અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 18

અથ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
અગ્નિકાર્યમથો વક્ષ્યે સઙ્ગ્રહાન્મુનિસત્તમ।
પચનાલયમાસાદ્ય દ્વારમભ્યર્ચ્ય સાધકઃ

ચુલ્લ્યાં દક્ષિણતો વિપ્ર હોમકુણ્ડં સમાચરેત્।
ચતુરશ્રં સમંચૈવ યોનિનાભિસમન્વિતમ્

મેખલાત્રયસંયુક્તં પીઠકાદિસમન્વિતમ્।
કુણ્ડસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે આસને તુ સમાવિશેત્

શ્રીકરં વિસ્તરે પાર્શ્વે ઉલ્લેખનમથાચરેત્।
પૂર્વાગ્રે ત્રિભિરૈખૈશ્ચ ઉત્તરાગ્રે તથૈવ ચ

પૂર્વાગ્રં યામ્યસૌમ્યં સ્યાદુત્તરાગ્રં તુ પશ્ચિમમ્।
અગ્નિં સમિન્ધયેત્પશ્ચાત્ પ્રાણાયામમથાચરેત્

દર્ભૈઃ પરિસ્તરેત્તત્ર વાસુદેવાદિમન્ત્રતઃ।
કુણ્ડસ્યોત્તરપાર્શ્વે તુ દર્ભૈસ્તત્ર પરિસ્તરેત્

પાત્રાણાં સાદનં કુર્યાદ્વિતયુગ્મેન સાધકઃ।
આજ્યપાત્રં તથા દર્વીં પ્રોક્ષણીં પ્રણીતામપિ

ઇધ્મં દર્વીં વિશેષેણ સાધયેન્મન્ત્રવિત્તમઃ।
પ્રોક્ષણીં પુરતો ન્યસ્ય પવિત્રં તત્ર નિક્ષિપેત્

પૂરયેજ્જલપાત્રેણ તત્રોત્પ્લાવનમાચરેત્।
તજ્જલૈઃ પ્રોક્ષયેત્પાત્રાણ્યુત્તાનં સમ્યગાચરેત્

પુનશ્ચ પ્રોક્ષણં કુર્યાત્ પ્રણીતાં પુરતો ન્યસેત્।
ઉન્પ્લાવનં પૂર્વવત્કૃત્વા દર્ભેણ ચ વિધાનતઃ

લલાટસમમુદ્ધૃત્ય સ્થાપયેન્મેકલોપરિ।
અગ્નેરુત્તરપાર્શ્વે તુ બ્રહ્મકૂર્ચં વિનિક્ષિપેત્

બ્રહ્માણમર્ચયેદ્વિદ્વાન્ અર્ઘ્યગન્ધાદિભિઃ ક્રમાત્।
આજ્યપાત્રં સમાદાય આજ્યં નિક્ષિપ્ય સાધકઃ

અગ્નેરુત્તરપરાર્શ્વે તુ અઙ્ગારાન્વિભજેત્તતઃ।
વિભજ્યોર્ઘ્વે પ્રતિષ્ઠાપ્ય દર્ભાનાદીપયેત્તતઃ

દર્ભાગ્રૌ તત્ર નિક્ષિપ્ય પુનરાદીપ્ય દર્શંયેત્।
આજ્યપાત્રં સમુદ્ધૃષ્ય અઙ્ગારાન્ સહયોજયેત્

આદાય પુરતો ન્યસ્ય ઉત્પ્લાવનં સમ્યગાચરેત્।
કૂર્ચમગ્રે વિનિક્ષિષ્ય સૌરભેયીં પ્રદર્શયેત્

દર્વીમાદાય સવ્યેન અપસવ્યેન દર્ભકમ્।
ત્રિધા સન્તાપયેદ્વિદ્વાન્ દર્ભાનગ્નૈ વિનિક્ષિપેત્

પરિધિં વિન્યસેદ્વિપ્ર આજ્યં દક્ષિણમુત્તરે।
પરિષેચનં ક્રમાત્ કૃત્વા ઊર્ધ્વં વિન્યસ્ય કોણયોઃ

અનુયાજન્ન્યસેદ્વિદ્વાન્ પ્રણીતાં મુખમધ્યમે।
ઇધ્મહોમં તતઃ કૃત્વા આઘારં જુહુયાત્તતઃ

અનિલાદ્યગ્નિપર્યન્તમાઘારં પ્રથમં હુવેત્।
નૈરૃતાદીશ પર્યન્તમાઘારં તુ દ્વિતીયકમ્

અગ્નેસ્સવ્યાપસવ્યે તુ અગ્નેસ્સોમેન હૂયતે।
દેવીં દેવં તતો દદ્યાદૃતુસઙ્ગમનં પરમ્

ઉભાભ્યામપિ સઞ્જાતમગ્નિં ચ પરિચિન્તયેત્।
હોમાન્તાદિક્રિયાં? કૃત્વા આજ્યેન દ્વિજસત્તમ

સમિદાજ્યેન ચરુણા પ્રત્યેકં ષોડશાહુતીઃ।
જિહ્વાહોમં તતઃ કૃત્વા જ્ઞાત્વા શક્તિં ચ હોમયેત્

નિત્યહોમં વિશેષેણ ક્રમાદ્વક્ષ્યે વિશેષતઃ।
અગ્નિં સમિન્ધયેત્પશ્ચાત્ પ્રાણાયામં ચ કારયેત્

પરિષેચનં ક્રમાત્કૃત્વા અગ્નિં ધ્યાત્વા સમર્ચયેત્।
સમિદાજ્યેન ચરુણા યદ્વા આજ્યેન વા ભવેત્

મૂલમન્ત્રત્રયેણૈવ ત્રિર્દ્રવ્યૈઃ પરિહોમયેત્।
દ્વાદશાષ્ટાહુતીર્વાપિ બલિં દદ્યાત્સમન્તતઃ

આત્મનઃ પુરતશ્ચૈવ પિતૄણાં પિણ્ડમાચરેત્।
દર્ભૈઃ પરિસ્તરેત્પશ્ચાત્ કબલત્રયમાચરેત્

પિતૃમાતૃગણાભ્યાં વૈ વિશ્વેદેવા અનન્તરમ્।
કબલત્રિતયં દદ્યાદ્વામહસ્તેન દેશિકઃ

જલપૂર્વં પ્રદદ્યાત્તુ પશ્ચાદ્વૈ પરિષેચનમ્।
પિતૄણાં સંવિભાગેન દેવદેવઃ પ્રસીદતિ

દેવદેવપ્રસાદેન સર્વસિદ્બિકરં ભવેત્।
બલિકાર્યં પ્રવક્ષ્યામિ સમાસાદવધારય

બલિઞ્ચ પૂર્વતઃ કૃત્વા પશ્ચાદુત્સવમાચરેત્।
ચરુપાત્રં ચ પુષ્પઞ્ચ ઘણ્ટાં વૈ ધૂપપાત્રકમ્

બલિદાને વિશેષેણ શઙ્ખભેરીરવાકુલૈઃ।
ગર્ભદ્વારાદિ પીઠાન્તં બલિં દદ્યાદ્વિચક્ષણઃ

કુમુદાદિ ગણાનાં ચ ઇન્દ્રાદીનાં પૃથક્ પૃથક્।
મુષ્ટ્યા પરિમિતૈ ર્દ્રવ્યૈઃ ત્રિર્દદ્યાત્ બલિકર્મણિ

પૂર્વમભ્યર્ચ્ય ચાર્ઘ્યાદ્યૈ ર્જલપૂર્વં વિનિક્ષેપેત્।
ઘણ્ટાશબ્દેન સંયુક્તં બલિવાદ્યેન સંયુતમ્

ચણ્ડં ચૈવ પ્રચણ્ડં ચ શઙ્ખપદ્મનિધીંસ્તથા।
ભદ્રં ચૈવ સુભદ્રં ચ તથા ધાતૃવિધાતૃકૌ

જયં ચ વિજયં ચૈવ તત્તદ્‌દ્વા રેષુ પૂજયેત્।
શઙ્ખં ચક્રં ગદાં પદ્મં મુસલં ખઙ્ગમેવ ચ

શાર્ઙ્ગં ચ વનમાલાં ચ અન્તરાવરણે સ્થિતાન્।
કુમુદં કુમુદાક્ષઞ્ચ પુણ્‍ડરીકં ચ વામનમ્

શઙ્કુકર્ણં સર્વનેત્રં સુમુખં સુપ્રતિષ્ઠિતમ્।
ઇન્દ્રમગ્નિં યમં ચૈવ નિરૃતિં વરુણં તથા

વાયું સોમં તથૈશાનં તૃતીયાવરણે સ્થિતમ્।
વિસ્વેશ્વરં ચ દિગ્ભાગે ક્ષેત્રપાલબલિં દદેત્

પીઠોપરિ વિશેષેણ સર્વભૂતબલિં ક્ષિપેત્।
એવં દત્વા વિધાનેન નિત્યોત્સવમથાચરેત્

બલિબિમ્બં સમાદાય યાનમારોષ્ય દેશિકઃ।
છત્રચામરસંયુક્તં બહૂદીપસમન્વિતમ્

અનેકૈઃ પરિકરૈર્યુક્તં ગીતવાદ્યસમન્વિતમ્।
આનયેદ્દેવદેવેશં પ્રાદક્ષિણ્યેન મન્દિરમ્

એકધા વા દ્વિધા વાપિ ત્રિધા વાપિ પરિભ્રમેત્।
બલિપીઠં પરિભ્રામ્ય પૂર્વપાર્શ્વે સ્થિતિં ચરેત્

ગીતં નૃત્તં ચ વાદ્યં ચ શ્રાવયેદ્દેવદેવકમ્।
ગમયેન્મન્દિરં પ્રાજ્ઞો મણ્ડપે સન્નિવેશયેત્

પૂજયેચ્ચ નિવેદ્યાન્ત મર્ઘ્યગન્ધાદિના તથા।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં ગન્ધં પુષ્પં ચ ધૂપકમ્

દીપં નિવેદનઞ્ચૈવ તામ્બૂલં ગીતવાદ્યકમ્।
સ્વસ્થાને સન્નિવેશ્યાથ વિષ્વક્સેનં પ્રસાદયેત્

અર્ઘ્યાદિદીપપર્યન્તં પૂજયિત્વા વિચક્ષણઃ।
નિવેદ્યસ્યૈકપાત્રં તુ વિષ્વક્સેનાય દાપયેત્

તચ્છેષં દેવતાવૃન્દૈ ર્મુક્તમન્યો ન સંસ્પૃશેત્।
પ્રદક્ષિણં તતઃ કૃત્વા પ્રણિપત્ય જનાર્દનમ્

સ્વગૃહે સંપ્રબિશ્યાથ અનુયાગં સમાચરેત્।
આચાર્યે ભોજનાદ્ધીને દેવપૂજા ચ નિષ્પલા

યથાચાગ્નિમુખે ભુઙ્ક્તે દેવકારિમુખે હરિઃ।
આચાર્યે સુપ્રસન્ને તુ દેવદેવઃ પ્રસીદતિ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
અગ્નિકાર્યબલિપ્રદાનવિધિર્નામ અષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ
--------------------**************--------------------