અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 30

અથ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
પ્રાયશ્ચિત્તમથો વક્ષ્યે અવધારય સાંપ્રતમ્।
શુદ્ધં ત્રિવિધમાખ્યાતં વાઙ્મનઃ કાયકર્મણામ્

વાક્‌ચ્છુદ્ધિશ્ચ ઋતં પ્રોક્તં માનસં વિષ્ણુચિન્તનમ્।
કાયિકં કર્મ દેવસ્ય ત્રિવિધં સુદ્ધમુચ્યતે

સાધકે સ્નાનહીને તુ સર્વં નિષ્ફલતાં ભવેત્।
મન્ત્રસ્નાન મશક્તશ્ચેત્ તીર્થતોયં તુ વા પિબેત્

સન્ધ્યોપાસનહીને તુ પ્રાણાયામશતં જપેત્।
નિત્યપાવકહીને તુ દ્વિજભોજનમાચરેત્

શાસ્ત્રમન્ત્રક્તિયાહીને સર્વકાર્ય મનર્થકમ્।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન કારયેત્ શાસ્ત્રવર્ત્મના

મન્ત્રહીને તુ વિપ્રેન્દ્ર સાધકસ્તુ વિનશ્યતિ।
દ્રવ્યહીને વિશેષેણ તત્કર્તા નાશયેદ્‌ધ્રુવમ્

ક્રિયાહીને દ્વિજશ્રેષ્ઠ તદ્ગ્રામો નિધનો ભવેત્।
દ્રવ્યમન્ત્રક્રિયાયુક્તં તત્કાર્થં સફલં ભવેત્

દ્રવ્યાણામપ્યલાભે તુ મન્ત્રૈરેવ સમર્ચયેત્।
દ્રવ્યાલાભે તુ પુષ્પં સ્યાત્ પૂષ્પાલાભે તુ ચેતસા

શ્રદ્ધાભક્તિહિને તુ સર્વં વૈ નિષ્ફલં ભવેત્।
મણ્ડપે ગર્ભગેહે તુ વલ્મીકાદિસમુદ્ભવે

તદ્દેશં ખાતયિત્વા તુ મૃદ્ભિરન્યૈઃ પ્રપૂરયેત્।
શાન્તિહોમં તતઃ કૃત્વા તિલૈરાજ્યૈ ર્વિશેષતઃ

અગ્નિદાહે વિશેષેણ પુનસ્સન્ધાનમેવ ચ।
બિમ્બે દોષસમાયુક્તે પુનરુત્પાદયેત્ સુધીઃ

પ્રતિષ્ઠાં પૂર્વવત્ કૃત્વા તતઃ પૂજાં સમાચરેત્।
ચોરાદ્યુપહતે તત્ર તથૈવ સમ્યગાચરેત્

નદ્યાદિજલવેગેન ચલનં સંભવેદ્યદિ।
સ્થાપયેદ્દેવદેવેશં બિમ્બઞ્ચાન્યત્ર દેશિકઃ

વત્સરત્રિતયાદૂર્ધ્વં ગ્રામાદી.....ચાલયેત્?।
ચાલયેદ્યાદિ સંમોહાત્ રાજરાષ્ટ્રધનક્ષયઃ

તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન ચલનં ન તુ કારયેત્।
આવરણાચ્ચલનાચ્ચ રાજા ચૈવ વિનશ્યતિ

પ્રાસાદગોપુરાદીનાં પતને ચલને સતિ।
સ્નપનં શાન્તિહોમં ચ ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં તથા

એકાહઞ્ચ ત્ર્યહઞ્ચૈવ પઞ્ચસપ્તનવાહકમ્।
ગુરુલાઘવયોગેત્વા સર્વે ચૈવ સમાચરેત્?

આદિત્યસ્પર્શને વાપિ પ્રોક્ષણેન વિનશ્યતિ।
ઉદક્યા સ્પર્શને ચાપિ સ્નપનં સમ્યગાચરેત્

દૂષિતે શ્વસૃગાલાદ્યૈશ્શાન્તિહોમં સમાચરેત્।
ક્ષયકુષ્ઠાદ્યપસ્મરસ્પર્શિતે દેવબિમ્બકે

એકાશીતિક્રમેણૈવ સ્નપનં દ્વિજમોજનમ્।
દીપપૂજાવિહીને તુ રાત્રૌ દ્વિગુણમર્ચનમ્

એકરાત્રવિહીને તુ પરે દ્વિગુણાચરેત્।
દ્વિતીયદિવસાન્તે તુ પ્રાયશ્ચિત્ત વિધીયતે

સ્નપનં દ્વાદશઘટૈ શ્શાન્તિહોમં સમાચરેત્।
વત્સરાદૂર્ધ્વતો વિપ્ર પ્રતિષ્ઠાં સમ્યગાચરેત્

ચતુર્થાહાત્સમારભ્ય યાવન્માસાવધિ દ્વિજ।
પૂજાહીને તુ વિપ્રેન્દ એવમાદિક્રમાત્ ચરેત્

પુણ્યાહં શાન્તિહોમં ચ સ્નપનં દ્વિજભોજનમ્।
પુનઃ પૂજાવિધિં ચૈવ તતઃ પ્રભૃતિ નિત્યશઃ

માસદ્વયવિહીને તુ સંપ્રોક્ષણવિધિં ચરેત્।
તદૂર્ઘ્વં તુ ચ વિપ્રેન્દ્ર ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં ચરેત્

સપ્તાષ્ટમાસાદૂર્ધ્વે તુ તિલહોમં સમાચરેત્।
વત્સરાદૂર્ધ્વતો વિપ્ર પ્રતિષ્ઠાં સમ્યગાચરેત્

એવમાદિક્રિયાહીને સર્વકર્માસુરં ભવેત્।
જલવાસાક્ષિમોક્ષં ચ વર્જયિત્વા સમાચરેત્

કર્ષણાદિ ક્રિયાહીને સર્વકર્માસુરં ભવેત્।
પ્રવેશબલિહીને તુ તત્કર્મ વિફલં ભવેત્

શઙ્કુસ્થાપનહીને તુ સ્થાનનાશો ભવેદ્‌ધ્રુવમ્।
બીજાવાપનહીને તુ બીજનાશો ભવેદ્ભુવિ

ગર્ભન્યાસવિહીને તુ તત્ક્ષેત્રં સૂન્યતાં વહેત્।
અઙ્કુરાર્પણહીને તુ અનર્થ માશુભવાહમ્

જલવાસવિહીને તુ કર્તૃનાશો ભવેદ્‌ધ્રુવમ્।
અક્ષિમોક્ષવિહીને તુ અક્ષિનાશો ભવેદ્‌ધ્રુવમ્

સ્નપનસ્ય વિહીને તુ વાસ્તુહાનિ ર્ભવિષ્યતિ।
હોમકર્મવિહીને તુ સર્વકાર્યં વિનશ્યતિ

મણ્ડલારાધને હીને તત્કુર્મ વિફલં ભવેત્।
સ્થાપનસ્ય વિહીને તુ પુનઃ સ્થાપનમાચરેત્

કર્માણ્યાદૌ પ્રતિષ્ઠાર્થં યઃ કુર્યાત્ર દેશિકોત્તમઃ।
સ એવ સકલં કર્મ કુર્યાત્ર પ્રાજ્ઞોઽપિ નેતરઃ

આચાર્યસ્ય ચ સાંકર્યે રાજા રાષ્ટ્રં વિનશ્યતિ।
નદ્યાદિજલવેગેન ચાલનં યદિ સંમ્ભવેત્

નગરગ્રામધામાદિ નિર્બાધેઽન્યત્ર કલ્પયેત્।
કલ્પનં પૂર્વવત્કુર્યાત્ માનાદિ દ્વિજસત્તમ

બિમ્બં ચ તાદૃશં કુર્યાત્ ગ્રામાદીનપિ તાદૃશઃ।
નિમિત્તં પૂર્વમાલોક્ય સુનિમિત્તે તુ કારયેત્

દુર્નિમિત્તે તુ સંપ્રાપ્તે શાન્તિહોમં સમાચરેત્।
સૌદર્શનેન મન્ત્રેણ નારસિંહેન વા ભવેત્

વાસુપૂજાં તતઃ કૃત્વા પાયસાન્નબલિં ક્ષિપેત્।
દ્વિજાનાં ભોજનં કુર્યાત્ શઙ્કુસ્થાપન માચરેત્

શઙ્કોઃ પૂર્વાપરાભાગે છાયયા બિન્દમાલિખેત્।
છાયાગ્રવશેનૈવ દિક્પરિચ્છેદમાચરેત્

ખનનઞ્ચ તતઃ કૃત્વા સિકતૈઃ પરિપૂરયેત્।
હસ્તપાદૈર્દૃઢીકૃત્ય તોયૈ સ્સિઞ્ચેચ્છિલોપરિ

માનાઙ્ગુલિ પ્રમાણેન ધામાદિ પરિકલ્પયેત્।
ઉપપીઠયુતં વાપિ અધિષ્ઠાનં તુ કલ્પયેત્

પટ્ટિકોર્ધ્વે વિશેષેણ ગર્ભન્યાસ મથાચરેત્।
ગ્રામસ્ય ગ્રામમધ્યે? વા નગરે ચ તથૈવ ચ

એતત્કર્મવિહીને તુ તત્કર્મ વિફલં ભવેત્।
તસ્માત્ સર્વપ્રયત્નેન તત્તત્કર્મ સમાચરેત્

દ્વિજાનાં ભોજનેનૈવ સર્વં સંપૂર્ણતાં નયેત્।
પાઞ્ચારાત્રોક્તમાર્ગેણ ગ્રામાદિ પરિકલ્પયેત્

પાઞ્ચરાત્રપ્રભાવેણ સર્વદોષો વિનશ્યતિ।
કર્ષણાદિક્રિયાસ્સર્વાઃ પાઞ્ચરાત્રેણ કારયેત્

નિત્યક્રિયાવિહીને તુ પવિત્રારોપણં ચરેત્।
પવિત્રારોપણે હીને માસપૂજા વિનશ્યતિ

માસપૂજાવિહીને તુ નિત્યપૂજા વિનશ્યતિ।
નિત્યપૂજાવિહીને તુ ગ્રામનાશો ભવિષ્યતિ

નિત્યપૂજાવિહીને તુ સર્વશાન્તિં સમાચરેત્।
પઞ્ચાહઞ્ચત્ર્યહઞ્ચૈવ સપ્તાહઞ્ચ નવાહકમ્

આદૌ સંકલ્પ્ય વિપ્રેન્દ્ર ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં ચરેત્।
સ્નપનં પ્રત્યહં કુર્યાત્ દ્વિજભોજનમેવ ચ

દક્ષિણા સંપ્રદાને તુ સર્વદોષો વિનશ્યતિ।
દાનેન દહ્યતે સર્વં તસ્માદ્દાનં વિશિષ્યતે

ધર્મેણ લભ્યતે સર્વં તસ્માદ્વર્મં વિશિષ્યતે।
દાનધર્મદ્વયાચ્ચૈવ વિષ્ણોરારાધનેન ચ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
પ્રાયશ્ચિત્તવિધિર્નામ ત્રિંશોઽધ્યાયઃ
--------*************------------