અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 11.1

સંઘ.લાભો દણ્ડ.મિત્ર.લાભાનામ્ ઉત્તમઃ ॥

સંઘા હિ સંહતત્વાદ્ અધૃષ્યાઃ પરેષામ્ ॥

તાન્ અનુગુણાન્ ભુઞ્જીત સામ.દાનાભ્યામ્, વિગુણાન્ ભેદ.દણ્ડાભ્યામ્ ॥

કામ્બોજ.સુરાષ્ટ્ર.ક્ષત્રિય.શ્રેણ્ય્.આદયો વાર્ત્ત.શસ્ત્ર.ઉપજીવિનઃ ॥

લિચ્છિવિક.વૃજિક.મલ્લક.મદ્રક.કુકુર.કુરુ.પાઞ્ચાલ.આદયો રાજ.શબ્દ.ઉપજીવિનઃ ॥

સર્વેષામ્ આસન્નાઃ સત્ત્રિણઃ સંઘાનાં પરસ્પર.ન્યઙ્ગ.દ્વેષ.વૈર.કલહ.સ્થાનાન્ય્ ઉપલભ્ય ક્રમ.અભિનીતં ભેદમ્ ઉપચારયેયુઃ "અસૌ ત્વા વિજલ્પતિ" ઇતિ ॥

એવમ્ ઉભયતો.બદ્ધ.રોષાણાં વિદ્યા.શિલ્પ.દ્યૂત.વૈહારિકેષ્વ્ આચાર્ય.વ્યઞ્જના બાલ.કલહાન્ ઉત્પાદયેયુઃ ॥

વેશ.શૌણ્ડિકેષુ વા પ્રતિલોમ.પ્રશંસાભિઃ સંઘ.મુખ્ય.મનુષ્યાણાં તીક્ષ્ણાઃ કલહાન્ ઉત્પાદયેયુઃ, કૃત્ય.પક્ષ.ઉપગ્રહેણ વા ॥

કુમારકાન્ વિશિષ્ટચ્.છિન્દિકયા હીનચ્.છિન્દિકાન્ ઉત્સાહયેયુઃ ॥

વિશિષ્ટાનાં ચ^એક.પાત્રં વિવાહં વા હીનેભ્યો વારયેયુઃ ॥

હીનાન્ વા વિશિષ્ટૈર્ એક.પાત્રે વિવાહે વા યોજયેયુઃ ॥

અવહીનાન્ વા તુલ્ય.ભાવ.ઉપગમને કુલતઃ પૌરુષતઃ સ્થાન.વિપર્યાસતો વા ॥

વ્યવહારમ્ અવસ્થિતં વા પ્રતિલોમ.સ્થાપનેન નિશામયેયુઃ ॥

વિવાદ.પદેષુ વા દ્રવ્ય.પશુ.મનુષ્ય.અભિઘાતેન રાત્રૌ તીક્ષ્ણાઃ કલહાન્ ઉત્પાદયેયુઃ ॥

સર્વેષુ ચ કલહ.સ્થાનેષુ હીન.પક્ષં રાજા કોશ.દણ્ડાભ્યામ્ ઉપગૃહ્ય પ્રતિપક્ષ.વધે યોજયેત્ ॥

ભિન્નાન્ અપવાહયેદ્ વા ॥

ભૂમૌ ચ^એષાં પઞ્ચ.કુલીં દશ.કુલીં વા કૃષ્યાયાં નિવેશયેત્ ॥

એકસ્થા હિ શસ્ત્ર.ગ્રહણ.સમર્થાઃ સ્યુઃ ॥

સમવાયે ચ^એષામ્ અત્યયં સ્થાપયેત્ ॥

રાજ.શબ્દિભિર્ અવરુદ્ધમ્ અવક્ષિપ્તં વા કુલ્યમ્ અભિજાતં રાજ.પુત્રત્વે સ્થાપયેત્ ॥

કાર્તાન્તિક.આદિશ્ ચ^અસ્ય વર્ગો રાજ.લક્ષણ્યતાં સંઘેષુ પ્રકાશયેત્ ॥

સંઘ.મુખ્યાંશ્ ચ ધર્મિષ્ઠાન્ ઉપજપેત્ "સ્વ.ધર્મમ્ અમુષ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રે ભ્રાતરિ વા પ્રતિપદ્યધ્વમ્" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નેષુ કૃત્ય.પક્ષ.ઉપગ્રહ.અર્થમ્ અર્થં દણ્ડં ચ પ્રેષયેત્ ॥

વિક્રમ.કાલે શૌણ્ડિક.વ્યઞ્જનાઃ પુત્ર.દાર.પ્રેત.અપદેશેન "નૈષેચનિકમ્" ઇતિ મદન.રસ.યુક્તાન્ મદ્ય.કુમ્ભાન્^શતશઃ પ્રયચ્છેયુઃ ॥

ચૈત્ય.દૈવત.દ્વાર.રક્ષા.સ્થાનેષુ ચ સત્ત્રિણઃ સમય.કર્મ.નિક્ષેપં સહિરણ્ય.અભિજ્ઞાન.મુદ્રાણિ હિરણ્ય.ભાજનાનિ ચ પ્રરૂપયેયુઃ ॥

દૃશ્યમાનેષુ ચ સંઘેષુ "રાજકીયાઃ" ઇત્ય્ આવેદયેયુઃ ॥

અથ^અવસ્કન્દં દદ્યાત્ ॥

સંઘાનાં વા વાહન.હિરણ્યે કાલિકે ગૃહીત્વા સંઘ.મુખ્યાય પ્રખ્યાતં દ્રવ્યં પ્રયચ્છેત્ ॥

તદ્ એષાં યાચિતે "દત્તમ્ અમુષ્મૈ મુખ્યાય" ઇતિ બ્રૂયાત્ ॥

એતેન સ્કન્ધ.આવાર.અટવી.ભેદો વ્યાખ્યાતઃ ॥

સંઘ.મુખ્ય.પુત્રમ્ આત્મ.સમ્ભાવિતં વા સત્ત્રી ગ્રાહયેત્ "અમુષ્ય રાજ્ઞઃ પુત્રસ્ ત્વમ્, શત્રુ.ભયાદ્ ઇહ ન્યસ્તો^અસિ" ઇતિ ॥

પ્રતિપન્નં રાજા કોશ.દણ્ડાભ્યામ્ ઉપગૃહ્ય સંઘેષુ વિક્રમયેત્ ॥

અવાપ્ત.અર્થસ્ તમ્ અપિ પ્રવાસયેત્ ॥

બન્ધકી.પોષકાઃ પ્લવક.નટ.નર્તક.સૌભિકા વા પ્રણિહિતાઃ સ્ત્રીભિઃ પરમ.રૂપ.યૌવનાભિઃ સંઘ.મુખ્યાન્ ઉન્માદયેયુઃ ॥

જાત.કામાનામ્ અન્યતમસ્ય પ્રત્યયં કૃત્વા^અન્યત્ર ગમનેન પ્રસભ.હરણેન વા કલહાન્ ઉત્પાદયેયુઃ ॥

કલહે તીક્ષ્ણાઃ કર્મ કુર્યુઃ "હતો^અયમ્ ઇત્થં કામુકઃ" ઇતિ ॥

વિસંવાદિતં વા મર્ષયમાણમ્ અભિસૃત્ય સ્ત્રી બ્રૂયાત્ "અસૌ માં મુખ્યસ્ ત્વયિ જાત.કામાં બાધતે, તસ્મિન્^જીવતિ ન^ઇહ સ્થાસ્યામિ" ઇતિ ઘાતમ્ અસ્ય પ્રયોજયેત્ ॥

પ્રસહ્ય.અપહૃતા વા વન.અન્તે ક્રિડા.ગૃહે વા^અપહર્તારં રાત્રૌ તીક્ષ્ણેન ઘાતયેત્, સ્વયં વા રસેન ॥

તતઃ પ્રકાશયેત્ "અમુના મે પ્રિયો હતઃ" ઇતિ ॥

જાત.કામં વા સિદ્ધ.વ્યઞ્જનઃ સાંવદનિકીભિર્ ઔષધીભિઃ સંવાસ્ય રસેન^અતિસંધાય^અપગચ્છેત્ ॥

તસ્મિન્ન્ અપક્રાન્તે સત્ત્રિણઃ પર.પ્રયોગમ્ અભિશંસેયુઃ ॥

આઢ્ય.વિધવા ગૂઢ.આજીવા યોગ.સ્ત્રિયો વા દાય.નિક્ષેપ.અર્થં વિવદમાનાઃ સંઘ.મુખ્યાન્ ઉન્માદયેયુઃ, અદિતિ.કૌશિક.સ્ત્રિયો નર્તકી.ગાયના વા ॥

પ્રતિપન્નાન્ ગૂઢ.વેશ્મસુ રાત્રિ.સમાગમ.પ્રવિષ્ટાંસ્ તીક્ષ્ણા હન્યુર્ બદ્ધ્વા હરેયુર્ વા ॥

સત્ત્રી વા સ્ત્રી.લોલુપં સંઘ.મુખ્યં પ્રરૂપયેત્ "અમુષ્મિન્ ગ્રામે દરિદ્ર.કુલ્લમ્ અપસૃતમ્, તસ્ય સ્ત્રી રાજ.અર્હા, ગૃહાણ^એનામ્" ઇતિ ॥

ગૃહીતાયામ્ અર્ધ.માસ.અનન્તરં સિદ્ધ.વ્યઞ્જનો દૂષ્ય.સંઘ.મુખ્ય.મધ્યે પ્રક્રોશેત્ "અસૌ મે મુખ્યો ભાર્યાં સ્નુષાં ભગિનીં દુહિતરં વા^અધિચરતિ" ઇતિ ॥

તં ચેત્ સંઘો નિગૃહ્ણીયાત્, રાજા^એનમ્ ઉપગૃહ્ય વિગુણેષુ વિક્રમયેત્ ॥

અનિગૃહીતે સિદ્ધ.વ્યઞ્જનં રાત્રૌ તીક્ષ્ણાઃ પ્રવાસયેયુઃ ॥

તતસ્ તદ્.વ્યઞ્જનાઃ પ્રક્રોશેયુઃ "અસૌ બ્રહ્મહા બ્રાહ્મણી.જારશ્ ચ" ઇતિ ॥

કાર્તાન્તિક.વ્યઞ્જનો વા કન્યામ્ અન્યેન વૃતામ્ અન્યસ્ય પ્રરૂપયેત્ "અમુષ્ય કન્યા રાજ.પત્ની રાજ.પ્રસવિની ચ ભવિષ્યતિ, સર્વ.સ્વેન પ્રસહ્ય વા^એનાં લભસ્વ" ઇતિ ॥

અલભ્યમાનાયાં પર.પક્ષમ્ ઉદ્ધર્ષયેત્ ॥

લબ્ધાયાં સિદ્ધઃ કલહઃ ॥

ભિક્ષુકી વા પ્રિય.ભાર્યં મુખ્યં બ્રૂયાત્ "અસૌ તે મુખ્યો યૌવન.ઉત્સિક્તો ભાર્યાયાં માં પ્રાહિણોત્, તસ્ય^અહં ભયાલ્ લેખ્યમ્ આભરણં ગૃહીત્વા^આગતા^અસ્મિ, નિર્દોષા તે ભાર્યા, ગૂઢમ્ અસ્મિન્ પ્રતિકર્તવ્યમ્, અહમ્ અપિ તાવત્ પ્રતિપત્સ્યામિ" ઇતિ ॥

એવં.આદિષુ કલહ.સ્થાનેષુ સ્વયમ્ ઉત્પન્ને વા કલહે તીક્ષ્ણૈર્ ઉત્પાદિતે વા હીન.પક્ષં રાજા કોશ.દણ્ડાભ્યામ્ ઉપગૃહ્ય વિગુણેષુ વિક્રમયેદ્ અપવાહયેદ્ વા ॥

સંઘેષ્વ્ એવમ્ એક.રાજો વર્તેત ॥

સંઘાશ્ ચ^અપ્ય્ એવમ્ એક.રાજાદ્ એતેભ્યો^અતિસંઘાન્ એભ્યો રક્ષયેયુઃ ॥
કz11.1.56અબ્। સંઘ.મુખ્યશ્ ચ સંઘેષુ ન્યાય.વૃત્તિર્ હિતઃ પ્રિયઃ ।
કz11.1.56ચ્દ્। દાન્તો યુક્ત.જનસ્ તિષ્ઠેત્ સર્વ.ચિત્ત.અનુવર્તકઃ ॥એ
(દૂત.કર્મ)