અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 23

અથ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ
ભગવાન્---
તુલસ્યારોપણે ચૈવ દમનારોપણં ભવેત્।
ચમ્પકારાધને વિપ્ર તથા કર્મ સમાચરેત્

ચઙ્કુરાર્પણં તતઃ કુર્યાત્ તથા વૈ કૌતુકત્રયમ્।
નિશિ પૂજાવિધાનઞ્ચ અધિવાસઞ્ચ ભૂષણમ્

ત્રિસ્થાનયજનં ચૈવ હોમકર્મવિધિ સ્તથા।
સ્નપનં તુ વિશેષેણ નાલિકેરજલૈર્ભવેત્

કેવલં ગન્ધતોયે વા તદભાવે વિશેષતઃ।
અધિવાસવિધૌ બ્રહ્મન્ સદ્યો દ્રવ્યાધિવાસનમ્

યાત્રાકાલે તુ વિપ્રેન્દ્ર પુષ્પદામ પ્રશસ્યતે।
વિકિરેત્ સર્વતો વિપ્ર પુષ્પૈર્ગ.....નૈર્યથા

અન્યાનિ સર્વકર્માણિ પૂર્વવત્કારયેદ્‌દ્વિજ।
ચમ્પકાનામભાવે તુ પાટલં પરિકીર્તિતમ્

વૈશાખે તુ વિશેષેણ સન્ન્યાસં સમ્યગાચરેત્।
બ્રાહ્મણાદીનાં વર્ણાનાં તત્પ્રસાદં પ્રદાપયેત્

સ્નપને તુ વિશેષેણ કેવલં પુષ્પતોયકમ્।
ગન્ધોદકમથો વાપિ નાલિકેરરસન્તુ વા

પત્રપુષ્પોત્સવે વિપ્રે ભૂષણૈઃ પરિભૂષયેત્।
ફલોત્સવેષુ સર્વેષુ પૂરણં સંપ્રકીર્તિતમ્

ગન્ધોત્સવેષુ સર્વેષુ લેપનં સમ્યગાચરેત્।
અનૂરાધે વિશેષેણ ફલોત્સવમથાચરેત્

ફલોત્સવવિધિં વક્ષ્યે સમાસાદવધારય
કદલીપનસઞ્ચામ્રં ફલાનાં સંમ્પ્રકીર્તિતમ્

ત્વજાર્ક્ષસંયુતં ન્યૂનં બીજપૂરન્તુ ચાક્ષતમ્।
પનસં વિવિધં પ્રોક્તં પનસં ક્ષુદ્રસંજ્ઞકમ્

ક્ષુદ્રંન્તુ વર્જયેદ્વિપ્ર સર્વદા પૂરકર્મણિ।
કદલી ત્રિવિધં પ્રોક્તં ત્રિવિધં યોગ્યમેવ ચ

સહકારે તથાપ્રોક્તં હારીતં રક્તપીતકમ્।
ત્રિવિધં પૂરણે યોગ્યં ક્રમુકે ચદ્રપૂરકમ્

હારીતં પીતકં રક્તં પૂરણે સર્વકં? ભવેત્।
અઙ્કુરાવાહનઞ્ચૈવ ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં તથા

કૌતુકન્તુ યથા ચૈવ પ્રાતઃ સ્નપનમેવ ચ।
દ્વારપૂજાવિધિશ્ચૈવ ચતુઃ સ્થાનાર્ચનક્રિયા

મૂલબિમ્બાર્ચનં ચૈવ નૈવેદ્યં બલિરેવ ચ।
અધિવાસદિને વિપ્ર શિવમાનેન પૂરયેત્

તદ્‌દ્રવ્યેણબલિં કુર્યાદ્ધોમકર્મ તથાભબેત્।
દ્વિગુણં ત્રિગુણં ચૈવ ચાતુર્ગુણ્યન્તદન્તિકે

વાસુદેવાદિભિર્મન્ત્રૈ શ્ચતુર્વેદાદ્યકૈસ્તુ વા।
શાખાદ્યત્રિતયં વાપિ વિષ્ણુસૂક્તતૃતીયકમ્

અઙ્ગાદીનાં વિશેષેણ મુષ્ટિમાનેન પૂરયેત્।
શ્રિયાદીનાં વિશેષેણ જાનુમાનેન પૂરયેત્

કર્માર્ચાદિબિમ્બાનાં પાદમાનેન પૂરયેત્।
એકૈકં હોમકાર્યે તુ બલિકર્મણિ મુષ્ટિકમ્

ઉત્સવં કારયેદન્તે વિકિરેત્ફલપૂરકૈઃ.
મણ્ડપે સન્નિવેશ્યાથ તતસ્સન્ન્યાસમાચરેત્

પૂજાપૂર્વં તતઃ કુર્યાત્ પૂર્વવત્પરિવાપયેત્।
શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા ગર્ભગેહે નિવેશયેત્

પનસાનામભાવે તુ સહકારૈઃ પ્રપૂરયેત્।
સહકારફલાભાવે મોચકૈઃ પરિપૂરયેત્

ત્રયં ત્રિમાને વા વિપ્ર માસમૃક્ષે સમર્ચયેત્।
શ્રાવણે માસિ વિપ્રેન્દ્ર બીજપૂરાષ્ટકૈર્યજેત્

તદભાવે તુ વિપ્રેન્દ્ર આર્દ્રપૂગીફલૈ ર્યજેત્।
માસેચાશ્વયુજે વિપ્ર જલજૈઃ પરિતો યજેત્

પઙ્કજોત્સવં તુ કુર્યાત્ જલજૈ શ્ચૈવ દેશિકઃ।
જલજં ત્રિબિધં પ્રોક્તં ઉત્પલં ત્રિવિધં ભવેત્

પઙ્કજાનામભાવે તુ જાતિપુષ્પૈઃ પ્રપૂજયેત્।
પૂર્વવત્સકલં કર્મ કાર્યં વિપ્રવરેણ તુ

રક્તપઙ્મૈ સ્તથા શ્વેતૈઃ કલ્હારૈ સ્તદભાવતઃ।
તદ્દલૈ ર્મણ્ડલં કુર્યાત્ યાનાલંકૃતમેવ ચ

વિમાનં પુષ્કરૈઃ કુર્યાત્ પુષ્પવૃષ્ટિ સ્તથા ભવેત્।
પઙ્કજોત્સવકે વિપ્ર મણ્ડલં બહુપઙ્કજમ્

કલ્હારોત્સવકે વિપ્ર માર્જનાભુવનં ભવેત્।
ઉત્સવં પૂર્વવત્કુર્યાત્ ઉત્સવાન્તે વિસર્જયેત્

શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા તતઃ પ્રોક્ષણપૂર્વકમ્।
ઉત્સવાન્તે વિશેષેણ ગર્ભગેહં પ્રવેશયેત્

મહાકુમ્ભં સમાદાય મૂલબેરે સમર્ચયેત્।
શુદ્ધસ્નાનં તતઃ પશ્ચાત્ પુનઃ સર્વાણિ કારયેત્

ગજોત્સવે તુ વિપ્રેન્દ્ર વિશેષસ્ત્વધુનોચ્યતે।
અઙ્કુરં નિશિકાર્યં ચ પ્રાતઃ કાર્યઞ્ચ પૂર્વવત્

ગન્ધાધિવાસનં કાલે મિશ્રગન્ધૈઃ પ્રલેપયેત્।
અધિવાસન્તુ તત્કાલે સ્નપનં ગન્ધતોયકૈઃ

અષ્ટોત્તરશતૈઃ કુમ્ભૈ રેકાશીતિઘટૈસ્તુ વા।
પટ્‌ત્રિંશૈઃ કલશૈ ર્વાપિ યથાવિત્તાનુસારતઃ

કર્પૂરં પૂર્વંવત્પ્રોક્તં કુઙ્કુમં તદનન્તરમ્।
ચન્દનન્તુ તતઃ પશ્ચાત્ વલ્મીકં તદનન્તરમ્

અથવા મિશ્રિતં વાપિ તથારં પ્રથમં ભવેત્।
નાભ્યા તન્તુ દ્વિતીયં સ્યાત્તૃતીયં જાનુમાનકમ્

ચતુર્થં પાદમાનં સ્થાદ્દેવીભ્યાં કટિમાનકમ્।
મૂલબેરે તથા પ્રોક્તં માનં વૈ દ્વિજ સપ્તકમ્

લેપભિત્તિપટસ્થે તુ કર્માર્ચાયાં સમાચરેત્।
કલશસ્નપને વિપ્ર કેવલં ગન્ધતોયકમ્

ઘૃતં ચ ક્ષીરમેકં વા નલિકેરજલં તુ વા।
ગન્ધાભાવે વિશેષેણ હીબેરં સંપ્રશસ્યતે

કાર્તિકે માસિ દ્વાદશ્યાં ગન્ધાલેપનમાચરેત્।
ઉષઃ કાલે વિશેષેણ કૈશિકીં ગીતિમાચરેત્

પ્રત્યુષઃ પૂજનં કુર્યાત્ સ્નાનકર્મવિવર્જિતમ્।
માર્ગશીર્ષાખ્યમાસે તુ હ્રીબેરૈર્બા સમાચરેત્

ક્રમુકાદિફલૈર્વાપિ માસઋક્ષે સમાચરેત્।
પૌષ્યેમાસિ ચ માસર્ક્ષે રાજનીસારલેપનમ્

સ્નપને તુ વિશેષેણ રજનીનીરમુત્તમમ્।
ચૂર્ણસ્નાનયુતં વાપિ ઉક્તદ્રવ્યઘટૈસ્તુ વા

લેપનં પૂર્વવત્કુર્યાત્ અઙ્કુરાદિક્રિયાં તથા।
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તો માસોત્સવવિશેષકઃ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
માસોત્સવવિધિર્નામ ત્રયોવિંશોઽધ્યાયઃ
---------------***************--------------