અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 8

અથ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ
ભગવાન્--
કુણ્‍ડાનાં લક્ષણં વક્ષ્યે શૃણુ ગુહ્યં મહામુને।
વૃત્તાત્સંજાયતે સર્વં વૃત્તં મધ્યાત્પ્રજાયતે

મણ્ડલસ્યેશકોણે તુ કુમ્ભવેદિં પ્રકલ્પયેત્।
તસ્ય પાવકદિગ્ભાગે કુણ્ડવેદિં પ્રકલ્પયેત્

દણ્ડકે તુ વિશેષેણ કુમ્ભવેદિં તુ પૂર્વકે।
મણ્ડલં મધ્યમે ભાગે પશ્ચિમે કુમ્ભસંજ્ઞકમ્

સૌમ્યાલાભે તદા વિપ્ર દક્ષિણાદિ પ્રકલ્પયેત્।
બિમ્બંતુ પશ્ચિમે ભાગે સર્વત્રૈવ નિવેશયેત્

દક્ષિણાયાન્તકે વિપ્ર ઉત્તરે બિમ્બસંસ્થિતં
યોનિનાભિસમાયુક્તમબ્જમેખલકૈ ર્યુતમ્

ષણ્ણવત્યઙ્ગુલં માનં સર્વકુણ્ડમકણ્ટકમ્।
અશ્રં ચાપં તથા વૃત્તં શઙ્ખં ચક્રં ચ પઙ્કજમ્

ત્ર્યશ્રં પઞ્ચાશ્રમુદિતં ષડશ્રં સપ્તકોણકમ્।
અષ્ટાશ્રં ચ નવાશ્રં ચ ગદા યોનિમતઃ પરમ્

એવં ચતુર્દશં કુણ્ડં તન્ત્રેઽસ્મિન્ પરમેષ્ઠિના।
કુણ્ડમણ્ડલવેદ્યાર્થમાનં મુષ્ઠ્યઙ્ગુલં ભવેત્

ત્રિમુષ્ટિમાત્રં તાલં વા તદ્વયં હસ્તમિષ્યતે।
તદ્વયં દણ્ડમિત્યુક્તં તદ્વયં ધનુરુચ્યતે

યુગ ગોચર્મકઞ્ચૈવ તન્માનં સંપ્રકીર્તિતમ્।
ચતુરશ્રસ્ય વૃત્તસ્ય માનં મધ્યેન જાયતે

તાલમાનેન સૂત્રેણ ભ્રામયેન્મધ્યસૂત્રતઃ।
તદ્વૃત્તપરિધેઃ પાર્શ્વે સૂત્રમાસ્ફલાયેચ્ચ તત્

ચતુઃ શૂત્રપ્રયોગેણ ચતુરશ્રં પ્રજાયતે।
અર્ધમાનેન સૂત્રેણ મધ્યકણ્ઠેન પાતયેત્

ચતુર્દિક્‌ક્રમયોગેન ચતુરશ્રં પ્રજાયતે।
ચતુરશ્રવશેનૈવ યદ્વા વૃત્તબશેન તુ

અન્યાનિ સર્વકુણ્ડાનિ તન્માનેન તુ કારયેત્।
ચતુરશ્રં ખરેદ્ભૂભૌ હસ્તમાનપ્રમાણતઃ

તાલમાનમથૈવાપિ દ્વ્યઙ્ગુલં નાભિમાનકમ્।
તદ્બહિસ્તાલમાનેન મેખલાત્રિતયં ભવેત્

ચતુરઙ્ગુલવિસ્તારમુન્નતં તાવદેવ તુ।
યોનિં પ્રકલ્પયેદૂર્ધ્વે પશ્ચિમે કુણ્ડમધ્યમે

ચરતુશ્રવશેનૈવ યદ્વા વૃત્તવશેન તુ।
દશાઙ્ગુલપ્રમાણેન આયતં પરિકીર્તિતમ્

વિસ્તારંતુ વિશેષેણ દશભિઃ ખણ્ડચન્દ્રકમ્।
પૃષ્ઠપાર્શ્વે લિખેદ્વિપ્ર ષટ્‌ચતુર્દ્વઙ્ગુલૈર્યુતમ્

અશ્વત્થપત્રવત્કુર્યાત્ તન્નાલં ચતુરઙ્ગુલમ્।
ત્રિયઙ્ગુલં તુ નહનં મુખે ચૈવ ષડઙ્ગુલમ્

મધ્યમેખલમાનં સ્યાત્ સુષિરં પરિધેર્દ્વિજ।
કુણ્ડમધ્યે લિખેત્ પદ્મમષ્ટપત્રં સકર્ણિકમ્

મેખલસ્યોર્ધ્વકોણેષુ ચક્ર શઙ્ખાદિકાન્ લિખેત્।
અઙ્ગુલોન્નતમાનેન મૃદ્ભિરેવ પ્રકલ્પયેત્

મૃદા સંલેપયેત્પશ્ચાત્ ગોમયેન વિચક્ષણઃ।
સુધાચૂર્ણૈરલંકૃત્ય તાલમાનેન પીઠકમ્

ચતુરશ્રમિદં પ્રોક્તં ચાપકુણ્ડમથોચ્યતે।
પૂર્વવૃત્તપ્રમાણેન તદર્ધં દેશિકોત્તમઃ

તન્માનં ભ્રામયેચ્ચાપં સજ્યં તદ્વયમાનકમ્।
યાદૃગ્વિધં ભવેત્ કુણ્ડં તાદૃગેવ તુ મેખલા

યોનિં કુણ્ડેષુ સર્વેષુ કલ્પયેચ્ચ દ્વિજોત્તમ।
યોનિકુણ્ડેન યોનિઃ સ્યાત્ પદ્મકુણ્ડેન પઙ્કજમ્

ચાપં ષડઙ્ગુલં પ્રોક્તં સજ્યં ષટ્‌ત્રિંશકં મુને।
યદ્વાઙ્ગુલવશેનૈવ સર્વકુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્

ચતુર્વિંશાત્યઙ્ગુલંચાગ્રં ચાપં ષષ્ટ્યઙ્ગુલં ભવેત્।
સજ્યં ષટ્‌ત્રિંશકં પ્રોક્તં વૃત્તાર્ધં ષોડશાઙ્ગુલમ્

પદ્મકુણ્ડં તદેવ સ્યાત્ ચક્રકુણ્ડં તથૈવ ચ।
ત્ર્યશ્રકુણ્ડં વિશેષેણ દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં મુને

દ્વાત્રિંશદઙ્ગુલં માનં પટ્ઠાયામં પ્રકીર્તિતમ્।
દક્ષિણોત્તરપાર્શ્વે તુ સૂત્રમાસ્ફાલયેચ્ચ તત્

યોનિકુણ્ડમથો વક્ષ્યે ચતુરશ્ર પ્રજાયતે।
દશાઙ્ગુલપ્રમાણેન વાયુનૈઋતકોણયોઃ

કોણાગ્રે સ્થાપયેત્સૂત્રં ભ્રામયેદર્ધચન્દ્રકમ્।
અર્ધચન્દ્રશશિશૃઙ્ગાત્ પૂર્વમધ્યાચ્ચ પાતયેત્

દક્ષિણોત્તરપાર્શ્વે તુ અગ્રમશ્વત્થપત્રવત્।
યોનિવત્ સંનિવેશસ્સ્યાન્ન યોનિં પરિકલ્પયેત્

અબ્જકુણ્ડમથો વક્ષ્યે પૂર્બવદ્વૃત્તમાલિખેત્।
ઊર્ધ્વમેખલયામધ્યમર્ધાઞ્ચાપ્યથમેખલાં।?

એવમષ્ટાઙ્ગુલેનૈવ પદ્મપત્રં પ્રકલ્પયેત્।
ક્રમેણ પ્રણવં કુર્યાત્ બલિપીઠાબ્જપત્રવત્

અષ્ટપત્રમથો વાપિ દ્વાદશં વાપિ કારયેત્।
શઙ્ખકુણ્ડમથો વક્ષ્યે પૂર્વપશ્ચિમદીર્ઘકમ્

પૂર્વવદ્વૃત્તમાલિખ્ય દ્વાદશાઙ્ગુલમાનતઃ।
તદ્વૃત્તપરિધેઃ પૂર્વં અર્ધચન્દ્રં સમાલિખેત્

ચતુરઙ્ગુલમાનેન ભ્રૂપદ્મં સમાલિખેત્।
અથ પશ્ચિમભાગે તુ શઙ્ખસ્યાગ્રં પ્રકલ્પયેત્

અગ્રં તુ યોનિવત્કુર્યાત્ તત્ ષષ઼ડઙ્ગુલમાનતઃ।
ઉત્તરે મેખલાપાર્શ્વે કિઞ્ચિન્નાભિ પ્રકલ્પયેત્

મેખલાબિતયં કુર્યાત્ તદ્વદેવ ચ દક્ષિણમ્।
ચતુર્દિક્ષુ વિશેષેણ જ્વાલાં કાઞ્ચિત્પ્રકલ્પયેત્

ચક્રકુણ્ડમથો વક્ષ્યે વૃત્તં પૂર્વવદાલિખેત્।
નીચોર્ધ્વમેખલાં સમ્યક્ દ્વઙ્ગુલેન પ્રકલ્પયેત્

અષ્ટાઙ્ગુલેન તન્મધ્યે અરક્ષેત્રં પ્રકલ્પયેત્।
દ્વાદશાષ્ટાદશં વાપિ દ્વિજાણ્ડસદૃશં ભવેત્

અક્ષંતુ કુણ્‍ડમધ્યં સ્યાન્નાભિર્નેમિર્દ્વિમેખલા।
ચતુર્જ્વાલાં પ્રકલ્પ્યૈવ શિખાવન્મુનિસત્તમ

પઞ્ચાશ્રકમથો વક્ષ્યે અવધારય સાંપ્રતમ્।
વૃત્તં તુ પૂર્બવત્કૃત્વા પઞ્ચધા પરિરઞ્જયેત્

કર્ણસૂત્રં બહિઃ કૃત્વા વહ્નેર્વહ્નેર્વિશેષતઃ।
પટ્ટસૂત્રં બહિઃ કુર્યાત્ સૂત્રૈરષ્ટાદશર્ધકૈઃ

પટ્ટસૂત્રસ્ય મધ્યં સ્યાત્ કિંચિત્ પ્રહ્વં સમાચરેત્।
તદ્વશાન્મેખલાં કુર્યાત્ ષષ઼ડશ્રમધુનોચ્યતે

વૃત્તઞ્ચ પૂર્વવત્કુર્યાત્ ત્રિઃ પઞ્ચાઙ્ગુલમાનતઃ।
ત્રિઃ પઞ્ચાઙ્ગુલમાનેન સૂત્રસ્યોપરિ કલ્પયેત્

વૃતન્તુ પૂર્વવત્કુર્યાદર્ધમાનેન ચાઙ્કયેત્।
ષટ્‌ચિહ્નં જાયતે વિપ્ર ષટ્‌સૂત્રં પટ્ટયેદ્બહિઃ

પટ્ટાયામં તતઃ કૃત્વા ચિહ્નસૂત્રં બહિઃ ક્ષિપેત્।
તદ્વચ્ચ મેખલાં કુર્યાત્ સપ્તાશ્રઞ્ચાવધારય

સપ્તધા ચાઙ્કયેત્‌વૃત્તં કોણસૂત્રં બહિઃ ક્ષિપેત્।
કોણાત્કોણાન્તરં કુર્યાત્ પટ્ટાયામં પ્રકીર્તિતમ્

અષ્ટકોણવિધિસ્તદ્વત્ નવકોણવિધિસ્તથા।
ગદાકારમથો વક્ષ્યે પૂર્વપશ્ચિમદીર્ઘકમ્

પૂર્વવદ્વૃત્તસંયુક્તં દ્વ્યઙ્ગુલં તુ વિહીનકમ્।
ભૂતાત્ ભૂતે તુ કર્તવ્યં ષટ્‌ચતુર્દ્વ્યઙ્ગુલૈકકમ્

તત્કુણ્ડપશ્ચિમે ભાગે અષ્ટાઙ્ગુલસમાયુતમ્।
કિઞ્ચિત્પ્રણવસંયુક્તં દણ્ડાકારં વિશેષતઃ

એવં ચતુર્દશં કુણ્ડં તન્ત્રેઽસ્મિન્ મુનિપુઙ્ગવ।
ઉત્સવે તુ નવાશ્રં સ્યાદષ્ટાસ્રં વાપિ કારયેત્

ચતુરશ્રમથૈવાપિ એકાશ્રં વાપિ કારયેત્।
પવિત્રારોહણે વિપ્ર અષ્ટકુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્

ચતુષ્કુણ્ડમથૈવાપિ એકકુણ્ડં તુ કલ્પયેત્।
પ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષેણ તથૈવ પરિકલ્પયેત્

પત્રપુષ્પોત્સવે ચૈવ તથાન્તકલશે દ્વિજ।
કુણ્ડકર્મવિધિઃ પ્રોક્તઃ કુમ્ભસંસ્થાપનં શૃમુ

ખારિદ્વયેન સંપૂર્ણં મહાકુમ્ભં પ્રકીર્તિતમ્।
તદર્ધમુપકુમ્ભં ચ પરિકુમ્ભં તદર્ધકમ્

તન્માનં વર્ધનીચૈવ વસ્ત્રેણ પરિવેષ્ટયેત્।
અઙ્ગુલાન્તરકં વાપિ અક્ષમાત્રા તુ વા ભવેત્

વ્રીહિકોપરિસંસ્થાપ્ય સૌવર્ણં રાજતં તુ વા।
તામ્રં વા મૃણ્મયં વાપિ યથા વિત્તાનુસારતઃ

વસ્ત્રે સંવેષ્ટયેત્પશ્ચાત્ શરાવૈરપિધાય ચ।
સ્તમ્બકૈર્નાલિકેરૈશ્ચ ક્રમુકૈઃ ફલવૃત્તકૈઃ

ફલૈર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ નારિકેલફલૈરપિ।
રત્નહેમસમાયુક્તમષ્ટમઙ્ગુલસંયુતમ્

પાલિકૈશ્ચ સમાયુક્તં દીપકુમ્ભસંમન્વિતમ્।
સ્વર્ણપટ્ટસમાયુક્તં ક્ષૌમવસ્ત્રસમાયુતમ્

કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડેષુ પરિકુમ્ભં તુ વિન્યસેત્।
ધ્વજૈશ્ચતોરણૈર્યુક્તં દ્વારકુમ્ભોપશોભિતમ્

એવં દીક્ષાવિધાને તુ પ્રતિષ્ઠાદ્યુત્સવેષુ ચ।
અન્યથા દોષમાપ્નોતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
કુણ્ડવિધિર્નામ અષ્ટમોઽધ્યાયઃ।
----------------**************-------------