અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 22

અથ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્---
માસોત્વવિધિં વક્ષ્યે સમાસાચ્છૃગુ સાંપ્રતમ્।
માસિ માસિ વિશેષેણ દ્વાદશ્યાં વિષુવદ્વયે

નક્ષત્રેષુ ચ સર્વેષુ શ્રવણં ચોત્તમં ભવેત્।
તિથીનાં દ્વાદશી શ્રેષ્ઠા વારાણાં શુક્રવાસરમ્

યોગાનાન્તુ વ્યતીપાતં કરણાનાન્તુ વિષ્ટિકમ્।
માસિ માસિ વિશેષેણ દ્વાદશ્યાન્તુ સમર્ચયેત્

અમાવાસ્યાં પૌર્ણમાસ્યાં માસાર્ધે વા સમર્ચયેત્।
દ્વાદશ્યાન્તુ વિશેષેણ મણ્ડલારાધનં ચરેત્

અમાવાસ્યાં વિશેષેણ કલશૈસ્સ્નપનં ચરેત્।
ઘૃતં વા ક્ષીરમેવ સ્યાન્નાલિકેરજલં તુ વા

ઉક્તદ્રવ્યમથો વાપિ યજમાનેચ્છયા ગુરુઃ।
શ્રવણે તુ વિશેષેણ ચતુસ્સ્થાનાર્ચનં ચરેત્

માનસક્ષેત્રેકે બ્રહ્મન્ પત્રપુષ્પાદિકં ન્યસેત્।
માઘમાસે તુ માઘર્ક્ષે દમનારોપણં ચરેત્

ફલ્ગુને માસિ ઋક્ષે ચ તુલસ્યારોપણં ચરેત્।
ચૈત્રે તુ માસે ઋક્ષે તુ ચમ્પકારાધનં ચરેત્

વૈશાખમાસે ઋક્ષે ચ શતપત્રેણ પૂજયેત્।
જ્યેષ્ઠમાસે વિશેષેણ ફલોત્સવવિધિં ચરેત્

અનૂરાધે તુ વિપ્રેન્દ્રામાવાસ્યાં શ્રવણેઽપિ વા।
સ્નાપયેત્સહસ્રકલશૈઃ તદર્ધૈ ર્વા તદર્ધકૈઃ

અષ્ટોત્તરશતૈ ર્વાપિ તન્ન્યૂનં ન સમાચરેત્।
ઉક્તદ્રવ્યયુતૈ ર્વાપિ કેવલં ક્ષીરમેવ વા

ઘૃતં વા કેવલં વિપ્ર નાલિકેરજલં તુ વા।
આષાઢે માસિ માસર્ક્ષે સહકારફલૈ ર્યજેત્

શયનં કારયેદ્વિપ્ર ચાતુર્માસ્યે તુ પૂર્વતઃ।
શ્રવણે માસિ માસર્ક્ષે પૂજયેત્કદલીફલૈઃ

તન્માસે તુ દ્વાદશ્યાં પવિત્રારોહણં ચરેત્।
જયન્ત્યુત્સવ મષ્ટમ્યાં શ્રાવણે કૃષ્ણપક્ષકે

ભાદ્રપદે માસિ ઋક્ષે પઙ્કજારાધનં ચરેત્।
આશ્વયુજે માસિ ઋક્ષે શ્વેતપદ્મૈ સ્સમર્ચયેત્

તન્માસે તુ વિશેષેણ શયનોત્થાપનં ચરેત્।
કાર્તિકે માસિ માસર્ક્ષે દીપારોહણમાચરેત્

તન્માસે સકલે વિપ્ર વૃશ્ચિકારાધનં ચરેત્।
માર્ગશીર્ષે માસિ ઋક્ષે ગન્ધાલેપન માચરેત્

તન્માસે પૂર્વપક્ષે તુ વેદાધ્યયન માચરેત્।
અધ્યયનોત્સવં કુર્યાદ્દગ વા સપ્તકં ભવેત્

યદ્વા પઞ્ચ દિનં વિપ્ર ત્ર્યહં વાથ સમાચરેત્।
વિંશદ્દિનમથોવાપિ દેવાન્ સર્વાંશ્ચ શ્રાવયેત્

બ્રાહ્મણૈ ર્મૂર્તિમન્ત્રૈશ્ચ વેદપારગતૈરપિ।
ઉત્સવં કારયેન્નિત્યં વાહનં નિજપૂર્વકમ્

કુમ્ભમણ્ડલહોમં ચ વર્જયેત્તત્ર કર્મણિ।
પુષ્યે માસિ ચ માસર્ક્ષે હરિદ્રાલેપનં ચરેત્

તન્માસે તુ વિશેષેણ વનભોજન માચરેત્।
તિલદાનં માઘમાસે પિતૄણાં પિણ્ડમાચરેત્

માસકર્મ ઇતિ પ્રોક્તં તદ્વિધાનં પ્રચક્ષતે।
પત્રપુષ્પવિધૌ બ્રહ્મન્ પવિત્રારોપણં ચરેત્

ફલપૂજાદિકં વિપ્ર પૂરણં સમ્યગાચરેત્।
ગન્ધપૂજાવિધૌ બ્રહ્મન્ લેપનં સમ્યગાચરેત્

પ્રથમઞ્ચાકુરં વાપિ મણ્ડપાલંકૃતિં તથા।
શુદ્ધસ્નાનં તૃતીયઞ્ચ ચતુર્થે દ્વારપૂજનમ્

ચતુસ્સ્થાનાર્ચનઞ્ચૈવ પઞ્ચમં સમુદાહતમ્।
ષષ્ઠં કૌતુકબિમ્બં સ્યાત્તતશ્શયનકલ્પનમ્

શયનાધિવાસને ચૈવ રક્ષા કાર્યા તતઃ પરમ્।
પ્રાતસ્સ્નાનં તતઃ કુર્યાત્ કલશૈસ્સ્નપનં ભવેત્

દ્વારપૂજાવિધાનઞ્ચ ચતુસ્સ્થાનાર્ચનં તથા।
નિવેદનં બલિઞ્ચૈવ ભૂષણારોપણં તથા॥
ભૂષણારોપણં વિપ્ર પૂજાયાસ્સંપુટં ભવેત્।
વેદઘોષં તતઃ શ્લોકદાનં નીરાજનં તથા

ગીતં વાદ્યં તથા નૃત્તં હોમદ્રવ્યબલિં ર્ભવેત્।
યાત્રોત્સવં તતઃ કુર્યાત્ તત્પ્રસાદપ્રદાપનમ્

પૂજાવરોહણં ચૈવ પુનઃ પૂજાં સમાચરેત્।
શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા તથાસ્થાનનિવેશનમ્

દક્ષિણાં સુપ્રદાનઞ્ચ ઇતિ કર્મક્રમં વિદુઃ।
એતત્કર્મક્રમેણૈવ સર્વકર્માણિ કારયેત્

પ્રથમં નાભિમાનઞ્ચ દ્વિતીયઞ્ચોરુમધ્યગમ્।
તૃતીયં જાનુમાનન્તુ ચતુર્થં પાદમાનકમ્

પુષ્પપત્રપવિત્રેષુ પ્રમાણં પરિકીર્તિતમ્।
કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડેષુ એતન્માનમુદાહૃતમ્

સ્થૂલમાનં તથાપ્રોક્તં દેવીભ્યાં નાભિમાનકમ્।
સ્થૂલયા સઙ્ગબિમ્બાનાં નાભિમાનં પ્રશસ્યતે

ભૂષણાયુધશક્તીનાં તાલમાનં પ્રશસ્યતે।
પૂરણેતુ વિશેષેણ માનં વક્ષ્યામિ સુવ્રત

પ્રથમં પીઠમાનન્તુ દ્વિતીયં જાનુમાનકમ્।
તૃતીયમૂરુમધ્યસ્થં ચતુર્થં કટિમાનકમ્

કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડેષુ શિવમાનેન કલ્પયેત્।
શિવં શિવદ્વયઞ્ચૈવ વિશિવઞ્ચ ચતુશ્શિવમ્

કેવલં પ્રસ્થામાનેન ઉપકુમ્ભે પ્રપૂરયેત્।
મૂલબિમ્બે વિશેષેણ પૂર્વવન્માનમીરિતમ્

વાસુદેવાદિભિર્મન્ત્રૈઃ પૂજયેદ્દેશિકઃ સ્વયમ્।
બલિકર્મણિ વિપ્રેન્દ્ર મુષ્ટિમાનં પ્રચક્ષતે

લેપને તુ વિશેષેણ માનં વક્ષ્યામિ સુવ્રત।
આકણ્ઠસ્થાનપર્યન્તં પ્રથમં પરિલેપયેત્

સ્થાનાન્નાભ્યવધિ બ્રહ્મન્ દ્વિતીયં પરિલેપયેત્।
નાભ્યા કટ્યવધિ બ્રહ્મન્ તૃતીયં પરિચક્ષતે

અક્ષાત્પાદાવધિ યાવત્ ચતુર્થં પરિલેપયેત્।
આકણ્ઠાન્નાભિપર્યન્તં દેવીભ્યાં માનમીરિતમ્

પૂરમે પાદમાનં સ્યાત્ અન્યેષાં પાદમાનકમ્।?
દમનારોપણાત્પૂર્વે મઙ્કુરાનર્પયેત્ સુધીઃ

મણ્ડપં સમલંકૃત્ય પૂર્વેદ્યુશ્ચ નિશામુખે।
કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડઞ્ચ કારયેદ્વિધિચોદિતમ્

ચક્રાબ્જમણ્જલં કૃત્વા ભદ્રકાખ્યમથાપિ વા।
યંત્રમણ્ડલકં વાપિ યજમાનેચ્છયા ગુરુઃ

દ્વારાદિયજનં કુર્યાત્ પુણ્યાહં વાચયેત્સુધીઃ।
સ્નપનં કારયેદ્ધીમાન્ ક્ષીરાદિદ્વાદશે ઘટે

તદ્બેરં સમલંકૃત્ય વિષ્ટરે સન્નિવેશયેત્।
મણ્ડપસ્ય તુ પાશ્ચાત્યે કુમ્ભે સંપૂજયેદ્ધરિમ્

મણ્ડલે પૂજયેદ્દેવં નારાયણમનામયમ્।
બિમ્બમભ્યર્ચયેદ્વીમાન્ હોમકર્મ સમાચરેત્

નિવેદનં તતઃ કૃત્વા તત્તત્સ્થાને બલિં ક્ષિપેત્।
કૌતુકં તણ્ડુલે ન્યસ્ય નીત્વા ધામપ્રદક્ષિણમ્

ભેરીનાદ સમાયુક્તમાધારોપરિ વિન્યસેત્।
દેવમભ્યર્ચ્ય ચાર્ઘ્યાદ્યૈઃ બન્ધયેદ્દક્ષિણે કરે

પુનઃ પૂજાં તતઃ કૃત્વા અપૂપાદિ નિવેદયેત્।
દમનાઙ્કુરમાહૃત્ય ક્ષાલયેચ્છુદ્ધતોયકૈઃ

કદલીત્વવિશેષેણ દીર્ઘપત્રે પુરન્ધ્રગૈઃ।
વરંકારયેદ્ધીમાન્ પૂર્વોક્તેનૈવ વર્ત્મના

પૃથક્ પાત્રે નિવેશ્યાથ અધિવાસનમાચરેત્।
દેવમણ્ડપયો ર્મધ્યે વ્રીહિપીઠં સમાચરેત્

તસ્યોપરિ ન્યસેત્પાત્રં દહનાપ્યાયનં ચરેત્।
સૌરભેયીં પ્રદર્શ્યાથ પૂજયેદ્ગન્ધપુષ્પકૈઃ

કિરાટાદ્યૈશ્ચ? મન્ત્રૈશ્ચ પાતયેદપરેણ તુ।
અધિવાસજમાદાય યોજયેત્કુમ્ભમૂર્ધનિ

પૂજયા સંપુટીકુર્યાત્ ગીતવાદ્યાદિકં ચરેત્।
અધિવાસસ્રજં? વિપ્ર નાભિમાનં પ્રચક્ષતે

શયને સન્નિવેશ્યાથ રક્ષાં કુર્યાત્સમન્તતઃ।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે સ્નપનં સમ્યગાચરેત્

અષ્ટોત્તરશતૈ ર્વાપિ એકાશીતિઘટૈસ્તુ વા।
સ્નપનાર્થે તુ દેવેશમાનયેત્સિંહવિષ્ટરે

વર્ધન્યાઞ્ચ તતો દદ્યાત્ પૂજયા સંપુટીકૃતઃ।
ગીતનૃત્તાદિકાન્ સર્વાન્ દર્શયેદ્દેવસન્નિધૌ

નમસ્કૃત્ય યથાન્યાયં સ્તુત્વા દેવં પ્રણમ્ય ચ।
મણ્ડલે યોજયેત્ પશ્ચાત્ કુમ્ભવદ્દેશિકોત્તમઃ

મણ્ડલસ્થં વિશેષેણ તત્કાલે સંપ્રવેશયેત્।
અઙ્ગાનામપ્યુપાઙ્ગાનાં લાજાન્તાનામપિ દ્વિજ

ભૂષણાનાં ચ શક્તીનાં તથા ચ વિહગેશિતુઃ।
અર્ઘ્યાદીનાન્તુ પ્રાત્રાણાં ધૂપદીપપ્રકાણ્ડકૈઃ

મૂલબેરે યથા કુર્યાત્ હોમકુણ્ડે તથા ભવેત્।
એવં કૃત્વા વિધાનેન દ્વારસ્થાનાદીનાં ચરેત્

આલયાઙ્ગસ્થબિમ્બાનાં ચણ્ડાદીનાં વિશેષતઃ।
એવંબિધાનસંયુક્તં તત્તદ્‌દ્રવ્યૈ ર્બલિં ક્ષિપેત્

અપરાહ્ણે તુ સંપ્રાપ્તે યાનમારોપ્ય દેશિકઃ।
ધામપ્રદક્ષિણં કૃત્વા વીથ્યાવરણપશ્ચિમમ્

મણ્ડપે સન્નિવેશ્યાથ સન્ન્યાસં ચૈવ કારયેત્।
શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા દક્ષિણાં સંપ્રદાપયેત્

યતીનાં બ્રાહ્મણાદીનાં પ્રસાદં પરિદાપયેત્।
યઃ કરોતિ નરો ભક્ત્યા સ યાતિ બ્રહ્મણઃ પદમ્

અશ્વમેધાષ્ટકં પુણ્યં વાજપેયત્રયં તથા।
સર્વપાપક્ષયં ચૈવ સર્વોપદ્રવનાશનમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચારાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
દમનારોપણં નામ દ્વાવિંશોઽધ્યાયઃ।
------------**************-----------------