અર્થશાસ્ત્ર · અધ્યાય 02.01

ભૂત.પૂર્વમ્ અભૂત.પૂર્વં વા જન.પદં પર.દેશ.અપવાહનેન સ્વ.દેશ.અભિષ્યન્દ.વમનેન વા નિવેશયેત્ ॥

શૂદ્ર.કર્ષક.પ્રાયં કુલ.શત.અવરં પઞ્ચ.કુલ.શત.પરં ગ્રામં ક્રોશદ્.વિક્રોશ.સીમાનમ્ અન્યોન્ય.આરક્ષં નિવેશયેત્ ॥

નલી.શૈલ.વન.ભૃષ્ટિ.દરી.સેતુ.બન્ધ.શમી.શાલ્મલી.ક્ષીર.વૃક્ષાન્ અન્તેષુ સીમ્નાં સ્થાપયેત્ ॥

અષ્ટશત.ગ્રામ્યા મધ્યે સ્થાનીયમ્, ચતુહ્શત.ગ્રામ્યા દ્રોણ.મુખમ્, દ્વિશત.ગ્રામ્યાઃ કાર્વટિકમ્, દશ.ગ્રામી.સંગ્રહેણ સંગ્રહં સ્થાપયેત્ ॥

અન્તેષ્વ્ અન્ત.પાલ.દુર્ગાણિ જન.પદ.દ્વારાણ્ય્ અન્ત.પાલ.અધિષ્ઠિતાનિ સ્થાપયેત્ ॥

તેષામ્ અન્તરાણિ વાગુરિક.શબર.પુલિન્દ.ચણ્ડાલ.અરણ્ય.ચરા રક્ષેયુઃ ॥

ઋત્વિગ્.આચાર્ય.પુરોહિત.શ્રોત્રિયેભ્યો બ્રહ્મ.દેયાન્ય્ અદણ્ડ.કરાણ્ય્ અભિરૂપ.દાયાદકાનિ પ્રયચ્છેત્ -

અધ્યક્ષ.સંખ્યાયક.આદિભ્યો ગોપ.સ્થાનિક.અનીકસ્થ.ચિકિત્સક.અશ્વ.દમક.જઙ્ઘાકારિકેભ્યશ્ ચ વિક્રય.આધાન.વર્જાનિ ॥

કરદેભ્યઃ કૃત.ક્ષેત્રાણ્ય્ ઐકપુરુષિકાણિ પ્રયચ્છેત્ ॥

અકૃતાનિ કર્તૃભ્યો ન^આદેયાનિ ॥

અકૃષતામ્ આછિદ્ય^અન્યેભ્યઃ પ્રયચ્છેત્ ॥

ગ્રામ.ભૃતક.વૈદેહકા વા કૃષેયુઃ ॥

અકૃષન્તો વા^અવહીનં દદ્યુઃ ॥

ધાન્ય.પશુ.હિરણ્યૈશ્ ચ^એતાન્ અનુગૃહ્ણીયાત્ ॥

તાન્ય્ અનુ સુખેન દદ્યુઃ ॥

અનુગ્રહ.પરિહારૌ ચ^એતેબ્ભ્યઃ કોશ.વૃદ્ધિ.કરૌ દદ્યાત્, કોશ.ઉપઘાતકૌ વર્જયેત્ ॥

અલ્પ.કોશો હિ રાજા પૌર.જાનપદાન્ એવ ગ્રસતે ॥

નિવેશ.સમ.કાલં યથા.આગતકં વા પરિહારં દદ્યાત્ ॥

નિવૃત્ત.પરિહારાન્ પિતા^ઇવ^અનુગૃહ્ણીયાત્ ॥

આકર.કર્મ.અન્ત.દ્રવ્ય.હસ્તિ.વન.વ્રજ.વણિક્.પથ.પ્રચારાન્ વારિ.સ્થલ.પથ.પણ્ય.પત્તનાનિ ચ નિવેશયેત્ ॥

સહ.ઉદકમ્ આહાર્ય^ઉદકં વા સેતું બન્ધયેત્ ॥

અન્યેષાં વા બધ્નતાં ભૂમિ.માર્ગ.વૃક્ષ.ઉપકરણ.અનુગ્રહં કુર્યાત્, પુણ્ય.સ્થાન.આરામાણાં ચ ॥

સમ્ભૂય.સેતુ.બન્ધાદ્ અપક્રામતઃ કર્મકર.બલીવર્દાઃ કર્મ કુર્યુઃ ॥

વ્યયકર્મણિ ચ ભાગી સ્યાત્, ન ચ^અંશં લભેત ॥

મત્સ્ય.પ્લવ.હરિ.તપણ્યાનાં સેતુષુ રાજા સ્વામ્યં ગચ્છેત્ ॥

દાસ.આહિતક.બન્ધૂન્ અશૃણ્વતો રાજા વિનયં ગ્રાહયેત્ ॥

બાલ.વૃદ્ધ.વ્યસન્ય્.અનાથાંશ્ ચ રાજા બિભૃયાત્, સ્ત્રિયમ્ અપ્રજાતાં પ્રજાતાયશ્ ચ પુત્રાન્ ॥

બાલ.દ્રવ્યં ગ્રામ.વૃદ્ધા વર્ધયેયુર્ આ વ્યવહાર.પ્રાપણાત્, દેવ.દ્રવ્યં ચ ॥

અપત્ય.દારં માતા.પિતરૌ ભ્રાતૃઋન્ અપ્રાપ્ત.વ્યવહારાન્ ભગિનીઃ કન્યા વિધવાશ્ ચ^અબિભ્રતઃ શક્તિમતો દ્વાદશ.પણો દણ્ડઃ, અન્યત્ર પતિતેભ્યઃ, અન્યત્ર માતુઃ ॥

પુત્ર.દારમ્ અપ્રતિવિધાય પ્રવ્રજતઃ પૂર્વઃ સાહસ.દણ્ડઃ, સ્ત્રિયં ચ પ્રવ્રાજયતઃ ॥

લુપ્ત.વ્યાયામઃ પ્રવ્રજેદ્ આપૃચ્છ્ય ધર્મસ્થાન્ ॥

અન્યથા નિયમ્યેત ॥

વાનપ્રસ્થાદ્ અન્યઃ પ્રવ્રજિત.ભાવઃ, સજાતાદ્ અન્યઃ સંઘઃ, સામુત્થાયિકાદ્ અન્યઃ સમય.અનુબન્ધો વા ન^અસ્ય જન.પદમ્ ઉપનિવિશેત ॥

ન ચ તત્ર^આરામા વિહાર.અર્થા વા શાલાઃ સ્યુઃ ॥

નટ.નર્તક.ગાયન.વાદક.વાગ્.જીવન.કુશીલવા ન કર્મ.વિઘ્નં કુર્યુઃ ॥

નિરાશ્રયત્વાદ્ ગ્રામાણાં ક્ષેત્ર.અભિરતત્વાચ્ ચ પુરુષાણાં કોશ.વિષ્ટિ.દ્રવ્ય.ધાન્ય.રસ.વૃદ્ધિર્ ભવતિ ॥
કz02.01.36અબ્। પર.ચક્ર.અટવી.ગ્રસ્તં વ્યાધિ.દુર્ભિક્ષ.પીડિતમ્ ।[શ્]
કz02.01.36ચ્દ્। દેશં પરિહરેદ્ રાજા વ્યય.ક્રીડાશ્ ચ વારયેત્ ॥[શ્]
કz02.01.37અબ્। દણ્ડ.વિષ્ટિ.કર.આબાધૈ રક્ષેદ્ ઉપહતાં કૃષિમ્ ।[શ્]
કz02.01.37ચ્દ્। સ્તેન.વ્યાલ.વિષ.ગ્રાહૈર્ વ્યાધિભિશ્ ચ પશુ.વ્રજાન્ ॥[શ્]
કz02.01.38અબ્। વલ્લભૈઃ કાર્મિકૈઃ સ્તેનૈર્ અન્ત.પાલૈશ્ ચ પીડિતમ્ ।[શ્]
કz02.01.38ચ્દ્। શોધયેત્ પશુ.સંઘૈશ્ ચ ક્ષીયમાણં વણિક્.પથમ્ ॥[શ્]
કz02.01.39અબ્। એવં દ્રવ્ય.દ્વિ.પવનં સેતુ.બન્ધમ્ અથ^આકરાન્ ।[શ્]
કz02.01.39ચ્દ્। રક્ષેત્ પૂર્વ.કૃતાન્ રાજા નવાંશ્ ચ^અભિપ્રવર્તયેત્ ॥[શ્] એ
(ડિસ્પોસલ્ ઓf નોન્-અગ્રિચુલ્તુરલ્ લન્દ્)