અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 24

અથ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
પવિત્રારોપણં વક્ષ્યે વિસ્તરેણ તવાનઘ
ચાતુર્માસસ્ય મધ્યે વા આદાવન્તે ચ વા ભવેત્

ચાતુર્માસ્યં ત્રિધા પ્રોક્તં સૌરઞ્ચાન્દ્રમાસં તથા
વૈષ્ણવં ચ વિશેષેણ ત્રિવિધં સંપ્રકીર્તિતમ્

સંક્રાન્ત્યાદિકં સૌરં સ્યાત્ ચાન્દ્રઞ્ચ પ્રથમાદિકમ્।
દ્વાદશ્યાદિ ત્રિકં ચૈવ વૈષ્ણવં પરિકીર્તિતમ્

વૈષ્ણવં ચોત્તમં પ્રોક્તં મધ્યમં સૌરમુચ્યતે।
ચાન્દ્રમપ્યધમં પ્રોક્તં ઉત્તમે તુ સમાચરેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દ્વાદશ્યાન્તુ સમાચરેત્।
પવિત્રકર્મહીને તુ નિત્યપૂજા વિનશ્યતિ

નિત્યપૂજાવિનાશે તુ રાષ્ટ્રં ક્ષયમવાપ્નુયાત્।
તદ્ગ્રામોનિધનં? યાતિ તત્સ્થાનં નાશનં ભવેત્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પવિત્રારોપણં ચરેત્।
પતનાત્‌ત્રાયતે તસ્માત્પવિત્રં પરિકીર્તિતમ્

આત્માર્થે વા પરાર્થે વા પવિત્રારોપણં ભવેત્।
એકબેરે તુ વા વિપ્ર બહુબેરે તુ વા ભવેત્

લેપભિત્તિપટસ્થે તુ કર્માર્ચાયાં સમાચરેત્।
મણ્ડપં કારયેદ્ધીમાન્ અગ્રતઃ પરિતોઽપિ વા

બહુસ્તમ્ભસમાયુક્તં શિલયેષ્ટકયાપિ વા।
કેવલં દારુમાત્રં વા પ્રપામાત્રમૃથાપિ વા

ભિત્તિયુક્તમયુક્તં વા કોણભિત્તિયુતં તુ વા।
અધિષ્ઠાનાન્વિતં વાપિ ઉપપીઠાન્વિતં તુ વા

પાદબન્ધયુતં વાપિ પ્રસ્તરાદિયુતં તુ વા।
જ્વાલાતોરણસંયુક્તં પતાકાભિરલંકૃતમ્

કૂટાકારયુતં વાપિ ગરુડેનાપિશોભિતમ્।
સિંહયુક્ત મયુક્તં વા બહુદ્ધારયુતં તુ વા

ભિત્તિત્રયયુતં વાપિ પપ઼ઞ્ચ સપ્ત નવાત્મકમૂ।
એવં કૃત્વા વિધાનેન સુધયા ષરિલેપયેત્

ચિત્રં કુર્યા દ્વિશેષેણ અવતારૈરનેકશઃ।
તોરણાનિ ચતુર્દિક્ષુ કારયેદ્વિજસત્તમઃ

અશ્વત્થં વા વટં વાપિ પ્લક્ષં વા બિલ્વ મેવવા।
તાલં વેણું તથૈવાપિ કારયેદ્વિધિચોદિતમ્

દ્વારાયામસમં વાપિ સ્તમ્ભાયામસમન્તુ વા।
આયામર્ધેન વિસ્તીર્ણં હસ્તમાન મથાપિ વા

ક્ષુદ્રપ્રાસાદકં વિપ્ર હસ્તમાનેન કારયેત્।
શૂલત્રયસમાયુક્તં ગરુડેન સમન્વિતમ્

તોરણે તોરણે કુર્યાત્ ગરુડઞ્ચોર્ધ્વસંસ્થિતમ્।
ગોમયાલેપનં કુર્યાત્ મણ્ડપાભ્યન્તરસ્થલમ્

તન્મધ્યે વેદિકાં કુર્યાત્ વિધિરેવં પ્રકીર્તિતઃ।
મણ્ડલં મધ્યભાગે તુ દક્ષિણે કુમ્ભસંસ્થિતમ્

ઉત્તરે ચાગ્નિકુણ્ડં સ્યાત્સૌમ્યેશાનાન્તરેપિ વા।
એકૈકં પઞ્જહસ્તં વા ચતુર્હસ્તં ત્રિહસ્તકમ્

તત્પીઠ હસ્તમાનં વા તાલમાનમથાપિ વા।
વેદિકોચ્છ્રાયમાનં વા ચતુરઙ્ગુલકં ભવેત્

મણ્ડપસ્ય તુ વેદી તુ દર્પણોદરવદ્ભવેત્।
કુમ્ભવેદીં સમાં કૃત્વા કુણ્ડં વા પઙ્કજાકૃતિ

ચતુરશ્ર મથોવાપિ ચક્રાકારમથાપિ વા।
મેખલાત્રયસંયુક્તં યોનિનાભિસમન્વિતમ્

તદ્બહિશ્ચાષ્ટદેશે તુ કુણ્ડં કુર્યા દ્વિચક્ષણઃ।
અશ્રં યોનિં તથા ચાપં ત્ર્યશ્રં વૃત્તિ ષડશ્રકમ્

પદ્મં વસ્વશ્રકઞ્ચૈવ પૂર્વાદીનાં દિશાં ક્રમાત્।
યદ્વા ચક્રાદિકં વાપિ અષ્ટકુણ્ડં પ્રકલ્પયેત્

ચતુષ્કુણ્ડમથો વાપિ એતન્ન્યૂનન્નકારયેત્।
અશ્રં ચાપં તથા વૃત્તં પદ્મં પૂર્વાદિતઃ ક્રમાત્

વેદ્યાઃ પશ્ચિમ ભૂભાગે ઉત્સવં સન્નિવેશયેત્।
સિંહાસને તુ વિપ્રેન્દ્ર કલ્પદ્રુમસુમણ્ડિતે

નિશ્ચલપ્રભયા યુક્તં પુષ્પમાલ્યૈઃ પરિષ્કૃતમ્।
શ્રીભૂમિસહિતં દેવ માસને સન્નિવેશયેત્

ગરુડં પૂર્વદિગ્ભાગે દક્ષિણે ચક્રમેવ ચ।
પશ્ચિમે વાયુપુત્રન્તુ વિષ્વક્‌સેનં તથોત્તરે

ધ્વજતોરણકુમ્ભાદ્યૈ ર્દ્વારેઽપિ ચ નિવેશયેત્।
વિતાનાદ્યૈ રલંકૃત્ય ક્ષૌમૈઃ કાર્પાસકૈસ્તથા

સ્તમ્ભાનાં વેષ્ટનં કુર્યાત્ રમ્ભાપૂગૈરલંકૃતમ્।
ફલૈ ર્નાનાવિધૈ શ્ચૈવ દીપકુમ્ભૈરલંકૃતમ્

દર્પણૈ શ્ચામરૈશ્ચૈવ આતપત્રૈ ર્મનોહરૈઃ।
ઘણ્ટાભિરર્ધચન્દ્રાદ્યૈ ર્દર્ભમાલ્યૈરલંકૃતમ્

એવંકૃત્વા વિધાનેન પવિત્રં વાથ કારયેત્।
ક્ષૌમં કાર્પાસકં વાષિ સ્વર્ણસૂત્રમથાપિ વા

બ્રાહ્મણ્યા નિર્મિતં વાથ ક્રીતં ચૈવાપણસ્થલે।
અયુગ્મં યુગ્મં વાપિ અયુગ્મે નવકં ભવેત્

યુગ્મે ર્દ્વાદશકં પ્રોક્ત મષ્ટૌ વાપિ ચતુષ્ટયમ્।
પ્રક્ષાલ્ય શુદ્ધતોયેન શોષયેત્પ્રણવેન તુ

નિર્માણમણ્ડપે વિપ્ર ગોમયાલેપનં ભવેત્।
શઙ્ખઞ્ચ નિખનેદ્ભૂમૌ આચાર્યો વાયુસૂત્રકૈઃ

પ્રથમં મુખમાનં તુ દ્વિતીયં દ્વિગુણં ભવેત્।
તૃતીયં ત્રિગુણં પ્રોક્તં ચતુર્થન્તુ ચતુર્ગુણમ્

અષ્ટોત્તરશતઞ્ચાદ્યં દ્વિતયં દ્વિગુણન્તુ વા।
તૃતીયં ત્રિગુણં પ્રોક્તં ચતુર્થન્તુ ચતુર્ગુણં

યદ્વા સહસ્રમરકં તદર્ધઞ્ચ તદર્ધકમ્।
તદર્ધઞ્ચાદ્યકં ચૈવ ગ્રન્થયેદ્વિધિના તતઃ

અન્તરાન્તરકઞ્ચૈવ દ્વિજાણ્ડસદૃશં ભવેત્।
ધાત્રીફલ સમાકારં સ્થૂલમુક્તાસમં ભવેત્

અન્તરાન્તરયોગેન ગ્રન્થનીયઞ્ચ દૂરતઃ।
કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડેષુ દ્વન્દ્વમાનં પ્રકીર્તિતમ્

પઞ્ચકં વેદિમાનં સ્યાત્ ઉપકુમ્ભેષુ ચેષ્યતે।
ત્રિતયં દ્વિતયં વાપિ સમાસં વા સમાચરેત્

પ્રથમં નાલમાનન્તુ દ્વિતીયં દ્વિગુણં ભવેત્।
તૃતીયં ત્રિગુણં જ્ઞેયં પરિકુમ્ભે તથૈવ ચ

પરિકુમ્ભેષુ વિપ્રેન્દ્ર એકમેવાપ્યલં ભવેત્।
કરકે ચાસ્ત્રકે વિપ્ર એકં વાપિ ત્રયં ભવેત્

અધિવાસે પવિત્રં હિ આદ્યમાનં પ્રશસ્યતે।
મણ્ડલે કર્ણિકામાનં કેસરેષુ તથૈવ ચ

દલે દલે બિશેષેણ દલમાનં પ્રશસ્યતે।
અક્ષરેષ્વરમાનં સ્યાદરક્ષેત્રે તુ તત્સમમ્

નાભિક્ષેવે તથા પ્રોક્ત મારક્ષેત્રે તુ તત્સમમ્॥
નેમિક્ષેત્રિ સમં પ્રોક્તં તૃતીયે ત્રિતયં ભવેત્

દ્વિતીયે ત્રિતયં વિદ્યાત્ એકે ચૈવ પરં ભવેત્।
ચક્રાબ્જમણ્ડલે સ્થિત્વા પવિત્રારોપણં ભવેત્

બહુચક્રેષુ વિપ્રેન્દ્ર એકૈકં વા ત્રયં ત્રયમ્।
કુણ્ડેષુ મેખલામાનં એકૈકં ચ પૃથક્ પૃથક્

એતત્પવિત્રકં વિપ્ર યથેચ્છાગ્રન્થિતન્તુભિઃ।
અન્યેષુ સર્વકાર્યેષુ તાલમાનં પ્રશસ્યતે

બિમ્બપ્રતિસરાણાં તુ માનં તસ્ય પ્રચક્ષતે।
શિરઃ પ્રમાણેનાર્ચાયા ભૂષણં પ્રથમં સ્મૃતમ્

દ્વિતીયં જાનુમાનં તુ તૃતીયં પાદમાનકમ્।
ચતુર્થં પીઠમાનન્તુ મૂલબેરે તદેવ હિ

દેવીભ્યાન્તુ વિશેષેણ ત્રિતયં દ્વિતયન્તુ વા।
નાભિજાનુપદં વિપ્ર તૃતીયે પરિકીર્તિતમ્

દ્વિતીયં.....પાદન્તુ એકં વા જાનુપાદકમ્।
ભૂષણાનામાયુધાનાં તાલમાનં પ્રશસ્યતે

ચણ્ડાદિ પરિવારાણાં મુખમાનં પ્રકીર્તિતમ્।
બિમ્બપ્રમાણકં પીઠે પ્રભામાનં તુ તદ્ભવેત્

બહિઃ કૃણ્ડેષુ વિપ્રેન્દ્ર તૃતીયં ત્રિતયં ભવેત્।
દ્વિતયં વા મુનિશ્રેષ્ઠ એકૈકં વાપિ કારયેત્

આચાર્યા બહવઃ પ્રોક્તા ઋત્વિજશ્ચ તથૈવ ચ।
પરિચારકાશ્ચ બહવઃ પવિત્રારોપણે વરમ્

ઋત્વિજો દીક્ષિતાશ્ચૈવ સર્વે ચ ગુણવત્તરાઃ।
ઉપરિષ્ટાત્સુવર્ણાદ્યૈઃ ક્ષૌમસૂત્રૈશ્ચ સન્યસેત્

પૂરિતં મૃદ્વિલેપેન કુઙ્કુમેનાનુરઞ્જયેત્।
પૃથક્ પાત્રે વિનિક્ષિપ્ય પુષ્પગન્ધૈશ્ચ સાધયેત્

કુમ્ભયોગ્યાનિ ચૈકસ્મિન્ મણ્ડલે ચાગ્નિનાપરે?
કુણ્ડયોગ્યાનિ ચૈકસ્મિન્ બિમ્બયોગ્યાનિ ચાપરે

અન્યાનિ સર્વયોગ્યાનિ એકપાત્રે વિનિક્ષિપેત્।
વિવિધેન સુગન્ધેન વાસિતં ગન્ધુપુષ્પકૈઃ

તત્ક્રમં તે પ્રવક્ષ્યામિ અવધારય સાંપ્રતમ્।
કર્મારંભદિનાત્પૂર્વં સપ્તમે પઞ્ચમેઽહનિ

તતોઽઙ્કુરાર્પણં કુર્યાદુત્સવોક્તવિધાનતઃ।
ત્રિવર્ગપાલિકાયાં વૈ અઙ્કુરાનર્પયેત્સૂધીઃ

મણ્ડપં સમલંકૃત્ય તોરણાદ્યૈરશેષતઃ।
મૃદ્ગ્રહં પૂર્વવત્કૃત્વા પાલિકાઃ પરિપૂરયેત્

અષ્ટોત્તરશતં ચૈવ ઉત્તમં પરિકીર્તિતમ્।
તદર્ધં મધ્યમં ચૈવ તદર્ધમધમં ભવેત્

ષોડશં દ્વાદશં વાપિ અષ્ટકં વા સમાચરેત્।
પાલિકાસ્યાનુરૂપેણ સૂત્રપાતં સમાચરેત્

વ્રીહિપીઠે પ્રતિષ્ઠાપ્ય સોમકુમ્ભન્તુ વિન્યસેત્।
બીજપાત્રં તથા પૂર્વં દ્વારપૂજાં સમાચરેત્

ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં કુર્યાત્પુણ્યાહમપિ વાચયેત્।
પવિત્રાણામર્ચનં સ્યાત્સોમકુમ્ભસ્ય પૂજનમ્

સંપાતાજ્યેન વિપ્રેન્દ્ર ઘૃતારોપણમાચરેત્।
બીજાવાપં તતઃ કુર્યાત્ બલિં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ

ગુહ્યસ્થાને નિવેશ્યાથ અપરે વાસરે યજેત્।
એકાદશ્યાન્તુ પ્રાપ્તાયાં ધામપ્રક્ષાલનં ચરેત્

ઉદ્વૃતોદકકુમ્ભૈશ્ચ ક્ષાલયે દ્ધૂપવર્જનમ્?
લેપયેચ્ચન્દનાદ્યૈશ્ચ બહિરન્તશ્ચ સાધકઃ

ચિત્રવેશ્મનિ વિપ્રેન્દ્ર મણ્ડપં ચાતુલેપયેત્।
અલંકૃત્ય યથાપૂર્વં ધ્વજતોરણકુમ્ભકૈઃ

વિચિત્રપુષ્પમાલ્યૈશ્ચ મુક્તાદામૈશ્ચ દર્પણૈઃ।
ફલૈ ર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ રમ્ભાપૂગગણૈસ્તુ વા

બહુદીપગણૈ ર્યુક્તં ફલપુષ્પાદિભિસ્તથા।
મધ્યે વેદિં વિશેષેણ મણ્ડલં કારયેદ્બુધઃ

પૌષ્કરોક્તપ્રકારેણ યન્ત્રં વિષ્ણુ મથાપિ વા।
વાસુદેવાખ્યયન્ત્રં વા સાત્વતોક્ત મથાપિ વા

ચક્રાબ્જં સ્વસ્તિકં વાપિ ઇષ્ટસિદ્ધિ મથાપિ વા।
વાસુદેવાખ્યયન્ત્રં વા વિષ્ણુયન્ત્રં મથાપિ વા

તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ કુમ્ભં સંસ્થાપયેદ્બુધઃ।
મહાકુમ્ભં ચોપકુમ્ભં પરિકુમ્ભઞ્ચ વર્ધનીમ્

પાલિકાં પરિતઃ સ્થાપ્ય અષ્ટમઙ્ગલકં ન્યસેત્।
સૂત્રવસ્ત્રસમાયુક્તં વિધાનં કૂર્ચસંયુતમ્

કુમ્ભે કુમ્ભે વિશેષેણ નારિકેલફલં ન્યસેત્।
ક્રમુકં સ્તમ્બકં વાપિ નારિકેલસ્ય મઞ્ચરીમ્

નાનાવિધફલૈશ્ચૈવ વેદિકોર્ધ્વન્તુ વિન્યસેત્।
મણ્ડપસ્યોત્તરે પાર્શ્વે કુણ્ડં વૈ વેદિકોપરિ

પરિકુમ્ભં ન્યસેદ્ધીમાન્ અષ્ટધાન્યાનિ નિક્ષેપેત્।
કદલીફલવૃન્દૈશ્ચ નાલિકેરકદમ્બકૈઃ

ક્રમુકૈસ્તમ્બકૈ શ્ચૈવ પનસામ્રફલૈ સ્તથા।
કુમ્ભે કુણ્ડે વિશેષેણ તથૈવ પરિપૂજયેત્

વેદિપશ્ચિમભાગે તુ ઉત્સવં સન્નિવેશયેત્।
સિંહાસને સમારોષ્ય ષરિષ્કારે પરિષ્કૃતે

એવં કૃત્વા વિધાનેન દ્વારપૂજાં સમાચરેત્।
પુણ્યાહં કારયેદ્ધીમાન્ સ્નપનં સમ્યગાચરેત્

એકાશીતિઘટૈર્વાપિ ષટ્‌ત્રિંશત્કલશૈસ્તુ વા।
ગોક્ષીરં કેવલં વાપિ નારિકેલરસં તુ વા

સ્નપનાન્તે વિશેષેણ ચૂર્ણસ્નાનં સમાચરેત્।
સુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા નૃસૂક્તેનાભિષેચયેત્

નીરાજનં તતઃ કૃત્વા અલંકારાસને ન્યસેત્।
કુમ્ભેષુ મણ્ડલે ચૈવ કુમ્ભપૂજાં સમાચરેત્

અનૈકૈ રુપચારૈશ્ચ પૂજયેદ્દેવબિમ્બવત્।
ઉપકુમ્ભેષુ સર્વેષુ ષોડશૈઃ પરિપૂજયેત્

અસ્ત્રકુમ્ભે તથા પ્રોક્તં પરિકુમ્ભેત્વિદં? ભવેત્।
કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડેષુ પ્રોક્ષણસ્નાન માચરેત્

અષ્ટાક્ષરેણ મન્ત્રેણ મહાકુમ્ભે તુ પૂજયેત્।
દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ મણ્ડલે તુ સમર્ચયેત્

વિષ્ણુમન્ત્રેણ વિપ્રેન્દ અગ્નિસ્થં હરિમર્ચયેત્।
ઉત્સવે તુ વિશેષેણ ગાયત્ર્યા સંપ્રપૂજયેત્

ઉપકુમ્ભે વાસુદેવામિન્દ્રાદીન્ પરિકુમ્ભકે।
મણ્ડલારાધનં કુર્યાત્ ઉપચારૈ રનેકશઃ

પઞ્ચવર્ણસમાયોગાત્ પઞ્ચતત્વમયં સ્મૃતમ્।
પઞ્ચતત્વમયો વિષ્ણુઃ પઞ્ચતત્વમયશ્શિવઃ

પઞ્ચતત્વમયો બ્રહ્મા પઞ્ચતત્વમયં જગત્।
પઞ્ચતત્વમયં સર્વં જગદ્દૃષ્ટં ચરાચરમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન મુણ્ડલારાધનં પરમ્।
મણ્ડલે પૂજયેદ્દેવં વાસુદેવમનામયમ્

પાત્રાર્ચનં પુરા કુત્વા આત્માર્ચનમનન્તરમ્।
પીઠાર્ચનં તતઃ પશ્ચાત્ પરિવારાર્ચનં તતઃ

આસનાદિનિવેદ્યાન્તં મણ્ડલારાધનં પરમ્।
બિમ્બે સંપૂજયેદ્દેવં ઉપચારૈ રનેકશઃ

મૂલબેરે તથા કુર્યાત્ પ્રધાનકુણ્ઙે હોમયેત્?।
વિષ્ણુમન્ત્રેણ મન્ત્રજ્ઞઃ સમિદાજ્યચરૂન્ ક્રમાત્

દિક્કુણ્ડે તુ વિશેષેણ ઋત્વિજૈ ર્હોમમાચરેત્।
ઋત્વિજામપ્યભાવે તુ આચાર્યસ્સ્વયમાચરેત્

પાલાશં ખાદિરઞ્ચૈવ બિલ્વમૌદુમ્બર ન્તથા।
પ્લક્ષન્યગ્રોધાપામાર્ગમશ્વત્થંસમિદષ્ટકમ્?

પૂર્વાદીશાનપર્યન્તં સમિધઃ પરિકીર્તિતાઃ।
પાયસં કૃસરઞ્ચૈવ હરિદ્રાન્નઞ્ચ મૌદ્ગિકમ્

માષાન્નં તિલશુદ્ધાન્નં દધ્યન્ન મથચાષ્ટકમ્।
લાજનીવારકૌ ચૈવ તિલસ્સર્ષપ એવ ચ

વ્રીહિમાષયવાશ્ચૈવ ગોધૂમશ્ચાષ્ટમં ભવેત્।
અષ્ટકુણ્ડેષુ હોતવ્યં તદ્‌દ્રવ્યૈ સ્તુ પૃથક્ પૃથક્

પવિત્રાધિવાસનં કુર્યાત્ દેવસ્ય પુરતઃ સ્થલે।
માર્ગત્રયં તતઃ કૃત્વા ધાન્યરાશિં વિનિક્ષિપેત્

તદર્ધં તણ્ડુલલ઼ઞ્ચૈવ તદર્ધં તિલમેવ ચ।
તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં પીઠવત્પરિપૂજયેત્

તતો ભૂષણપાત્રાણિ વિન્યસેન્મન્ત્રવિત્તમઃ।
પ્રોક્ષણાદિક્રિયાસ્સર્વાઃ કારયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ

પ્રોક્ષણં તાડનં દાહમુત્પાટાપૂરણં તથા?
લોહકારમૃત્તિકાભિ ર્ભોગિકાલઞ્ચ પૂજનમ્?

સાંસ્પર્શઞ્ચેતિ દશધા સર્વભોગેષુ સંસ્કૃતિઃ।?
સંપાતાજ્યેતિ મન્ત્રજ્ઞઃ સેચયેચ્છાસ્ત્રવિત્તમઃ

ગન્ધાનુલેપનં કુર્યાત્ ધૂપદ્રવ્યૈશ્ચ ધૂપયેત્।
ગન્ધપુષ્પેષુ નિક્ષિપ્ય સ્થાપયેદમ્બરેણ તુ

પુનઃ પૂજાં તતઃ કૃત્વા કૌતુકં બન્ધયેત્સુધીઃ।
મૂલબિમ્બે તથા બધ્વા આચાર્યસ્ય ચ બન્ધયેત્

પૂર્વોક્તેન તુ માર્ગેણ શયને સન્નિવેશયેત્।
ગીતનૃત્તપુરાણાદ્યૈઃ રાત્રિશેષં નયેદ્‌દ્વિજઃ

તતઃ પ્રભાવે વિમલે નિત્યકર્મ સમાચરેત્।
સ્નાનવેદ્યાં સમારોપ્ય સ્નપનં સમ્યગાચરેત્

અષ્ટોત્તરશતૈઃ કુમ્ભૈરેકા3શીતિઘટૈસ્તુ વા।
યુક્તદ્રવ્યયુતૈ ર્વાપિ કેવલં ક્ષીરમેવ વા

સર્વં ઘૃતમયં વાપિ નાલિકેરજલં તુ વા।
પૂર્વવત્સ્નપનં કૃત્વા નીરજનાવસાનકમ્

અલઙ્કારાસને નીત્વા અલઙ્કારૈ રલંકૃતૈઃ।
સિંહાસને નિવેશ્યાથ શ્રીભૂમિસહિતં વિભુમ્

દ્વારાદિયજનં કૃત્વા કુમ્મમણ્ડલપૂજનમ્।
હોમકર્મ તતઃ કૃત્વા મૂર્તિહોમં સમાચરેત્

નિવેદનબલિં દદ્યાદ્ભૂષણાનિ સમર્ચયેત્।
ભૂષણં પાત્રમાદાય કુમ્ભપાર્શ્વે સમાનયેત્

પવિત્ર યોજનકાલે પ્રોક્ષણાદિદિશં ચરેત્।
પવિત્રં નીત્વા પાણિભ્યાં ગન્ધાલેપનમાચરેત્

ધૃપયિત્વા વિશેષેણ અગ્નિસન્ધાન માચરેત્।
અવ્યક્તં સાત્વિકં ચૈવ મન્ત્રં વિગ્રહમેવ ચ

યોગચિન્ત્યમનવ્યક્તં? તાત્વિકં તત્વચિન્તનમ્।
કિરીટાદીન્ સમાવાહ્ય ભૂષણે ભૂષણે પ્રતિ

અર્ઘ્યપાદ્યૈ સ્સમભ્યર્ચ્ય યોજયેત્કુમ્ભમૂર્ધનિ।
સંહિતાદ્યૈશ્ચતુર્ભિસ્તુ કુમ્ભે સંપુજયેદ્ધરિમ્

શાખાદ્યૈ ર્મણ્ડલૈઃ પ્રોક્તમારણાદ્યૈસ્તુ બિમ્બકૈઃ।
અનુવાકત્રયેણૈવ વિષ્ણુસૂક્તેન કુણ્ડકૈઃ

કુમ્ભે ચાષ્ટાક્ષરેણૈવ મણ્ડયેદ્ દ્વાદશાક્ષરણ્।
બિમ્બે ચ વિષ્ણુગાયત્ર્યા કુણ્ડે ચૈવ ષડક્ષરમ્

ભૂષણૈ ર્ભૂષણૈશ્ચૈવ અર્ઘ્યાદ્યૈ સ્સંપ્રપૂજયેત્।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં ગન્ધં પુષ્પં ચ ધૂપકમ્

તામ્બૂલં તત્ક્રમાદ્દદ્યાત્ ભોજનાન્તૈ સ્તુ તૈઃ ક્રમાત્?
દીપં નીરાજનઞ્ચૈવ વેદં શ્લોકં તથૈવ ચ

ગીતં નૃત્તં ચ વાદ્યં ચ દાનં વૈ સ્વર્ણવસ્ત્રગૈઃ।
સ્તોત્રઞ્ચૈવ નમસ્કારં બિમ્બમણ્ડલકે તથા

ઉપકુમ્ભેષુ સર્વેષુ વાસુદેવાદિમન્ત્રતઃ।
વારૂણાદિનિરૃત્યન્તં યોજયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ

ત્રિતયં દ્વિતયં વાપિ એકૈકં વા યથેચ્છયા।
રક્ષાં કુમ્ભેષુ સર્વેષુ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

એકમેવાપ્યલં પ્રોક્તં વસ્ત્રકુમ્ભે ત્રયં દ્વયમ્।
અષ્ટમણ્ડલકે પશ્ચાત્પાલિકાયામનન્તરમ્

પાયસાન્નં નિવેદ્યાથ સૂક્તેનૈવ બલિં ક્ષિપેત્।
મણ્ડલે ચ તથા કુર્યાત્ વિશેષમધુનોચ્યતે

પદ્મક્ષેત્રે અરે વિપ્ર પશ્ચિમાદિ સમાયજેત્।
પશ્ચિમે દ્વારદેશે તુ યોજયેદ્ભૂષાણાદિ વૈ

અન્યાનિ સર્વકર્માણિ પૂર્વવત્તુ સમાચરેત્।
બિમ્બે સંપૂજયેત્ પશ્ચાત્ કમલં પૂર્વવદ્ભૂવેત્

ચતુષ્ટયં પ્રદદ્યાત્તુ અઙ્ગાદીનાઞ્ચ યોજયેત્‌।
અઙ્ગાનામપ્યુપાઙ્ગાનાં લાઞ્છનાનામપિ દ્વિજ

ભૂષણાનાં ચ શક્તીનાં તથૈવ વિહગેશિતુઃ।
પીઠપાદુકપાત્રાણાં ધૂપદીપાદિકં તતઃ

આચાર્યસાધકાનાં ચ વાહનાનાં તથૈવ ચ।
ગીતવાદિત્રપાત્રાણાં શઙ્ખાદીનાં તથૈવ ચ

વેદં ગીતં ચ વાદ્યઞ્ચ દીપં નીરાજનં પરમ્।
પાયસાદિનિવેદ્યાન્તં તામ્બૂલઞ્ચ નિવેદયેત્

મૂર્તિબિમ્બે તથા કુર્યાદ્ધોમકુણ્ડે તથૈવ ચ।
ઉપચારાદિ સર્વેષા માજ્યેનાહુતિં હુવેત્

ઊર્ધ્વાદિમેખલાનાં ચ તત્પાત્રાણાં તથૈવ ચ।
પરિકુણ્ડેષુ સર્વેષુ પૂર્વાદિક્રમયોગતઃ

ત્રિતયં દ્વિતયં વાપિ એકં વાપિ નિયોજયેત્।
પૂર્વોક્તદ્રવ્યનિચયે હોમં કુર્યાદ્વિ ચક્ષણઃ

દેવીનાં કર્મબિમ્બાનાં ત્તત્પાત્રે નિયોજયેત્।
સ્તોત્રૈઃ સ્તુત્વા મુનિશ્રેષ્ઠ વિકિરેત્પુષ્પજાલકૈઃ

યાત્રોત્સવં તથા કુર્યાત્ અપરાહ્ણે તુ દેશિકઃ।
નૈકૈઃ પરિકરૈ ર્યુક્તં બહુદીપસમન્વિતમ્

નવાહઞ્ચૈવ સપ્તાહં પઞ્ચાહં ત્રિતયં તથા।
એકાહં વાપિ વિપ્રેન્દ્ર પૂર્વં સંકલ્પમાચરેત્

યથાચોત્સવવત્કુર્યાત્ વાહનારોહણં વિભો-।
સમાપ્તિદિવસે રાત્રૌ તતસ્સન્ન્યાસમાચરેત્

પૂજનં પૂર્વવત્કુર્યાત્ પ્રાયશ્ચિત્તાહુતિં હુવેત્।
શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા આલયં સંપ્રવેશયેત્

આરોપિતપવિત્રાપિ આચાર્ય સ્સ્વયમાચરેત્।
દ્વિજાદિ સર્વવર્ણાનાં ભક્તાનાં ભાવિતાન્મનામ્

પવિત્રકગણં તદ્વત્ દાપયેચ્ પૃથક્ પૃથક્।
પવિત્રધારણાદ્વિપ્ર સર્વપાપહરં ભવેત્

સર્વયજ્ઞફલં ચૈવ સર્વતીર્થફલં ભવેત્।
અપરેઽહનિ સંપ્રાપ્તે તીર્થપાર્શ્વં સમાનયેત્

તીર્થદેશં સમાસાદ્ય તીર્થસ્નાનં સમાચરેત્।
યથા અવભૃતં કુર્યાદુત્સવેન સહૈવ હિ

ગોભૂહિરણ્યવસ્ત્રાદ્યૈ રાચાર્ય સ્સંપ્રદાપયેત્।
આલયં સંપ્રવિશ્યાથ મણ્ડપે સન્નિવેશયેત્

વિષ્વક્‌સેનં સમભ્યર્ચ્ય ગર્ભગેહે નિવેશયેત્।
આચાર્યં પૂજયેત્પશ્ચાત્ રત્નહેમાઙ્ગુલીયકૈઃ

ગોભૂહિરણ્યવસ્ત્રાદ્યૈ રાચાર્યં સંપ્રપૂજયેત્।
તદર્ધમૃત્વિજાઞ્ચૈવ યથાચોત્સવવદ્ભવેત્

સર્વશક્તિકરં સર્વં મુખ્યં સાધનમુત્તમમ્।
રાજ્ઞો રાષ્ટ્રસ્ય સુખદમાયુરારોગ્યવર્ધનમ્

પ્રજાનાં વાસુદેવસ્ય પવિત્રારાધનં પરમ્।
પવિત્રારાધનં વિષ્ણોઃ શઅરદ્ધયા ચ કરોતિ યઃ

સ યાતિ બ્રહ્મણઃ સ્થાનં વિષ્ણુસાયુજ્યમુત્તમમ્।
સર્વપાપવિનિર્મુક્ત સ્સર્વદુઃ ખવિવર્જિતઃ

વિશેષવચનં વક્ષ્યે શૃણુ ગુહ્યં મહામુને
યથાશ્વમેધં વિપ્રાણાં રાજસૂયઞ્ચ ભૂભુજામ્

યથાસ્વધા પિતૄણાં ચ સુરાણામમૃતં યથા।
નરાણાં જાહ્નવીતોયં દેવાનામચ્યુતો યથા

તથા હિ દેવદેવસ્ય પવિત્રારાધનં પરમ્।
અધિવાસનકાલે તુ પ્રાસાદપરિવેષ્ટનમ્

પઞ્ચરંગેણ સૂત્રેણ ઉક્તસૂત્રેણ? વા ભવેત્।
મણ્‍ડપઞ્ચ તથાવેષ્ટ્ય તથા ભૂષણપાત્રકમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
પવિત્રારોહણં નામ ચતુર્વિંશોઽધ્યાયઃ
---------------*****************---------------