અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 6

અથ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
મણ્ડલાનાં વિધિં વક્ષ્યે સમાસાદવધારય।
ચતુરશ્રીકૃતં ક્ષેત્રં ત્રિંશધા વિભજેચ્ચ તત્

અંશકાનાં ભવેદત્ર નવાનાં શતકંભવેત્।
તન્મધ્યે દશપઙ્ક્ત્યાતુ પદ્મક્ષેત્રં પ્રજાયતે

ક્ષેત્રદ્વાદશભાગૈકં વ્યવધાનં પ્રકલ્પયેત્।
વ્યવધાનં ત્રિધા કૃત્વા વ્યોમવૃત્તં તથાભવેત્

ચતુર્ધા વિભજેત્ શેષં પ્રથમં કર્ણિકાપદમ્।
દ્વિતીયં કેસરં પ્રોક્તં તૃતીયઞ્ચ ચતુર્થકમ્

ચતુર્થૈકાંશમાનેન દલાગ્રં સંપ્રકલ્પયેત્।
શિષ્ટેનાંશગણેનૈવ પત્રમેકં પ્રકલ્પયેત્

પત્રાન્તરાલકં સર્વં કનિષ્ઠાઙ્ગુલિમાનકમ્।
પત્રમધ્યે ત્રિરેખાઞ્ચ પઞ્ચરેખાં તથૈવ ચ

યવમાત્રોન્નતં કુર્યાત્ પત્રમૂલં તદાનયેત્।
પત્રાગ્રં પૃથુતાં યાતિ અથવા કેસરાંશકમ્

કર્ણિકાગ્રાંશમાનં વા ઇચ્છયા પરિકલ્પયેત્।
યન્ત્રકોચ્ચં પત્રમાનં કેસરં પત્રકાંશકમ્

એવંતુ પઙ્કજં કૃત્વા વ્યોમવૃત્તં બહિર્ભ્રમેત્।
વ્યોમવૃત્તાદ્બહિર્બૃત્તં ચતુરશ્રં પ્રકલ્પયેત્

શેષં પઙ્ક્તિપદેનૈવ પીઠાદિ પરિશોધયેત્।
એવં પઙ્ક્ત્યા ભવેત્પીઠં ચતુર્દિક્ષુ દ્વિકં વ્રજેત્

વિદિક્ષુચૈવ ત્રિપદં દ્વિપદં ત્વન્તરન્નયેત્।
ઉપપીઠં ચતુઃ પઙ્ક્ત્યા કલ્પયેત્પીઠમુત્તમમ્

મધ્યે દ્વાદશકેનૈવ ગાત્રકં પરિકલ્પયેત્।
તત્પૂર્વાપરવૃત્તિભ્યાં દ્વિતયં દ્વિતયં ભવેત્

મધ્યપઙ્ક્તિદ્વયેનૈવ અષ્ટકં પરિમાર્જયેત્।
એકીકૃત્ય તતસ્સર્વાનષ્ટકં તસ્ય પાર્શ્વયોઃ

ત્રીણિ ત્રીણિ તથાદ્યન્તે મધ્યે પઙ્ક્તિદ્વયે દ્વયમ્।
તત્પદેચાષ્ટકં મૃજ્ય મધ્યેચૈવ ત્રયંત્રયમ્

એવમાદ્યન્તપઙ્ક્તિભ્યા મેકીકૃત્ય પરામૃજેત્।
પદ્મક્ષેત્રસ્ય બાહ્યે તુ પઞ્ચકં પરિમાર્જયેત્

શેષંતું કોષ્ઠકં પ્રોક્તં દ્વિપદેનૈવ વીથીકામ્।
ગાત્રકાખ્યપ્રદેશેતુ શઙ્ખાદીન્ પરિકલ્પયેત્

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં દિક્‌ક્રમેણ સમાલિખેત્।
મુસલં નન્દકઞ્ચૈવ શાર્ઙ્ગં ચ વનમાલિકામ્

આગ્નેયાદીશકોણાન્તં વિન્યસેત્પરિતઃ ક્રમાત્।
શિષ્ટં પઙ્ક્તિક્રમેણૈવ દ્વારાદિ પરિકલ્પયેત્

દ્વિચતુષ્કક્રમેણૈવ દ્વારંતુ પરિશોધયેત્।
શોભં નવપદેનૈવ ઉપદ્વારંતુ દ્વારવત્

ષટ્‌પદૈઃ સૂક્ષ્મશોભઞ્ચ શિષ્ટકોણકમ્?।
બહિઃ પઙ્‌ક્ત્યંશમાનેન રેખાત્રયમથાચરેત્

ઉપદ્વારે વિશેષેણ મઙ્ગલાષ્ટકમાલિખેત્।
રજસા પૂરયેત્પશ્ચાત્ શુદ્ધેન વિવિધેન ચ

કર્ણિકાં કનકાભેન કેસરં શોણિતપ્રભમ્।
દલજાલં સિતં પ્રોક્તં કૃષ્ણં ચૈવાન્તરં પરમ્

વ્યોમવૃત્તં તથા કુર્યાત્ બાહ્યં ચારુણપ્રભમ્।
પીઠકોણં સિતં કુર્યાત્ ગાત્રં શ્યામનિભં ભવેત્

ગાત્રકોણાન્તરં રક્તં બહિર્ગાત્રં તુ શોણિતમ્।
સિતં કૃષ્ણં ચ પીતં ચ ક્રમાચ્છેષત્રયં ભવેત્

શઙ્ખાદીન્ શુક્લવર્ણેન વિલિખેત્તસ્ય મધ્યમે।
વીથીં મરકતાભેન દ્વારં શુક્લેન પૂરયેત્

પીતં રક્તં ચ કૃષ્ણં ચ શ્યામં શોભાદિકાન્ ક્રમાત્।
સિતં રક્તં તથા કૃષ્ણં રેખાત્રયમનુત્તમમ્

શ્રીભગવાન્--
ઇષ્ટસિદ્ધિપ્રદંનામ મણ્ડલઞ્ચાવધારય
ઇષ્ટસિદ્ધ્યર્ચનાચ્ચૈવ ઇષ્ટસિદ્ધિમવાપ્નુયાત્

ચતુરશ્રં પુરા કૃત્વા બાહુહસ્તપ્રમાણતઃ
ચત્વારિંશત્પદં કૃત્વા ક્ષેત્રમધ્યં વિશેષતઃ

અંશકાનાં ભવેદ્યત્ર સહસ્રં ષટ્‌શતાધિકમ્।
ઇષ્ટસિદ્ધ્યર્ચનાચ્ચૈવ સહસ્રં ષટ્‌શતાધિકમ્

મધ્યે દશપદં વિપ્ર પઙ્કજં પૂર્વવલ્લિખેત્।
પીઠંતુ પૂર્વવત્કૃત્વા બહિઃ પંક્ત્યા તુ વીધિકાં

તદ્બહિઃ પઞ્ચ પંક્ત્યા તુ ગાત્રાગારં તુ શોધયેત્।
મધ્યપંક્તિત્રયેણૈવ મધ્યે કોણાષ્ટકં સૃજેત્

પૂર્વાપરે ચતુર્થં સ્યાત્ મધ્યે ચૈવ ચતુષ્પદમ્।
એવમષ્ટકસંયુક્તમેકીકૃત્ય વિલેપયેત્

અષ્ટાદશપદેનૈવ પ્રાદક્ષિણ્યં પરામૃજેત્।
કોણમધ્યપ્રદેશે તુ પઞ્ચકોષ્ટં પરામૃજેત્

બહિષ્પોડશકોષ્ઠેન પ્રાદક્ષિણ્યેન લેપયેત્।
શેષકોષ્ઠગણં સર્વમેકીકૃત્ય વિલેપયેત્

એકપંક્ત્યા ભવેદ્વીથી શિષ્ટપંક્તિ ક્રમં શૃણુ।
પંક્તિત્રયેણ વિપ્રેન્દ્ર અન્તર્દ્વારાદિકાન્ મૃજેત્

પૂર્વપંક્તિદ્વ્યેનૈવ નયેત્ શોભોપશોભિતમ્।
સૂક્ષ્મશોભકઞ્ચ ચતુઃ કોણપાર્શ્વે પરામૃજેત્

કોણસાર્ધદ્વિતીયે તુ એકમેવ પદં મૃજેત્।
એકપંક્ત્યા ભવેદ્વીથી પ્રાદક્ષિણ્યેન શોધયેત્

તદ્વહિઃ પદપંક્ત્યા તુ વીધિકાં પરિકલ્પયેત્।
શિષ્ટં પંક્તિત્રયેણૈવ પૂર્વવત્ દ્વારવીથિકાં

દ્વારશોભ મુપદ્વાર મુપશોભં ચ સૂક્ષ્મકમ્।
પૂર્વવત્કલ્પયિત્વા તુ કોણદેશેતુ પૂર્વવત્

શિષ્ટપઙ્ક્ત્યા બહિર્વીથીં પૂર્વવત્પરિતો મૃજેત્।
બહીરેખાત્રયં કુર્યાત્ પઞ્ચકં વાપિ કેવલમ્

એવંકૃત્વા વિધાનેન રજઃ પાત્રવિધિં શૃણુ।
સપીઠપઙ્કજં વિપ્ર પૂર્વવત્પરિયોજયેત્

વીધિકાં ષટ્‌પદાભેન ગાત્રમધ્યં તુ પીતલમ્।
બહિઃ પ્રદક્ષિણં શ્યાસં કોણભૂમિં તથૈવ ચ

કોણગાત્રાન્તરાલં તુ રક્તવર્ણેન પૂરયેત્।
બહિર્વીથીં સિતેનૈવ અન્તર્વીથીં તુ શ્યામલામ્

સિતાદિવર્ણભેદેન ક્રમાત્કુર્યાચ્ચતુષ્ટયમ્।
કોણાન્તસ્થ પદદ્વદ્વં રક્તં કૃષ્ણ સિતં ક્રમાત્

બહિર્વીથીં તુ પીતેન તદ્વાહ્યં રક્તમેવ ચ।
સિતાદિપઞ્ચવર્ણેન પઞ્ચકં પરિપૂરયેત્

તથા કોણદ્વયં વિપ્ર સિતં શ્યામં પ્રકીર્તિતમ્।
રેખાત્રયં તથા કુર્યાત્ પઞ્ચકં પઞ્ચવર્ણકમ્

દેવતાનામથો વક્ષ્ય સ્થાનં તુ મુનિપુઙ્ગવ।
કર્ણિકાગ્રે તુ સંપૂજ્ય અઙ્ગોપાઙ્ગં ચ પત્રકે

ગુણત્રયં કેસરેષુ મણ્ડલં તુ ત્રયં તથા।
પીઠદિક્ષ્વષ્ટકે વિપ્ર દિક્પતીન્ પરિપૂજયેત્

ગાત્રમધ્યે બિશેષેણ શઙ્ખાદીન્ પરિપૂજયેત્।
અન્તરાલે ઋગાદીંશ્ચ વેદાદીન્ કોણમધ્યમે

વિથિકાસુ ચ સર્વાસુ અનન્તાદીન્ પ્રપૂજયેત્।
અનન્તો વાસુકિશ્ચૈવ શઙ્ખપાલસ્તથૈવ ચ

ઉર્ધ્વદ્વારાદિકે સર્વે આદિત્યાદીન્ પ્રપૂજયેત્।
ત્વષ્ટા વિષ્ણુશ્ચ પૂષા ચ ગરુડશ્ચ તથૈવ ચ

કોણેષુ વૈઘ્નં સંપૂજ્ય કુમુદાદીન્ તથાન્તરે।
બહિર્દ્વારેષુ વિપ્રેન્દ્ર સત્યાદીન્ પરિપૂજયેત્

સત્યઃ સુપર્ણસ્તાર્ક્ષ્યશ્ચ ગરુડશ્ચ તથૈવ ચ।
શોભોપશોભદ્વારેષુ પદ્મચક્રગદાદિકાન્

કોણેષ્વપિ ચ સર્વેષુ અગ્ન્યાદિ પરિપૂજયેત્।
અગ્નિશ્ચ પાવકાશ્ચૈવ ચિત્રભાનુર્વિભાવસુઃ

રેખાત્રયેષુ વિપ્રેન્દ્ર સુદર્શનાદિપૂજિતમ્।
પરિસ્તરેષુ દર્ભેષુ ચણ્‍ડાદીન્ પરિપૂજયેત્

ભૃગુઃ--
મણ્ડલાર્ચનકાલં કિં વદસ્વ વદતાં વર।
શ્રીભગવાન્--
દીક્ષાયામુત્સવે ચૈવ સ્નપને ચ ફલોત્સવે

દમનારોપણે ચૈવ તથા પુષ્પમહોત્સવે॥
પવિત્રોત્સવે વિશેષે જયન્ત્યાં ચ તથૈવ ચ।
કૃત્તિકોત્સવકાલે તુ ગ્રહણે સોમસૂર્યયોઃ

વિષુવે ચાયને ચૈવ દ્વાદશ્યાં તુ વિશેષતઃ।
પ્રાયશ્ચિત્તેષુ સર્વેષુ વસન્તોત્સવ એવ ચ

મણ્ડલારાધનં કુર્યાદન્યથા દોષકૃદ્ભવેત્।
મણ્ડલારાધનં શ્રેષ્ઠં જઘન્યં બિમ્બપૂજનમ્

કુમ્ભમણ્ડલબિમ્બાગ્નૌ પૂજનં ચોત્તમં ભવેત્।
ઉત્તમારાધનેનૈવ સર્વદોષક્ષયં ગતમ્

સર્વપાપહરં પુંસાં રાજરાષ્ટ્રવિવર્ધનમ્।
ચતુઃ સ્થાનાર્ચનાહીનં કર્મ નિષ્ફલતાં નયેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં યજેત્।
ચતુઃ સ્થાનમુત્તમં ચ ત્રિસ્થાનં મધ્યમં ભવેત્

દ્વિસ્થાનમધમં ચૈવ એકમાભાસકં પરમ્।
એકં તુ બિમ્બકં પ્રોક્તં દ્વિસ્થાનં બિમ્બપાવકમ્

ત્રિસ્થાનં કુમ્ભસંયુક્તં ચતુઃ સ્થાનં તુ મણ્ડલમ્।
કુમ્ભમણ્ડલવહ્નિસ્થં પશ્ચિમાભિમુખં યજેત્

દેવં નારાયણં વિપ્ર અન્યથાદોષકૃદ્ભવેત્।
તત્રસ્થા દેવતાઃ સર્વાઃ પશ્ચિમાભિમુખં યજેત્

વરુણાદિનિઋત્યન્તં પૂજયેત્ સર્વદેવતાન્।
દેવતાન્વિતા વિપ્ર દ્વાર્સ્થદેવાન્વિના ભવેત્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રં મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
યન્ત્રવિધાનં નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ
--------------**************---------------