અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 5

અથ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
ભગવાન્--
વિષ્ણુયન્ત્રમથો વક્ષ્યે શૃણુષ્વ મુનિપુઙ્ગવ।
પુણ્યક્ષેત્રે બિશેષેણ દેવતાયતનેષુ ચ

પર્વતાગ્રે નદીતીરે ગોષ્ઠે શુદ્ધગૃહેપિ વા।
મણ્ડપં કારયેદ્ધીમાન્ ષોડશસ્તમ્ભસંયુતમ્

લૃપ્તમણ્‍ડપમધ્યે વા વેદિં કૃત્વા પ્રમાણતઃ।
ગોમયાલેપનં કૃત્વા તન્મધ્યે યન્ત્રમાલિખેત્

તાલમાનપ્રમાણેન પ્રણવં પૂર્વમાલિખેત્।
ષટ્કોણં તદ્વહિઃ કલ્પ્ય બ્રહિર્વૃત્તસમન્વિતમ્

અર્ધાઙ્ગુલપ્રમાણેન વૃત્તમાલિખ્ય પૂર્વવત્।
ચતુરઙ્ગુલમાનેન વૃત્તમુલ્લિખ્ય સાધકઃ

તસ્મિન્નેવ વિશેષેણ અષ્ટપત્રં સમાલિખેત્।
તન્માનેન બહિઃ કુર્યાદષ્ટકોણં સમાલિખેત્

અન્તઃ કોણેષુ ષડ્વર્ણં બહિઃ કોણેષ્ટવર્ણકમ્।
તદ્વહિઃ કેસરં પ્રોક્તં તદ્બહિષ્ષોડશચ્છદમ્

દ્વાદશાશ્રં બહિઃ કુર્યાત્ દ્વાદશાક્ષરમાલિખેત્।
કેસરં ચ તથા કુર્યાદ્વાત્રિંશચ્છદમાલિખેત્

પત્રાચ્છતગુણં વિપ્ર કેસરં સંપ્રકીર્તિતમ્।
ચક્રં તુ તદ્બહિઃ કુર્યાન્નાભ્યરંનેમિ સંયુતમ્

એકાઙ્ગુલપ્રમાણેન નાભિનેમિં સમાલિખેત્।
ચતુરઙ્ગુલમાનેન અરક્ષેત્રં પરિકીર્તિતમ્

ચતુર્વિંશત્યરં કુર્યાત્તદેકાઙ્ગુલમાનતઃ।
બહિઃ ષીઠાદિકાન્ કલ્પ્ય કેવલાશ્ર મથાપિ વા

ષોડશાબ્જો સ્વરાન્ લિખ્ય વર્ણં વક્ષ્યે સમાસતઃ।
નૃસિંહાનુષ્ઠુભઞ્ચૈવ દ્વાત્રિંશત્પત્રકં લિખેત્

રેખાસ્સર્વાઃ સિતાઃ પ્રોક્તાઃ ષીતવર્ણેનચાન્તરમ્।
ષટ્‌કોણં રક્તવર્ણેન વર્ણકં સિતકંભવેત્

કોણાન્તરાલમસિતં કેસરં પાણ્ડુરક્તકમ્।
અષ્ટપત્રં સિતં કુર્યાત્ કૃષ્ણં ચૈવાન્તરાલકમ્

બહિઃ કોણાષ્ટકં પીતં મધ્યમં શ્યામલં ભવેત્।
તદ્બહિઃ કેસરં વિદ્યાત્ રક્તવર્ણેન પૂરિતમ્

પાણ્ડુરક્તનિભેનૈવ ષોડશાબ્જં પ્રપૂરયેત્।
અન્તરં નીલવર્ણેન બહિઃ કોણં તુ પીતકમ્

અન્તરં શ્યામવર્ણેન બહિઃ કેસરકં સિતમ્।
અસિતં ચાન્તરં કુર્યાત્ તત્પત્રં રક્તસન્નિભમ્

હેમાભં નાભિભૂભાગમરં વૈ કૃષ્ણવર્ણકમ્।
અન્તરાલં તુ પીતં સ્યાત્ તન્નેમિત્વસિતં ભવેત્

પીઠાન્તરન્તુ રક્તં સ્યાત્પીઠાદિત્યુત્તરં શ્રૃણુ।
યન્ત્રબાહ્યે વિશેષેણ ત્રિંશદ્વિંશતિરેવ વા

સપ્તકં પઞ્ચકં વાપિ વિસ્તારં સંપ્રકીર્તિતમ્।
પીઠં વીથીં ચ દ્વારઞ્ચ ક્રમાદ્‌બુધ્યા વિલેપયેત્

સિતરક્તાદિપીતેન નિક્ષિપે દ્વ્યત્યયેન તુ।
પરભાગવિભાગેન યથાશોભાનુરૂપતઃ

પીઠાદિરહિતં વાપિ પઞ્ચરેખાં બહિર્લિખેત્।
પઞ્ચવર્ણક્રમાદ્વિપ્ર રેખાયાઃ ત્રિત્રિવર્ણકમ્

પ્રણાવાદ્વિ વિશેષેણ વિષ્ણુમભ્યર્ચયેત્સુધીઃ।
અક્ષરાણિ ચ સર્વાણિ સ્વસ્થાને તુ સમર્ચયેત્

પાશાઙ્કુશેન સંયુક્તં નેમિમબ્યર્ચયેત્સુધીઃ।
પીઠગાત્રકકોણે તુ ધર્માદીન્ પરિપૂજયેત્

અનન્તં વીથિભાગે તુ દ્વારે ચણ્‍ડાદિકાન્ ન્યસેત્।
ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતં વિષ્ણુયન્ત્રં મહામુને

ભૃગુઃ--
નારાયણાખ્યયન્ત્રસ્ય વિધિં બ્રૂહિ જગત્પ્રભો॥
શ્રીભગવાન્--
પ્રણવં પૂર્વવત્કૃત્વા લિખ્યમષ્ટદલાન્તરમ્।
પૂર્વાદિ સર્વકોણેષુ અષ્ટાક્ષરકમાલિખેત્

તદ્બહિઃ કેસરં વૃત્તં બહિર્વૃત્તં તુ પઙ્કજમ્।
અષ્ટપત્રં લિખેત્સમ્યક્ બહિશ્ચક્રં પ્રકલ્પયેત્

અષ્ટપત્રસ્ય મધ્યે તુ નૃસિંહાષ્ટાક્ષરં લિખેત્।
નાભિ નેમિસમાયુક્તં પૂર્વવચ્ચક્રમાલિખેત્

અષ્ટાક્ષરં પૂર્વવચ્ચક્રં બહિર્દ્વાદશકોણકમ્।
દ્વાદશાશ્રં ચ તત્કોણે બહિઃ કેસરપઙ્કજમ્

તત્પત્રં દ્વાદશં પ્રોક્તં દ્વાદશાક્ષરકં ન્યસેત્।
તદ્વહિષ્ષોડસાશ્રં સ્યાદ્બહિશ્ચક્રં પ્રકલ્પયેત્

અરૈષ્ષોડશભિર્યુક્તં નેમિનાભિસમન્વિતમ્।
પૂર્વવત્પઙ્કજં કુર્યાત્ ચતુર્વિંશદ્દલૈર્યુતમ્

ચતુર્વિંશદરૈર્યુક્તં બહિશ્ચક્રં સમાલિખેત્।
દ્વાત્રિંશજ્જ્વાલયા યુક્તં ચતુરશ્રં બહિર્ભવેત્

પીઠાદિ પૂર્વવત્કલ્પ્ય મરક્ષેત્રં સમાચરેત્।
સર્વાન્તરાલમસિતં સર્વારેખાસિતા ભવેત્

કર્ણિકાપીતવર્ણેન અન્તરાલં સિત્પ્રભમ।
કેસરં પીતવર્ણેન પદ્મં વૈ પાણ્ડરારુણમ્

નાભિનેમિદ્વયં પીતમરક્ષેત્રં તુ રક્તકમ્।
પદ્મપત્રસમાકારં કૃષ્ણવર્ણેન શોભિતમ્

કેસરં ક્ષેત્રમખિલં પાણ્ડુરક્તેન પૂરિતમ્।
પાણ્ડુરક્તેન તત્પત્રં બહિઃ કોણં તુ પીતલમ્

બહિશ્ચ માતુલઙ્ગાભં પીત કુઙ્કુમસન્નિભમ્।
તદ્બ્રહિઃ પત્રસંઘંતુ પીતરક્તેન મિશ્રિતમ્

પત્રાન્તરાલં શ્યામં ચ બહિશ્ચક્રં તુ પૂર્વવત્।
ઇન્દીવરદલાકારં નીલવર્ણેન રઞ્જિતમ્

અ તરાલં તુ રક્તં સ્યાચ્ચક્રં પૂર્વવદાલિખેત્।
જ્વાલામાલાં વિશેષેણ રક્તવર્ણેન ભૂષયેત્

બહિઃ પીઠાદિકાઃ સર્વાઃ પૂર્વમણ્ડલવદ્ભવેત્
નારાયણં યજેન્મધ્યે સ્વસ્થાને મણ્ડલં ન્યસેત્

અરૈકે તુ વિશેષેણ મૂર્તિનભ્યર્ચયેત્ બુધઃ।
નારાયણાખ્યકં યન્ત્રં દીક્ષાકાલે વિનિક્ષિપેત્

વ્યાધીનામુદ્ભવે વિપ્ર પ્રાયશ્ચિત્તાદિકે પુનઃ।
પરચક્રપ્રવેશે ચ કુહૂદોષસમુદ્ભવે

......................
.....................

ગ્રહદોષે ચ સંપન્ને રક્ષાકાર્યે વિશેષતઃ।
અનાવૃષ્ટિવિધૌ વિપ્ર તથા સ્નપનકર્મણિ

શ્રીભગવાન્--
વાસુદેવાખ્યકં યન્ત્રં પ્રવક્ષ્યામિ મહામુને।
પ્રણવં પૂર્વવત્ કૃત્વા દ્વાદશાશ્રં બહિઃ ક્ષિપેત્

કેસરાબ્જં તથાલિખ્ય કોણે મન્ત્રાક્ષરં લિખેત્।
પત્રે દ્વાદશમૂર્તિં ચ બહિશ્ચક્રં સમાલિખેત્

નાભ્યરંનેમિસંયુક્તં ચતુર્વારં સમાલિખેત્।
ચતુર્વિંશાશ્રકં બાહ્યે ગાયત્રીં ચ સમાલિખેત્

પૂર્વવત્પઙ્કજં કુર્યાચ્ચતુર્વિંશદ્દલં લિખેત્।
ચક્રન્તુ પૂર્વવત્કુર્યાત્ ચતુર્વિંશારકૈર્યુતમ્

દ્વાત્રિંશત્કોણકં બાહ્યે નૃસિંહાનુષ્ઠુભં લિખેત્।
તદ્બાદ્યે પઙ્કજં કુર્યાત્ દ્વાત્રિંશત્પત્રસંયુતમ્

બહિશ્ચક્રં તથા કુર્યાદ્વ્યાત્રિંશદરકૈર્યુતમ્।
પાશાઙ્કુશૌ નેમિભાગે બહિર્જ્વાલાં સમાલિખેત્

ચતુષ્ષષ્ટિક્રમેણૈવ તદર્ધં વાપિ કલ્પયેત્।
ચતુરશ્રં તુ તદ્બાહ્યે પીઠાદીન્ પૂર્વવલ્લિખેત્

પદ્મપત્રારકં પૂર્વે મધ્યમે માતુલુઙ્ગવત્।
અપરે તુ વિશેષેણ પરશ્ચારશ્ચસંપરમ્?।

રેખાગણં તથા પૂર્વમન્તરાલં તથા ભવેત્।
કર્ણિકા પીતવર્ણેન કોણં વૈ શુક્રવર્ણકમ્

નાભિનેમિદ્વયં શ્યામમરક્ષેત્રં સિતં ભવેત્।
અરં વૈ પીતવર્ણેન બહિઃ કોણં તુ રક્તકમ્

કેસરક્ષેત્રકં સર્વં રક્તપીતેન પૂરિતમ્।
પત્રંતુ પાણ્ડુરક્તેન નેમિ નાભિ સિતં ભવેત્

અરંતુ કૃષ્ણવર્ણં સ્યાદન્તરાલં તુ પીતકમ્।
બહિઃ કોણં તુ પીતં સ્યાદન્તરાલં તુ કૃષ્ણકમ્

બહિઃ પત્રં તથારક્તં નાભિ નેમિ સિતં ભવેત્।
અરંતુ કર્બુરં વિદ્યાત્ જ્વાલાસંઘંતુ રક્તકમ્

પીઠાદિ પૂર્વવત્પ્રોક્તમક્ષરંતુ સિતં ભવેત્।
ઇતિ સમ્યક્ સમાખ્યાતં મહાયન્ત્રં મહામુને

યઃ પૂજયે મહાયન્ત્રં સ યાતિ પરમં પદમ્।
સોઽતુલાં શ્રિયમાપ્નોતિ કોટિયજ્ઞફલં ભવેત્

સર્વપાપવિનિર્મુક્તઃ સર્વદાનફલં લભેત્॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
યન્ત્રવિધાનાં નામ પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ
-------------*************--------------