અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 9

અથ નવામોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્---
અભિષેકમથો વક્ષ્યે આચાર્યાણાં વિશેષતઃ।
ક્ષત્રિયાણાં વિશેષેણ સાધકાનાં વિશેષતઃ

વિષ્ણ્વાલયે વિશેષેણ મણ્ડપં કારયેદ્બુધઃ।
મણ્ડપં સમલંકૃત્ય તોરણાદ્યૈરલંકૃતમ્

વિતાનાદ્યૈરલંકૃત્ય દર્ભમાલ્યૈશ્ચ શોભયેત્।
અઙ્કુરાનર્પયિત્વા તુ પૂર્વેદ્યુઃ કર્મવાસરે

સપ્તમે પઞ્ચમે વાપિ તૃતીયેઽહનિ વા ભવેત્।
પૂર્વે દ્વારાન્વિતે પશ્ચાત્ સદ્યો વા સકલં ચરેત્

કૌતુકં બન્ધયેદ્ધીમાન્ પૂર્વેદ્યુશ્ચ નિશામુખે।
ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં વિપ્ર કારયેદ્વિધિચોદિતમ્

અભિષેકવિધિં બ્રહ્મન્ ઇષ્ટસિદ્ધિપ્રદં યજેત્।
ચક્રાબ્જમણ્ડલં વાપિ કારયેચ્છાસ્ત્રવિત્તમઃ

કુમ્ભાધિવાસનં રાત્રૌ શયને સન્નિવાસયેત્।
પઞ્જરસ્થસ્ય દેવસ્ય પશ્ચિમે શયનં ચરેત્

પઞ્ચભારપ્રમાણેન ધાન્યેન પરિપૂજયેત્।
તદર્ધંતણ્ડુલઞ્ચૈવ તદર્ધં તિલમેવ ચ

નવવસ્ત્રે વિનિક્ષિપ્ય વ્યાઘ્રચર્મ તથોપરિ।
તદૂર્ધ્વે કંબલં ન્યસ્ય પીઠસ્યોપરિ સાધકઃ

તદૂર્ધ્વેઽઙ્ગુલિકાં ન્યસ્ય ચિત્રવસ્ત્રં તથૈવ ચ।
પઞ્ચોપધાનસંયુક્તં પ્રચ્છાદનપટં તથા

મૃદ્વાસ્તરણસંયુક્તં શયનં પરિકલ્પયેત્।
ક્ષીરોદાર્ણવસંસ્થિતં અનન્તં પરિપૂજયેત્

કુમ્ભમણ્ડલવહ્નૌ તુ પૂજનં પૂર્વવચ્ચરેત્।
બલિં ચ સર્વતો દદ્યાત્ પુરાણં શ્રાવયેત્સુધીઃ

પ્રભાતકાલે ચોત્થાય સ્નાનં પૂર્વવદાચરેત્।
દ્વારાદીનિ સમભ્યર્ચ્ય કુમ્ભાદીન્ પરિપૂજયેત્

કુમ્ભાનુદ્ધૃત્ય તાન્ સર્વાન્ દ્વાદશાન્ ચતુરોઽપિ વા।
ચતુષ્કુમ્મં તુ તન્મધ્યે અષ્ટદિક્ષ્વષ્ટકં ન્યસેત્

વ્રીહિકોપરિ સંસ્થાપ્ય સૂત્રવસ્ત્રાદિવેષ્ટિતમ્।
શરાવં કૂર્ચસંયુક્તં શુદ્ધદ્રવ્યસમન્વિતમ્

પૂર્વે પુષ્પં પ્રદદ્યાત્તુ આગ્નેયે પત્રસઞ્ચયમ્।
યામ્યે ફલોદકઞ્ચૈવ નૈઋતે પઞ્ચગવ્યકમ્

વારુણે તીર્થતોયઞ્ચ વાયવ્યે ગન્ધતોયકમ્।
સૌમ્યે ચાક્ષતતોયં તુ ઈશાન્યે ભૂતિસંજ્ઞકમ્

મધ્યે ચતુષ્ટયે વિપ્ર આગ્નેયે રત્નતોયકમ્।
નૈઋતે લોહતોયં ચ વાયવ્યે વ્રીહિતોયકમ્

ઈશાન્યે સર્વવસ્તૂનિ ક્રમાદ્‌દ્રવ્યં નિવેશયેત્।
ઉત્પલત્રિતયઞ્ચૈવ કેતકીદ્વિતયં તથા

શતપત્રં જાતિયુગ્મં નન્દ્યાવર્તદ્વયં તથા।
એતાનિ દશ પુષ્પાણિ નિક્ષિપેત્ કુમ્ભમધ્યતઃ

?પુષ્પાલાભે તુ જાતિસ્યાત્પત્રપૂરમથોચ્યતે।
તુલસીદ્વિતયઞ્ચૈવ દમનિદ્વિતયં તથા

સટાભદ્રા ચ દૂર્વા ચ સહદેવી તથૈવ ચ।
બિલ્વપત્રઞ્ચ ઇત્યેતે નિક્ષિપેત્ પાવકોદકે

પત્રાણામપ્યભાવે તુ તુલસીદલમુત્તમમ્।
કદલી પનસઞ્ચામ્રં બિલ્વમામલકં તથા

નાલિકેરઞ્ચ હવ્યઞ્ચ લિકુચં દાડિમં ભવેત્।
એતાનિ નિક્ષિપેદ્યામ્યે ફલાભાવે તુ દાડિમમ્

ગોમૂત્રં ગોમયં ક્ષીરં દધિસર્પિશ્ચ પઞ્ચમમ્।
ગવ્યાનામપ્યલાભે તુ ઘૃતમેકં પ્રશસ્યતે

નાદેયં નૈર્ઝરં હ્રાદં સામુદ્રં પૌષ્કરં તથા।
હૈમઞ્ચ વાર્ષિકઞ્ચૈવ કર્પૂરાગરુકં તથા

એલાલવઙ્ગતક્કોલવચાકર્પૂરમેવ ચ।
એતાનિ ગન્ધતોયે તુ નિક્ષિપેત્તન્ત્રપારગઃ

એલાદીનામલાભેતુ કર્પૂરં સંપ્રચક્ષતે।
વ્રીહિતણ્ડુલકઞ્ચૈવ પ્રિયઙ્ગું કમ્બુસંજ્ઞકમ્

કલમાં રક્તશાલિઞ્ચ વેણું ચૈવ યવં તથા।
અક્ષતાનામભાવે તુ કલમાપરિચક્ષતે

ત્રેતાગ્નિભૂતિકં ચૈવ નિત્યહોમાગ્નિભૂતિકમ્।
યાગાગ્નિભૂતિકં ચૈવ ઉત્સવાગ્નિ વિભૂતિકમ્

ભૂતીનામપ્યલાભે તુ નિત્યકુણ્જવિભૂતિકમ્।
મણિં મરકતઞ્ચૈવ વૈડૂર્યં પુષ્પરાગકમ્

ગોમેધઞ્ચેન્દ્રનીલઞ્ચ વજ્રં મૌક્તિકમેવ ચ।
પ્રવાલં સ્ફટીકઞ્ચૈવ પુષ્પગં બ્રહ્મરાગકમ્

રત્નાનામપ્યલાભે તુ મૌક્તમેકં પ્રશસ્યતે।
સુવર્ણં રજતં તામ્રમાયસં ત્રપુકં તથા

રજીન્દ્ર? મારકૂટઞ્ચ લોહાન્યેતાનિ નિક્ષિપેત્।
શાલિં વ્રીહિં તથાચૈવ ષષ્ટિકં યવવેણુકમ્

ગોધૂમતિલમુદ્ગં ચ શિમ્બમાષકુલત્થકમ્।
એતાનિ મારુતે કુમ્ભે નિક્ષિપેન્મુનિસત્તમ

ઈશાને સર્વવસ્તૂનિ નિક્ષિપેત્તન્ત્રપારગઃ।
યન્ત્રન્યાસક્રમેણૈવ ઉદ્ધારક્રમ ઇષ્યતે

કેશવાદ્યૈશ્ચ મન્ત્રૈશ્ચ સ્થાપયેદ્વિધિપૂર્વકમ્।
સ્નાનં પુરુષસૂક્તેન વિષ્ણુસૂક્તેન વા ભવેત્

અન્તરાન્તરયોગેન સ્નાનાનાં ચ મહામતે।
અર્ધ્યં ગન્ધં ચ પુષ્પં ચ ધૂપં ચૈવ નિવેદયેત્

આસને તુ સમારોપ્ય અભિષેકં સમાચરેત્।
શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા નીરાજનમથાચરેત્

અલંકૃત્ય યથા ન્યાયં યાગભૂમિં સમાવિશેત્।
આસને સન્નિવેશ્યાથ પટ્ટબન્ધમથાચરેત્

ભટ્ટમાચાર્યભૂયઞ્ચ તદગ્રેણ જગદ્ગુરુમ્।
આચાર્યં દૃષ્ટમાત્રેણ દેવવત્પ્રતિભાવયેત્

આસનં પાદુકેચૈવ છત્રં ચામરમેવ ચ।
વાહનં કેતુદણ્ડઞ્ચ ચિહ્નં કાહલમેવ ચ

શઙ્ખભેરીનિરાદઞ્ચ દ્વારપાલઞ્ચ ભૂષણમ્।
કાંસ્યતાલં ચ ચિહ્નં ચ પ્રદદ્યાદ્વિષ્ણુસન્નિધૌ

કાલચિહ્નં કલંચૈવ પ્રદદ્યાત્ વિષ્ણુસન્નિધૌ।
રાજા ચાત્ર વિશેષેણ અભિષેકં સમાચરેત્

અષ્ટોત્તરશતે નિષ્કે અભિષેકં પ્રકલ્પયેત્।
નવરત્નસમાયુક્તં ત્રપુકાઞ્ચનં સંયુતમ્

ઇતિ પૂર્વક્રિયાસર્વં દ્વિજવત્સર્વમાચરેત્।
મુહૂર્તે શોભને પ્રાપ્તે અભિષેકં સમાચરેત્

બ્રાહ્મણઃ ક્ષત્રિયશ્ચૈવ વૈશ્યશૂદ્રૈવમાદિકૈઃ?।
નૃત્તગીતસમાયુક્તં જયશબ્દસમન્વિતમ્

વેદઘોષસમાયુક્તં શઙ્ખનાદસમન્વિતમ્।
અભિષેકં તતઃ કૃત્વા દદ્યાદચજમનં તથા

નેત્રબન્ધં તતઃ કૃત્વા આયુધાનિ ચ સંસ્પૃશેત્।
ઉદસ્થાનાનિ ભાણ્ડાનિ મઙ્ગલાનિ ચ દર્શયેત્

રાજચિહ્નાનિ સર્વાણિ ઉત્તમાસનપૂર્વકમ્।
પ્રણમેદ્દણ્ડવદ્ભૂમૌ જનૈસ્સર્વૈરતન્દ્રિતઃ

વૈશ્યશ્ચેત્તુ વિશેષેણ અભિષેકાદિકં વિના।
પાલશબ્દં વદેદ્વિપ્ર શૂદ્રશ્ચેત્ દાસ્યકં વદેત્

બ્રાહ્મણઃ સર્વવર્ણાનાં રાજા રાષ્ટ્રસ્ય કારણમ્॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
અભિષેકવિધૈર્નામ નવમોઽધ્યાયઃ
-----------***************-----------------