અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 09.2

મૌલ.ભૃતક.શ્રેણી.મિત્ર.અમિત્ર.અટવી.બલાનાં સમુદ્દાન.કાલાઃ ॥

મૂલ.રક્ષણાદ્ અતિરિક્તં મૌલ.બલમ્, અત્યાવાપ.યુક્તા વા મૌલા મૂલે વિકુર્વીરન્, બહુલ.અનુરક્ત.મૌલ.બલઃ સાર.બલો વા પ્રતિયોદ્ધા, વ્યાયામેન યોદ્ધવ્યમ્, પ્રકૃષ્ટે^અધ્વનિ કાલે વા ક્ષય.વ્યય.સહત્વાન્ મૌલાનામ્, બહુલ.અનુરક્ત.સમ્પાતે ચ યાતવ્યસ્ય^ઉપજાપ.ભયાદ્ અન્ય.સૈન્યાનાં ભૃત.આદીનામ્ અવિશ્વાસે, બલ.ક્ષયે વા સર્વ.સૈન્યાનાં - ઇતિ મૌલ.બલ.કાલઃ
॥

"પ્રભૂતં મે ભૃત.બલમ્ અલ્પં ચ મૌલ.બલમ્ણ્" "પરસ્ય^અલ્પં વિરક્તં વા મૌલ.બલમ્, ફલ્ગુ.પ્રાયમ્ અસારં વા ભૃત.સૈન્યમ્ણ્" "મન્ત્રેણ યોદ્ધવ્યમ્ અલ્પ.વ્યાયામેનણ્" "હ્રસ્વો દેશઃ કાલો વા તનુ.ક્ષય.વ્યયહ્ણ્" "અલ્પ.આવાપં શાન્ત.ઉપજાપં વિશ્વસ્તં વા મે સૈન્યમ્ણ્" "પરસ્ય^અલ્પઃ પ્રસારો હન્તવ્યહ્ણ્" - ઇતિ ભૃત.બલ.કાલઃ ॥

"પ્રભૂતં મે શ્રેણી.બલમ્, શક્યં મૂલે યાત્રાયાં ચ^આધાતુમ્ણ્" હ્રસ્વઃ પ્રવાસઃ, શ્રેણી.બલ.પ્રાયઃ પ્રતિયોદ્ધા મન્ત્ર.વ્યાયામાભ્યાં પ્રતિયોદ્ધુ.કામઃ, દણ્ડ.બલ.વ્યવહારઃ - ઇતિ શ્રેણી.બલ.કાલઃ ॥

"પ્રભૂતં મે મિત્ર.બલં શક્યં મૂલે યાત્રાયાં ચ^આધાતુમ્ણ્" "અલ્પઃ પ્રવાસો મન્ત્ર.યુદ્ધાચ્ ચ ભૂયો વ્યાયામ.યુદ્ધમ્ણ્" "મિત્ર.બલેન વા પૂર્વમ્ અટવીં નગર.સ્થાનમ્ આસારં વા યોધયિત્વા પશ્ચાત્ સ્વ.બલેન યોદ્ધયિષ્યામિણ્" "મિત્ર.સાધારણં વા મે કાર્યમ્ણ્" "મિત્ર.આયત્તા વા મે કાર્ય.સિદ્ધિહ્ણ્" "આસન્નમ્ અનુગ્રાહ્યં વા મે મિત્રમ્ણ્" "અત્યાવાપં વા^અસ્ય સાદયિષ્યામિ"
- ઇતિ મિત્ર.બલ.કાલઃ ॥

"પ્રભૂતં મે શત્રુ.બલમ્, શત્રુ.બલેન યોધયિષ્યામિ નગર.સ્થાનમ્ અટવીં વા, તત્ર મે શ્વ.વરાહયોઃ કલહે ચણ્ડાલસ્ય^ઇવ^અન્યતર.સિદ્ધિર્ ભવિષ્યતિણ્" "આસારાણામ્ અટવીનાં વા કણ્ટક.મર્દનમ્ એતત્ કરિષ્યામિણ્" - અત્યુપચિતં વા કોપ.ભયાન્ નિત્યમ્ આસન્નમ્ અરિ.બલં વાસયેદ્, અન્યત્ર.અભ્યન્તર.કોપ.શઙ્કાયાઃ - શત્રુ.યુદ્ધ.અવર.યુદ્ધ.કાલશ્ ચ
- ઇત્ય્ અમિત્ર.બલ.કાલઃ ॥

તેન^અટવી.બલ.કાલો વ્યાખ્યાતઃ ॥

માર્ગ.આદેશિકમ્, પર.ભૂમિ.યોગ્યમ્, અરિ.યુદ્ધ.પ્રતિલોમમ્, અટવી.બલ.પ્રાયઃ શત્રુર્ વા, "બિલ્વં બિલ્વેન હન્યતામ્ણ્" અલ્પઃ પ્રસારો હન્તવ્યઃ - ઇત્ય્ અટવી.બલ.કાલઃ ॥

સૈન્યમ્ અનેકમ્ અનેકસ્થમ્ ઉક્તમ્ અનુક્તં વા વિલોપ.અર્થં યદ્ ઉત્તિષ્ઠતિ તદ્ ઔત્સાહિકં - અભક્ત.વેતનં વિલોપ.વિષ્ટિ.પ્રતાપ.કરં ભેદ્યં પરેષામ્, અભેદ્યં તુલ્ય.દેશ.જાતિ.શિલ્પ.પ્રાયં સંહતં મહત્ ॥ [ઇતિ બલ.ઉપાદાન.કાલાહ્]

તેષાં કુપ્ય.ભૃતમ્ અમિત્ર.અટવી.બલં વિલોપ.ભૃતં વા કુર્યાત્ ॥

અમિત્રસ્ય વા બલ.કાલે પ્રત્યુત્પન્ને શત્રુ.બલમ્ અવગૃહ્ણીયાત્, અન્યત્ર વા પ્રેષયેત્, અફલં વા કુર્યાત્, વિક્ષિપ્તં વા વાસયેત્, કાલે વા^અતિક્રાન્તે વિસૃજેત્ ॥

પરસ્ય ચ^એતદ્ બલ.સમુદ્દાનં વિઘાતયેત્, આત્મનઃ સમ્પાદયેત્ ॥

પૂર્વં પૂર્વં ચ^એષાં શ્રેયઃ સમ્નાહયિતુમ્ ॥

તદ્.ભાવ.ભાવિત્વાન્ નિત્ય.સત્કાર.અનુગમાચ્ ચ મૌલ.બલં ભૃત.બલાત્^શ્રેયઃ ॥

નિત્ય.અનન્તરં ક્ષિપ્ર.ઉત્થાયિ વશ્યં વ ભૃત.બલં શ્રેણી.બલાત્^શ્રેયઃ ॥

જાનપદમ્ એક.અર્થ.ઉપગતં તુલ્ય.સંઘર્ષ.અમર્ષ.સિદ્ધિ.લાભં ચ શ્રેણી.બલં મિત્ર.બલાત્^શ્રેયઃ ॥

અપરિમિત.દેશ.કાલમ્ એક.અર્થ.ઉપગમાચ્ ચ મિત્ર.બલમ્ અમિત્ર.બલાત્^શ્રેયઃ ॥

આર્ય.અધિષ્ઠિતમ્ અમિત્ર.બલમ્ અટવી.બલાત્^શ્રેયઃ ॥

તદ્ ઉભયં વિલોપ.અર્થમ્ ॥

અવિલોપે વ્યસને ચ તાભ્યામ્ અહિ.ભયં સ્યાત્ ॥

"બ્રાહ્મણ.ક્ષત્રિય.વૈશ્ય.શૂદ્ર.સૈન્યાનાં તેજઃ.પ્રાધાન્યાત્ પૂર્વં પૂર્વં શ્રેયઃ સમ્નાહયિતુમ્" ઇત્ય્ આચાર્યાઃ ॥

ન^ઇતિ કૌટિલ્યઃ ॥

પ્રણિપાતેન બ્રાહ્મણ.બલં પરો^અભિહારયેત્ ॥

પ્રહરણ.વિદ્યા.વિનીતં તુ ક્ષત્રિય.બલં શ્રેયઃ, બહુલ.સારં વા વૈશ્ય.શૂદ્ર.બલમ્ ઇતિ ॥

તસ્માદ્ એવં.બલઃ પરઃ, તસ્ય^એતત્ પ્રતિબલમ્ ઇતિ બલ.સમુદ્દાનં કુર્યાત્ ॥

હસ્તિ.યન્ત્ર.શકટ.ગર્ભ.કુન્ત.પ્રાસ.હાટક.વેણુ.શલ્યવદ્ હસ્તિ.બલસ્ય પ્રતિબલમ્ ॥

તદ્ એવ પાષાણ.લગુડ.આવરણ.અઙ્કુશ.કચ.ગ્રહણી.પ્રાયં રથ.બલસ્ય પ્રતિબલમ્ ॥

તદ્ એવ^અશ્વાનાં પ્રતિબલમ્, વર્મિણો વા હસ્તિનો^અશ્વા વા વર્મિણઃ ॥

કવચિનો રથા આવરણિનઃ પત્તયશ્ ચ ચતુર્.અઙ્ગ.બલસ્ય પ્રતિબલમ્ ॥
કz09.2.30અબ્। એવં બલ.સમુદ્દાનં પર.સૈન્ય.નિવારણમ્ ।
કz09.2.30ચ્દ્। વિભવેન સ્વ.સૈન્યાનાં કુર્યાદ્ અઙ્ગ.વિકલ્પશઃ ॥એ
(પશ્ચાત્.કોપ.ચિન્તા - બાહ્ય.અભ્યન્તર.પ્રકૃતિ.કોપ.પ્રતીકારહ્)