અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 32

અથ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
બલિપીઠપ્રતિષ્ઠા ચ વક્ષ્યતેઽદ્ય મહામુને।
પ્રાસાદં ગર્ભગેહં ચ પ્રતિમાપીઠમેવ ચ

શરીરમેવ દેવસ્ય સ્થિતમેવ ચતુષ્ટયમ્।
દ્વારાવરણદેવાનાં બલિપીઠાન્તમેવ હિ

શિલાલોહાદિભિઃ ક્લૃપ્તૈઃ છાયામૂર્તિઃ પ્રતિષ્ઠિતા।
તત્તન્મન્ત્રેણ મન્ત્રજ્ઞઃ પ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષતઃ

દેવસ્યાઙ્ગાનુરૂપસ્ય પરિવારગણસ્ય ચ।
શયનાસનયાનાનિ સ્થાનાદીનિ વિશેષતઃ

સર્વસામાન્યસંયુક્તં પ્રતિષ્ઠાયાં વિધીયતે।
પ્રાસાદેષ્વનુરૂપેણ અગ્રતશ્ચ વિભોસ્તથા

યથાવકાશં વામે વા દક્ષિણે વાથ પશ્ચિમે।
મણ્ડપં કલ્પયિત્વા તુ ષોડશસ્તંભસંયુતમ્

ચતુર્દ્વારસમાયુક્તં ચતુસ્તોરણભૂષિતમ્।
દ્વારકુમ્ભોપસંયુક્તં દર્ભમાલાપરિષ્કૃતમ્

મધ્યે નવપદં વેદિ મેકહસ્તોચ્છ્રિતાનનમ્।
પરિતશ્ચ ચતુર્દિક્ષુ ચતુષ્કુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્

અશ્રં ચાપં તથા વૃત્તં પદ્મં પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્।
એકકુણ્ડમથો વાપિ ચતુરશ્રં તુ પૂર્વકે

મણ્ડપં કારયિત્વા તુ પ્રતિષ્ઠોક્તવિધાનતઃ।
પ્રતિષ્ઠાદિવસાત્પૂર્વં અઙ્કુરાર્પણ માચરેત્

તૃતીયેઽહનિ વા કુર્યાત્ કર્મારમ્ભદિનં પ્રતિ।
સદ્યશ્ચેત્તણ્ડુલૈઃ પુષ્પૈઃ બીજૈર્વા સાંકુરૈ સ્તથા

પ્રતિષ્ઠાદિવસાત્પૂર્વં જલવાસં પ્રકલ્પયેત્।
દર્પણે કૂર્ચસંયુક્તં કુમ્ભેષ્વવાદ્ય આચરેત્

જલદ્રોણ્યાં કટાહે વા સમુદ્ધૃત્ય માહાજલમ્।
એકરાત્રમથો વાપિ અહોરાત્ર મથાપિ વા

ઘટિકાત્રયસંયુક્તં જલમધ્યેઽધિવાસયેત્।
જલવાસબિધિઞ્ચૈવ પ્રતિષ્ઠાશાસ્ત્રચોદિતમ્

સ્નપનં કલ્પયિત્વા તુ એકાશીતિક્રમેણ તુ।
નયનોત્મીલનં કૃત્વા મૃદાલેપં તતઃ ક્રમાત્

શયનં કલ્પયિત્વા તુ કૂર્ચે દેવેન સંસ્મરેત્।
વેદિમધ્યે વિનિક્ષિપ્ય શાલિં તત્ર વિનિક્ષિપેત્

ભારદ્વયસમાયુક્તં તદર્ધં તણ્ડુલં તિલમ્।
તન્મધ્યે સ્થાપયેત્ કુમ્ભં કરકં પરિકુમ્ભકમ્

અષ્ટમઙ્ગલસંયુક્તં પાલિકાભિ રલંકૃતમ્।
બલિપીઠં સમાસાદ્ય પ્રપાં ચૈવ પ્રકલ્પયેત્

શિલ્પિભિ ર્નિર્મિતં પીઠં શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના।
શોધિતે બલિપીઠે તુ ક્ષાલયેત્ શુદ્ધવારિણા

પ્રજ્વાલિતે ર્દર્ભપુઞ્જૈઃ પર્યગ્નિકરણે કૃતે।
પઞ્ચગવ્યેન સંપ્રોક્ષ્ય સ્નાપયેન્નવકેન તુ

વાસસા પરિવેષ્ટ્યાથ અર્ચયેત્તુ યથાક્રમમ્।
દ્વારયાગં તતઃ કુર્યાત્ મણ્ડલં પરિતઃ ક્રમાત્

વેદિકાપશ્ચિમે ભાગે આસને તુ સમાવિશેત્।
પ્રણાયામં તતઃ કૃત્વા મન્ત્રન્યાસં સમાચરેત્

અર્ઘ્યાદિકલ્પનં કુર્યાત્ પ્રોક્ષયેદ્વેદિકાં તથા।
મૂલબેરે સમાવાહ્ય વિષ્ણુપાર્ષદદેવતાન્

કુમ્ભમધ્યે સમાવાહ્ય સકલીકૃત્યાવયેત્।
વિષ્ણુપાર્ષદમન્ત્રસ્ય ન્યાસં કૃત્વા વિશેષતઃ

અર્ચયિત્વા યથાન્યાયં ઇન્દ્રાદીન્ પરિતો ન્યસેત્।
કુણ્ડપાર્શ્વં સમાસાદ્ય હોમકર્મ સમાચરેત્

ઉલ્લેખનાદિ સંસ્કારં પૂર્વવત્ક્રમયોગતઃ।
સમિદાજ્યચરૂણાં તુ વિષ્ણુપાર્ષદમન્ત્રતઃ

પ્રત્યેકં શતમષ્ટૌ ચ પ્રાયશ્તિત્તાહુતિં ચરેત્।
ઘૃતેન મધુના દધ્ના ષાયસેન યથાક્રમમ્

ચતુર્દિક્ષુ તતો હુત્વા સમિદાદિ યથાક્રમમ્।
અશ્વત્થોદુમ્બરપ્લક્ષન્યગ્રોધાંશઅચ યથાક્રમમ્

ઉક્તાભાવે ચ સર્વત્ર પાલાશસમિધ સ્તથા।
વિષ્ણુપાર્ષદમન્ત્રેણ ચતુષ્કુણ્ડે યથાક્રમમ્

પ્રાચ્યાં કુણ્ડે તુ જુહુયાત્ તત્વહોમં સમાચરેત્।
હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ બલિદાનં સમાચરેત્

મણ્ડપાદિબહિર્વાસાત્ બલિપીઠાન્તમેવ ચ
ભોજયેત્ બ્રાહ્મણાનાં ચ દ્વાદશાષ્ટૌ યથાબલમ્

મણ્ડપે શાયયિત્વા તુ નૃત્તવાદ્યસમન્વિતમ્।
પ્રભાતે સમ્યગુત્થાય સ્નાત્વા જપ્ત્વા યથાવિધિ

નિત્યપૂજાં સમારભ્ય મણ્ડપે કુમ્ભમર્ચયેત્।
હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ હોમકર્મ સમાચરેત્

સમિદાજ્યચરૂણાં તુ પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ
પૂર્ણાહુતિં તતો હુત્વા પઞ્ચોપનિષદૈઃ ક્રમાત્

બલિં ચ સર્વતો દદ્યાત્ તોરણોદ્વાસનં ચરેત્।
દ્વારકુમ્ભં સમાદાય પરિકુમ્ભે નિયોજયેત્

મુહૂર્તે શોભને પ્રાપ્તે આચાર્યો બ્રાહ્મણૈ સ્સહ।
સ્થાપિતં કુમ્ભમાદાય પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્

નૃત્તગીતાદિસકલવાદ્યઘોષેણ ઘોષયેત્।
પીઠપાર્શ્વં સમાસાદ્ય પુણ્યાહં તત્ર કારયેત્

અર્ચયેત્ ગન્ધપુષ્પાદ્યૈઃ બલિપીઠે યથાક્રમમ્।
કૂર્ચેન તતોયમાદાય પ્રોક્ષયેત્ પીઠમૂર્ધનિ

વિષ્ણુપારિષદીશસ્ય ભાવેદ્બલિપીઠકે।
પરિકુમ્ભને સંપ્રોક્ષ્ય અષ્ટમઙ્ગલદર્શનમ્

હવિર્નિવેદયેત્ પશ્ચાત્ ષડઙ્ગન્યસમાચરેત્।
બલિં ચ સર્વતો દદ્યાત્ બલિપીઠે નિવેશયેત્

વિષ્ણુપારિષદીશસ્ય બલિપીઠે વિભાવયેત્।
દેવેશસ્યેશભૂતસ્ય વિષ્ણુપારિષદીશકમ્

આચાર્યં પૂજયેત્ પશ્ચાત્ ઋત્વિજામપિ દક્ષિણામ્?
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તા પ્રતિષ્ઠા બલિપીઠકે

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
બલિપીઠપ્રતિષ્ઠાપનવિધિર્નામ દ્વાત્રિંશોઽધ્યાયઃ
--------------************-----------------