અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 10.3

બલ.વિશિષ્ટઃ કૃત.ઉપજાપઃ પ્રતિવિહિત.ઋતુઃ સ્વ.ભૂમ્યાં પ્રકાશ.યુદ્ધમ્ ઉપેયાત્ ॥

વિપર્યયે કૂટ.યુદ્ધમ્ ॥

બલ.વ્યસન.અવસ્કન્દ.કાલેષુ પરમ્ અભિહન્યાત્, અભૂમિષ્ઠં વા સ્વ.ભૂમિષ્ઠઃ, પ્રકૃતિ.પ્રગ્રહો વા સ્વ.ભૂમિષ્ઠમ્ ॥

દૂષ્ય.અમિત્ર.અટવી.બલૈર્ વા ભઙ્ગં દત્ત્વા વિભૂમિ.પ્રાપ્તં હન્યાત્ ॥

સંહત.અનીકં હસ્તિભિર્ ભેદયેત્ ॥

પૂર્વં ભઙ્ગ.પ્રદાનેન^અનુપ્રલીનં ભિન્નમ્ અભિન્નઃ પ્રતિનિવૃત્ય હન્યાત્ ॥

પુરસ્તાદ્ અભિહત્ય પ્રચલં વિમુખં વા પૃષ્ઠતો હસ્ત્ય્.અશ્વેન^અભિહન્યાત્ ॥

પૃષ્ઠતો^અભિહત્યા પ્રચલં વિમુખં વા પુરસ્તાત્ સાર.બલેન^અભિહન્યાત્ ॥

તાભ્યાં પાર્શ્વ.અભિગાતૌ વ્યાખ્યાતૌ ॥

યતો વા દૂષ્ય.ફલ્ગુ.બલં તતો^અભિહન્યાત્ ॥

પુરસ્તાદ્ વિષમાયાં પૃષ્ઠતો^અભિહન્યાત્ ॥

પૃષ્ઠતો વિષમાયાં પુરસ્તાદ્ અભિહન્યાત્ ॥

પાર્શ્વતો વિષમાયામ્ ઇતરતો^અભિહન્યાત્ ॥

દૂષ્ય.અમિત્ર.અટવી.બલૈર્ વા પૂર્વં યોધયિત્વા શ્રાન્તમ્ અશ્રાન્તઃ પરમ્ અભિહન્યાત્ ॥

દૂષ્ય.બલેન વા સ્વયં ભઙ્ગં દત્ત્વા "જિતમ્" ઇતિ વિશ્વસ્તમ્ અવિશ્વસ્તઃ સત્ત્ર.અપાશ્રયો^અભિહન્યાત્ ॥

સાર્થ.વ્રજ.સ્કન્ધ.આવાર.સંવાહ.વિલોપ.પ્રમત્તમ્ અપ્રમત્તો^અભિહન્યાત્ ॥

ફલ્ગુ.બલ.અવચ્છન્ન.સાર.બલો વા પર.વીરાન્ અનુપ્રવિશ્ય હન્યાત્ ॥

ગો.ગ્રહણેન શ્વા.પદ.વધેન વા પર.વીરાન્ આકૃષ્ય સત્ત્રચ્.છન્નો^અભિહન્યાત્ ॥

રાત્રાવ્ અવસ્કન્દેન જાગરયિત્વા નિદ્રા.ક્લાન્તાન્ અવસુપ્તાન્ વા દિવા હન્યાત્ ॥

સપાદ.ચર્મ.કોશૈર્ વા હસ્તિભિઃ સૌપ્તિકં દદ્યાત્ ॥

અહઃ.સમ્નાહ.પરિશ્રાન્તાન્ અપર.અહ્ને^અભિહન્યાત્ ॥

શુષ્ક.ચર્મ.વૃત્ત.શર્કર.આકોશકૈર્ ગો.મહિષ.ઉષ્ટ્ર.યૂથૈર્ વા ત્રસ્નુભિર્ અકૃત.હસ્ત્ય્.અશ્વં ભિન્નમ્ અભિન્નઃ પ્રતિનિવૃત્તં હન્યાત્ ॥

પ્રતિસૂર્ય.વાતં વા સર્વમ્ અભિહન્યાત્ ॥

ધાન્વન.વન.સંકટ.પઙ્ક.શૈલ.નિમ્ન.વિષમ.નાવો ગાવઃ શકટવ્યૂહો નીહારો રાત્રિર્ ઇતિ સત્ત્રાણિ ॥

પૂર્વે ચ પ્રહરણ.કાલાઃ કૂટ.યુદ્ધ.હેતવઃ ॥

સંગ્રામસ્ તુ નિર્દિષ્ટ.દેશ.કાલો ધર્મિષ્ઠઃ ॥

સંહત્ય દણ્ડં બ્રૂયાત્ "તુલ્ય.વેતનો^અસ્મિ, ભવદ્ભિઃ સહ ભોગ્યમ્ ઇદં રાજ્યમ્, મયા^અભિહિતૈઃ પરો^અભિહન્તવ્યઃ" ઇતિ ॥

વેદેષ્વ્ અપ્ય્ અનુશ્રૂયતે સમાપ્ત.દક્ષિણાનાં યજ્ઞાનામ્ અવભૃથેષુ "સા તે ગતિર્ યા શૂરાણામ્" ઇતિ ॥

અપિ^ઇહ શ્લોકૌ ભવતઃ ॥
કz10.3.30અબ્। "યાન્ યજ્ઞ.સંઘૈસ્ તપસા ચ વિપ્રાઃ સ્વર્ગ.એષિણઃ પાત્ર.ચયૈશ્ ચ યાન્તિ ।
કz10.3.30ચ્દ્। ક્ષણેન તાન્ અપ્ય્ અતિયાન્તિ શૂરાઃ પ્રાણાન્ સુયુદ્ધેષુ પરિત્યજન્તઃ ॥
કz10.3.31અબ્। "નવં શરાવં સલિલસ્ય પૂર્ણં સુસંસ્કૃતં દર્ભ.કૃત.ઉત્તરીયમ્ ।
કz10.3.31ચ્દ્। તત્ તસ્ય મા ભૂન્ નરકં ચ ગચ્છેદ્ યો ભર્તૃ.પિણ્ડસ્ય કૃતે ન યુધ્યેત્ - ઇતિ ॥

મન્ત્રિ.પુરોહિતાભ્યામ્ ઉત્સાહયેદ્ યોધાન્ વ્યૂહ.સમ્પદા ॥

કાર્તાન્તિક.આદિશ્ ચ^અસ્ય વર્ગઃ સર્વજ્ઞ.દૈવત.સમ્યોગ.ખ્યાપનાભ્યાં સ્વ.પક્ષમ્ ઉદ્ધર્ષયેત્, પર.પક્ષં ચ^ઉદ્વેજયેત્ ॥

"શ્વો યુદ્ધમ્" ઇતિ કૃત.ઉપવાસઃ શસ્ત્ર.વાહનં ચ^અનુશયીત ॥

અથર્વભિશ્ ચ જુહુયાત્ ॥

વિજય.યુક્તાઃ સ્વર્ગીયાશ્ ચ^આશિષો વાચયેત્ ॥

બ્રાહ્મણેભ્યશ્ ચ^આત્માનમ્ અતિસૃજેત્ ॥

શૌર્ય.શિલ્પ.અભિજન.અનુરાગ.યુક્તમ્ અર્થ.માનાભ્યામ્ અવિસંવાદિતમ્ અનીક.ગર્ભં કુર્વીત ॥

પિતૃ.પુત્ર.ભ્રાતૃકાણામ્ આયુધીયાનામ્ અધ્વજં મુણ્ડ.અનીકં રાજ.સ્થાનમ્ ॥

હસ્તી રથો વા રાજ.વાહનમ્ અશ્વ.અનુબન્ધઃ ॥

યત્ પ્રાય.સૈન્યો યત્ર વા વિનીતઃ સ્યાત્ ત્(અદ્) અધિરોહયેત્ ॥

રાજ.વ્યઞ્જનો વ્યૂહ.અધિષ્ઠાનમ્ આયોજ્યઃ ॥

સૂત.માગધાઃ શૂરાણાં સ્વર્ગમ્ અસ્વર્ગં ભીરૂણાં જાતિ.સંઘ.કુલ.કર્મ.વૃત્ત.સ્તવં ચ યોધાનાં વર્ણયેયુઃ ॥

પુરોહિત.પુરુષાઃ કૃત્ય.અભિચારં બ્રૂયુઃ, યન્ત્રિક.વર્ધકિ.મૌહૂર્તિકાઃ સ્વ.કર્મ.સિદ્ધિમ્ અસિદ્ધિં પરેષામ્ ॥

સેના.પતિર્ અર્થ.માનાભ્યામ્ અભિસંસ્કૃતમ્ અનીકમ્ આભાષેત - "શત.સાહસ્રો રાજ.વધઃ, પઞ્ચાશત્.સાહસ્રઃ સેના.પતિ.કુમાર.વધઃ, દશ.સાહસ્રઃ પ્રવીર.મુખ્ય.વધઃ, પઞ્ચ.સાહસ્રો હસ્તિ.રથ.વધઃ, સાહસ્રો^અશ્વ.વધઃ, શત્યઃ પત્તિ.મુખ્ય.વધઃ, શિરો વિંશતિકં ભોગ.દ્વૈગુણ્યં સ્વયં.ગ્રાહશ્ ચ" ઇતિ ॥

તદ્ એષાં દશ.વર્ગ.અધિપતયો વિદ્યુઃ ॥

ચિકિત્સકાઃ શસ્ત્ર.યન્ત્ર.અગદ.સ્નેહ.વસ્ત્ર.હસ્તાઃ સ્ત્રિયશ્ ચ^અન્ન.પાન.રક્ષિણ્યઃ પુરુષાણામ્ ઉદ્ધર્ષણીયાઃ પૃષ્ઠતસ્ તિષ્ઠેયુઃ ॥

અદક્ષિણા.મુખં પૃષ્ઠતઃ.સૂર્યમ્ અનુલોમ.વાતમ્ અનીકં સ્વ.ભૂમૌ વ્યૂહેત ॥

પર.ભૂમિ.વ્યૂહે ચ^અશ્વાંશ્ ચારયેયુઃ ॥

યત્ર સ્થાનં પ્રજવશ્ ચ^અભૂમિર્ વ્યૂહસ્ય તત્ર સ્થિતઃ પ્રજવિતશ્ ચ^ઉભયથા જીયેત ॥ વિપર્યયે જયતિ, ઉભયથા સ્થાને પ્રજવે ચ ॥

સમા વિષમા વ્યામિશ્રા વા ભૂમિર્ ઇતિ પુરસ્તાત્ પાર્શ્વાભ્યાં પશ્ચાચ્ ચ જ્ઞેયા ॥

સમાયાં દણ્ડ.મણ્ડલ.વ્યૂહાઃ, વિષમાયાં ભોગ.અસંહત.વ્યૂહાઃ, વ્યામિશ્રાયાં વિષમ.વ્યૂહાઃ ॥

વિશિષ્ટ.બલં ભઙ્ક્ત્વા સંધિં યાચેત ॥

સમ.બલેન યાચિતઃ સંદધીત ॥

હીનમ્ અનુહન્યાત્, ન ત્વ્ એવ સ્વ.ભૂમિ.પ્રાપ્તં ત્યક્ત.આત્માનં વા ॥
કz10.3.57અબ્। પુનર્.આવર્તમાનસ્ય નિરાશસ્ય ચ જીવિતે ।
કz10.3.57ચ્દ્। અધાર્યો જાયતે વેગસ્ તસ્માદ્ ભગ્નં ન પીડયેત્ ॥એ
(યુદ્ધ.ભૂમયહ્ - પત્ત્ય્.અશ્વ.રથ.હસ્તિ.કર્માણિ)