અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.15

કોષ્ઠ.અગાર.અધ્યક્ષઃ સીતા.રાષ્ટ્ર.ક્રયિમ.પરિવર્તક.પ્રામિત્યક.આપમિત્યક.સંહનિક.અન્ય.જાત.વ્યય.પ્રત્યાય.ઉપસ્થાનાન્ય્ ઉપલભેત્ ॥

સીતા.અધ્યક્ષ.ઉપનીતઃ સસ્ય.વર્ણકઃ સીતા ॥

પિણ્ડ.કરઃ ષડ્.ભાગઃ સેના.ભક્તં બલિઃ કર ઉત્સઙ્ગઃ પાર્શ્વં પારિહીણિકમ્ ઔપાયનિકં કૌષ્ઠેયકં ચ રાષ્ટ્રમ્ ॥

ધાન્ય.મૂલ્યં કોશ.નિર્હારઃ પ્રયોગ.પ્રત્યાદાનં ચ ક્રયિમમ્ ॥

સસ્ય.વર્ણાનામ્ અર્ઘ.અન્તરેણ વિનિમયઃ પરિવર્તકઃ ॥

સસ્ય.યાચનમ્ અન્યતઃ પ્રામિત્યકમ્ ॥

તદ્ એવ પ્રતિદાન.અર્થમ્ આપમિત્યકમ્ ॥

કુટ્ટક.રોચક.સક્તુ.શુક્ત.પિષ્ટ.કર્મ તજ્.જીવનેષુ તૈલ.પીડન.મૌદ્ર.ચાક્રિકેષ્વ્ ઇક્ષૂણાં ચ ક્ષાર.કર્મ સંહનિકા ॥

નષ્ટ.પ્રસ્મૃત.આદિર્ અન્ય.જાતઃ ॥

વિક્ષેપ.વ્યાધિત.અન્તર.આરમ્ભ.શેષં ચ વ્યય.પ્રત્યાયઃ ॥

તુલા.માન.અન્તરં હસ્ત.પૂરણમ્ ઉત્કરો વ્યાજી પર્યુષિતં પ્રાર્જિતં ચ^ઉપસ્થાનમ્ । ઇતિ ॥

ધાન્ય.સ્નેહ.ક્ષાર.લવણાનાં ધાન્ય.કલ્પં સીતા.અધ્યક્ષે વક્ષ્યામઃ ॥

સર્પિસ્.તૈલ.વસા.મજ્જાનઃ સ્નેહાઃ ॥

ફાણિત.ગુડ.મત્સ્યણ્ડિક.અખણ્ડ.શર્કરાઃ ક્ષાર.વર્ગઃ ॥

સૈન્ધવ.સામુદ્ર.બિડ.યવ.ક્ષાર.સૌવર્ચલ.ઉદ્ભેદજા લવણ.વર્ગઃ ॥

ક્ષૌદ્રં માર્દ્વીકં ચ મધુ ॥

ઇક્ષુ.રસ.ગુડ.મધુ.ફાણિત.જામ્બવ.પનસાનામ્ અન્યતમો મેષ.શૃઙ્ગી.પિપ્પલી.ક્વાથ.અભિષુતો માસિકઃ ષાણ્માસિકઃ સાંવત્સરિકો વા ચિદ્ભિટોર્ વારુક.ઇક્ષુ.કાણ્ડ.આમ્ર.ફલ.આમલક.અવસુતઃ શુદ્ધો વા શુક્ત.વર્ગઃ ॥

વૃક્ષ.આમ્લ.કર.મર્દ.આમ્ર.વિદલ.આમલક.માતુલુઙ્ગ.કોલ.બદર.સૌવીરક.પરૂષક.આદિઃ ફલ.આમ્લ.વર્ગઃ ॥

દધિ.ધાન્ય.આમ્લ.આદિર્ દ્રવ.આમ્લ.વર્ગઃ ॥

પિપ્પલી.મરિચ.શૃઙ્ગિ.બેરા.અજાજી.કિરાત.તિક્ત.ગૌર.સર્ષપ.કુસ્તુમ્બુરુ.ચોરક.દમનક.મરુવક.શિગ્રુ.કાણ્ડ.આદિઃ કટુક.વર્ગઃ ॥

શુષ્ક.મત્સ્ય.માંસ.કન્દ.મૂલ.ફલ.શાક.આદિ ચ શાક.વર્ગઃ ॥

તતો^અર્ધમ્ આપદ્.અર્થં જાનપદાનાં સ્થાપયેદ્, અર્ધમ્ ઉપયુઞ્જીત ॥

નવેન ચ^અનવં શોધયેત્ ॥

ક્ષુણ્ણ.ઘૃષ્ટ.પિષ્ટ.ભૃષ્ટાનામ્ આર્દ્ર.શુષ્ક.સિદ્ધાનાં ચ ધાન્યાનાં વૃદ્ધિ.ક્ષય.પ્રમાણાનિ પ્રત્યક્ષી.કુર્વીત ॥

કોદ્રવ.વ્રીહીણામ્ અર્ધં સારઃ, શાલીનામ્ અર્ધ.ભાગ.ઊનઃ, ત્રિ.ભાગ.ઊનો વરકાણામ્ ॥

પ્રિયઙ્ગૂણામ્ અર્ધં સારો નવ.ભાગ.વૃદ્ધિશ્ ચ ॥

ઉદારકસ્ તુલ્યઃ, યવા ગો.ધૂમાશ્ ચ ક્ષુણ્ણાઃ, તિલા યવા મુદ્ગ.માષાશ્ ચ ઘૃષ્ટાઃ ॥

પઞ્ચ.ભાગ.વૃદ્ધિર્.ગો.ધૂમઃ, સક્તવશ્ ચ ॥

પાદ.ઊના કલાય.ચમસી ॥

મુદ્ગ.માષાણામ્ અર્ધ.પાદ.ઊના ॥

શૌમ્બ્યાનામ્ અર્ધં સારઃ, ત્રિ.ભાગ.ઊનો મસૂરાણામ્ ॥

પિષ્ટમ્ આમં કુલ્માષાશ્ ચ^અધ્યર્ધ.ગુણાઃ ॥

દ્વિ.ગુણો યાવકઃ, પુલાકઃ, પિષ્ટં ચ સિદ્ધમ્ ॥

કોદ્રવ.વરક.ઉદારક.પ્રિયઙ્ગૂણાં ત્રિ.ગુણમ્ અન્નમ્, ચતુર્.ગુણં વ્રીહીણામ્, પઞ્ચ.ગુણં શાલીનામ્ ॥

તિમિતમ્ અપર.અન્નં દ્વિ.ગુણમ્, અર્ધ.અધિકં વિરૂઢાનામ્ ॥

પઞ્ચ.ભાગ.વૃદ્ધિર્ ભૃષ્ટાનામ્ ॥

કલાયો દ્વિ.ગુણઃ, લાજા ભરુજાશ્ ચ ॥

ષટ્કં તૈલમ્ અતસીનામ્ ॥

નિમ્બ.કુશ.આમ્રક.પિત્થ.આદીનાં પઞ્ચ.ભાગઃ ॥

ચતુર્.ભાગિકાસ્ તિલ.કુસુમ્ભ.મધૂક.ઇઙ્ગુદી.સ્નેહાઃ ॥

કાર્પાસ.ક્ષૌમાણાં પઞ્ચ.પલે પલં સૂત્રમ્ ॥

પઞ્ચ.દ્રોણે શાલીનાં દ્વાદશ.આઢકં તણ્ડુલાનાં કલભ.ભોજનમ્, એકાદશકં વ્યાલાનામ્, દશકમ્ ઔપવાહ્યાનાં નવકં સામ્નાહ્યાનામ્, અષ્ટકં પત્તીનામ્, સપ્તકં મુખ્યાનામ્, ષટ્કં દેવી.કુમારાણામ્, પઞ્ચકં રાજ્ઞામ્, અખણ્ડ.પરિશુદ્ધાનાં વા તુઅણ્ડુલાનાં પ્રસ્થઃ ॥

તણ્ડુલાનાં પ્રસ્થઃ ચતુર્.ભાગઃ સૂપઃ સૂપ.ષોડશો લવણસ્ય^અંશઃ ચતુર્.ભાગઃ સર્પિષસ્ તૈલસ્ય વા^એકમ્ આર્ય.ભક્તં પુંસઃ ॥

ષડ્.ભાગઃ સૂપઃ અર્ધ.સ્નેહમ્ અવરાણામ્ ॥

પાદ.ઊનં સ્ત્રીણામ્ ॥

અર્ધં બાલાનામ્ ॥

માંસ.પલ.વિંશત્યા સ્નેહ.અર્ધ.કુડુબઃ પલિકો લવણસ્ય^અંશઃ ક્ષાર.પલ.યોગો દ્વિ.ધરણિકઃ કટુક.યોગો દધ્નુશ્ ચ^અર્ધ.પ્રસ્થઃ ॥

તેન^ઉત્તરં વ્યાખ્યાતમ્ ॥

શાકાનામ્ અધ્યર્ધ.ગુણઃ, શુષ્કાણાં દ્વિ.ગુણઃ, સ ચૈવ યોગઃ ॥

હસ્ત્ય્.અશ્વયોસ્ તદ્.અધ્યક્ષે વિધા.પ્રમાણં વક્ષ્યામઃ ॥

બલી.વર્દાનાં માષ.દ્રોણં યવાનાં વા પુલાકઃ, શેષમ્ અશ્વ.વિધાનમ્ ॥

વિશેષો ઘાણ.પિણ્યાક.તુલા, કણ.કુણ્ડકં દશ.આઢકં વા ॥

દ્વિ.ગુણં મહિષ.ઉષ્ટ્રાણામ્ ॥

અર્ધ.દ્રોણં ખર.પૃષત.રોહિતાનામ્ ॥

આઢકમ્ એણ.કુરઙ્ગાણામ્ ॥

અર્ધ.આઢકમ્ અજ.એડક.વરાહાણામ્, દ્વિ.ગુણં વા કણ.કુણ્ડકમ્ ॥

પ્રસ્થ.ઓદનઃ શુનામ્ ॥

હંસ.ક્રૌઞ્ચ.મયૂરાણામ્ અર્ધ.પ્રસ્થઃ ॥

શેષાણામ્ અતો મૃગ.પશુ.પક્ષિ.વ્યાલાનામ્ એક.ભક્તાદ્ અનુમાનં ગ્રાહયેત્ ॥

અઙ્ગારાંસ્ તુષાન્ લોહ.કર્મ.અન્ત.ભિત્તિ.લેપ્યાનાં હારયેત્ ॥

કણિકા દાસ.કર્મ.કર.સૂપ.કારાણામ્, અતો^અન્યદ્ ઔદનિક.અપૂપિકેભ્યઃ પ્રયચ્છેત્ ॥

તુલા.માન.ભાણ્ડં રોચની.દૃષન્.મુસલ.ઉલૂખલ.કુટ્ટક.રોચક.યન્ત્ર.પત્ત્રક.શૂર્પ.ચાલનિક.અકણ્ડોલી.પિટક.સમ્માર્જન્યશ્ ચ^ઉપકરણાનિ ॥

માર્જક.રક્ષક.ધરક.માયક.માપક.દાયક.દાપક.શલાક.અપ્રતિગ્રાહક.દાસ.કર્મ.કર.વર્ગશ્ ચ વિષ્ટિઃ ॥
કz02.15.64અબ્। ઉચ્ચૈર્ ધાન્યસ્ય નિક્ષેપો મૂતાઃ ક્ષારસ્ય સંહતાઃ ।
કz02.15.64ચ્દ્। મૃત્.કાષ્ઠ.કોષ્ઠાઃ સ્નેહસ્ય પૃથિવી લવણસ્ય ચ ॥એ
(ડિરેચ્તોર્ ઓf ત્રદે)