂષ્ય.આટવિકેષુ વા બલ.એક.દેશમ્ અતિનીય દુર્ગમ્ અવસ્કન્દેન હારયેત્ ॥

દૂષ્ય.અમિત્ર.આટવિક.દ્વેષ્ય.પ્રત્યપસૃતાશ્ ચ કૃત.અર્થ.માન.સંજ્ઞા.ચિહ્નાઃ પર.દુર્ગમ્ અવસ્કન્દેયુઃ ॥

પર.દુર્ગમ્ અવસ્કન્દ્ય સ્કન્ધ.આવારં વા પતિત.પરાન્.મુખ.અભિપન્નમ્ ઉક્ત.કેશ.શસ્ત્ર.ભય.વિરૂપેભ્યશ્ ચ^અભયમ્ અયુધ્યમાનેભ્યશ્ ચ દદ્યુઃ ॥

પર.દુર્ગમ્ અવાપ્ય વિશુદ્ધ.શત્રુ.પક્ષં કૃત.ઉપાંશુ.દણ્ડ.પ્રતીકારમ્ અન્તર્.બહિશ્ ચ પ્રવિશેત્ ॥

એવં વિજિગીષુર્ અમિત્ર.ભૂમિં લબ્ધ્વા મધ્યમં લિપ્સેત, તત્.સિદ્ધાવ્ ઉદાસીનમ્ ॥

એષ પ્રથમો માર્ગઃ પૃથિવીં જેતુમ્ ॥

મધ્યમ.ઉદાસીનયોર્ અભાવે ગુણ.અતિશયેન^અરિ.પ્રકૃતીઃ સાધયેત્, તત ઉત્તરાઃ પ્રકૃતીઃ ॥

એષ દ્વિતીયો માર્ગઃ ॥

મણ્ડલસ્ય^અભાવે શત્રુણા મિત્રં મિત્રેણ વા શત્રુમ્ ઉભયતઃ.સમ્પીડનેન સાધયેત્ ॥

એષ.તૃતીયો માર્ગઃ ॥

શક્યમ્ એકં વા સામન્તં સાધયેત્, તેન દ્વિ.ગુણો દ્વિતીયમ્, ત્રિ.ગુણસ્ તૃતીયમ્ ॥

એષ ચતુર્થો માર્ગઃ પૃથિવીં જેતુમ્ ॥

જિત્વા ચ પૃથિવીં વિભક્ત.વર્ણ.આશ્રમાં સ્વ.ધર્મેણ ભુઞ્જીત ॥
કz13.4.63અબ્। ઉપજાપો^અપસર્પશ્ ચ વામનં પર્યુપાસનમ્ ।
કz13.4.63ચ્દ્। અવમર્દશ્ ચ પઞ્ચ^એતે દુર્ગ.લમ્ભસ્ય હેતવઃ ॥એ
(લબ્ધ.પ્રશમનમ્)