અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 4

અથ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્---
દીક્ષાબિધિમથો વક્ષ્યે સમાસાન્મુનિપુઙ્ગવ।
ઉત્તરાયણકાલે તુ દીક્ષાકર્મ સમાચરેત્

સુભવારે શુભદિને શિષ્યસ્યાથગુણાન્વિતે।
યદા શિષ્યમનઃ પ્રીતં તદા કાલમુદાહૃતમ્

શુક્લપક્ષે વિશેષેણ દ્વાદશ્યામપિ દીક્ષયેત્।
દીયતે જ્ઞાનમેવેહ ક્ષીયતે પાપસંચયઃ

દીયતે ક્ષીયતે ચૈવ તતો દીક્ષાઽભિધીયતે।
દીક્ષા ચ દ્વિવિધા પ્રોક્તા શાસ્ત્રં મંત્રમિતિ દ્વિધા

પ્રથમં શાસ્ત્રદીક્ષાં ચ શ્રૃણુ બ્રહ્મન્ મહામુને
શાસ્ત્રપારંગતં વિપ્રં પૂર્વોક્તગુણસંયુતમ્

ગુરુમભ્યર્ચયેચ્છિષ્યઃ શાસ્ત્રવિન્નિરતં મુનિમ્।
આચાર્યવરણં પૂર્વં દ્રવ્યોપાદાનમેવ ચ

અઙ્કુરાર્પણકઞ્ચૈવમધિવાસમનન્તરમ્।
નેત્રકૌતુકબન્ધઞ્ચ શાસ્ત્રપીઠાધિવાસનમ્

કુમ્ભમણ્‍ડલવહ્નિસ્થદેવપૂજાપુરસ્સરમ્।
દ્વારાર્ચનં પુરા કૃત્વા પ્રાતસ્નાનમનન્તરમ્

ઊર્ધ્વપુણ્ડ્રવિધાનં ચ જ્ઞાપયેત્ તન્ત્રપારગઃ।
શઙ્ખચક્રાઙ્કિતં કૃત્વા દ્વારાદિયજનં પરમ્

ત્રિસ્થાનાભ્યર્ચનઞ્ચૈવ નેત્રબન્ધમનન્તરમ્।
શાસ્ત્રપીઠાર્ચનં કૃત્વા શાસ્ત્રં સંજ્ઞાપયેત્સુધીઃ

નેત્રવસ્ત્રં વિમુચ્યાથ આચાર્યવરપૂજનમ્।
એતત્કર્મ મયા પ્રોક્તં તન્ત્રેઽસ્મિન્ મુનિપુઙ્ગવ

દીક્ષાઙ્કુરાર્પણં વક્ષ્યે અવધારય સાંપ્રતમ્।
સપ્તમે પઞ્ચમે વાપિ તૃતીયેઽહનિ વાપયેત્

કર્મારમ્ભદિનાત્પૂર્વં પ્રવૃત્તે તુ નિશામુખે।
મૃદ્ગ્રહં પૂર્વતઃ કૃત્વા મણ્ડપાલંકૃતિં ચરેત્

પાલિકા દ્વાદશવરાઃ મૃદા સંપૂર્ય દેશિકઃ।
વ્રીહીનાસ્તીર્યચૈતાસુ તન્મધ્યે પાલિકાં ન્યસેત્

તત્પૂર્વે બીજપાત્રં તુ પશ્ચિમે કુમ્ભકં ન્યસેત્।
દ્વારપૂજાં તતઃ કૃત્વા પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

કુમ્ભે સંપૂજયેત્પશ્ચાત્ સોમમન્ત્રેણ મન્ત્રવિત્
પાત્રાણ્યભ્યર્ચયેત્પશ્ચાત્ બ્રહ્માવિષ્ણુશિવાત્મકાન્

બીજપાત્રે તથા સોમં હોમમન્ત્રેણ હોમયેત્।
તિલં મુદ્ગ્રં યવં માષં સર્ષપં શાલિમેવ ચ

નિષ્પાવં ચ પ્રિયઙ્ગું વા બીજાષ્ટકમુદાહૃતમ્।
બીજપાત્રં તતઃ કુર્યાત્ તત્તન્મન્ત્રેણ સાધકઃ

બલિં કૃત્વા તુ પરિતો રક્ષાં કુર્યાદતંન્દ્રિતઃ।
યાવત્કર્મદિનાન્તં ચ પૂજનં સમ્યગાચરેત્

ચતુસ્થાનમર્ચનં કુર્યાત્ દ્વારપૂજાપુરસ્સરમ્।
પ્રાશયેત્પઞ્ચગવ્યં ચ વિષ્ણુપાદોદકં તથા

પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ કૌતુકં બન્ધયેત્સુધીઃ।
યન્ત્રમણ્ડલગં વાપિ નારાયણકસંજ્ઞકમ્

વાસુદેવાખ્ય યન્ત્રં વા વિષ્ણુયન્ત્રમથાપિ વા।
કેવલં મણ્‍ડલં વાપિ તંત્નકાન્તારશોભિતમ્

દિવ્યમન્ત્રોદિતં વાપિ મણ્ડલં કારયેદ્બુધઃ।
નેત્રંબન્ધં તતઃ કૃત્વા પ્રાણાયામત્રયં ચરેત્

તત્ત્વન્યાસં તતઃ કૃત્વા માતૃકાન્યસમાચરેત્।
મૂલમન્ત્રાન્તરન્યાસં માયાસૂત્રં ચ બન્ધયેત્

શાસ્ત્રપીઠં સમભ્યર્ચ્ય શયને સન્નિવેશયેત્।
સ્થાપયેદ્વાસસા પશ્ચાત્ બલિં દત્વા સમન્તતઃ

જાગરેણ નયેદ્રાત્રિં પ્રાતઃ સ્તુત્વા જનાર્દનમ્।
માયાસૂત્રં તતશ્છિત્વા શરાવેષુ વિનિક્ષિપેત્

નેત્રબન્ધં વિસૃજ્યાથ સ્નાપયેદ્વા શિષ્યકમ્।
અલંકૃત્ય યથા ન્યાયં મણ્ડપે સન્નિવેશયેત્

સ્વસ્થાને તુ સમાસીનો દ્વારાદિયજનં ચરેત્।
કુમ્ભમભ્યર્ચયેદ્વિદ્વાન્ મણ્ડલં તદનન્તરમ્

હોમકાર્યં તતઃ કૃત્વા શાસ્ત્રપીઠાર્ચનં ચરેત્।
પ્રાણાયમાદિકં કૃત્વા મન્ત્રન્યાસપુરસ્સરમ્

શિષ્યમાનીય પાર્શ્વે તુ સમાસીનં તદન્તિકે।
શાસ્ત્રપીઠં સમાનીસ બોધયામાસ દેશિકઃ

સંહિતાનામશેષાનામાદ્યન્તં વાપિ બોધયેત્।
એતત્તન્ત્રમથોવાપિ યથાકાર્યાનુરૂપતઃ

આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાદ્વસ્ત્રહોમાઙ્ગુલીયકૈઃ।
ગોભૂહિરણ્યરત્નાદ્યૈર્યથા વિત્તાનુરૂપતઃ

શાસ્ત્રદીક્ષા મયા પ્રોક્તા તન્ત્રદીક્ષા તથૈવ ચ
બ્રાહ્મણસ્ય વિશેષેણ વિધિરેષા પ્રકીર્તિતા

ક્ષત્રિયસ્યાદિશૂદ્રાન્તં શાસ્ત્રદીક્ષા ન વિદ્યતે।
કેવલં યન્ત્ર મન્ત્રેણ બોધયેદ્દેશિકોત્તમઃ

મુદ્રામાત્રમથોવાપિ મન્ત્રયન્ત્રમથાપિ વા॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રં મહોપનિષાદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
શાસ્ત્રદીક્ષાવિધિર્નામ ચતુર્થોઽધ્યાયઃ
-----------*********------------