અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 17

અથ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
આરાધનવિધિં વક્ષ્યે અવધારય સાંપ્રતમ્।
ભૃગુઃ--
કૈર્દ્રવ્યૈઃ પૂજયેદ્દેવમુપચારૈશ્ચ કૈઃ પ્રભો

શ્રીભગવાન્--
દીક્ષિતૈ સ્સાધકૈ શ્ચૈવ તથૈવ પરિચારકૈઃ।
સ્વાદૂદકૈશ્ચ પુષ્પૈશ્ચ ગન્ધૈ ર્નાનાવિધૈરપિ

ધૂપૈ ર્ગુગ્ગુલમિશ્રૈશ્ચ દીપૈ ર્વર્ત્તિસમન્વિતૈઃ।
વસ્ત્રૈ શ્ચૈવોપવીતૈશ્ચ માલ્યૈ ર્નાનાવિધૈરપિ

ગીતનૃત્તૈશ્ચ વાદ્યૈશ્ચ સ્તોત્રૈશ્ચૈવ પ્રદક્ષિણૈઃ।
વાહનૈ શ્ચામરૈશ્ચૈવ શઙ્ખકાહલનાદકૈઃ

માત્રાભિ સ્તાલવૃન્તૈશ્ચ સ્નાનૈશ્ચ કલશોદકૈઃ।
નીરાજનૈ ર્દીપયુક્તૈ રર્ધ્યપાદ્યાદિકૈ સ્તથા

કર્પૂરૈશ્ચૈવ તામ્બૂલૈઃ ગોદાનૈ શ્શાન્તિકુમ્ભકૈઃ।
ભક્ષ્યૈ ર્ભોજ્યૈસ્તથા પેયૈ ર્લેહ્યૈશ્ચોપ્યૈ ર્મહાદિકૈઃ

જપૈઃ પ્રણામૈ ર્દાનૈશ્ચ હોમૈશ્ચૈવ વિશેષતઃ।
બલિદાનૈરુત્સવૈશ્ચ બિમ્બૈ ર્નાનાવિધૈરપિ

પ્રાસાદમણ્ડપૈશ્ચૈવ પરિવારસમન્વિતૈઃ।
અનન્તગરુડાદ્યૈશ્ચ ઉત્સવાદ્યૈ ર્વિશેષતઃ

મણ્ડલારાધનૈશ્ચૈવ તથા વૈ કુમ્ભપૂજનૈઃ।
વહ્નિસંપૂજનૈ શ્ચૈવ માસપૂજાસમન્વિતૈઃ

પવિત્રારોહણેનાથ પત્રપુષ્પોત્સવેન ચ।
દમનારોહણૈ શ્ચૈવ તથા ચૈવ ફલોત્સવૈઃ

પ્રાયશ્ચિત્તવિધાનૈશ્ચ તથા વિષ્ણ્વાદિપૂજનૈઃ।
શ્રાવણ્યામર્ચનૈ શ્ચૈવ પૌર્ણમાસ્યદ્વયાર્ચનૈઃ

શ્રીજયન્ત્યુત્સવૈ શ્ચૈવ તથા કૃત્તિકપૂજનૈઃ।
આગ્રાયણૈ ર્વિશેષેણ તથાચાધ્યયનોત્સવૈઃ

વસન્તોત્સવૈ ર્વિશેષૈ સ્તથા ચૈવ જ ત્સવૈઃ?
તુલસ્યારાધનૈશ્ચૈવ તથા પત્રૈશ્ચ ચમ્પકૈઃ

એતૈ સ્સંપૂજયેદ્દેવ મન્યથા દોષકૃદ્ભવેત્।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન એતૈ ર્દ્વવ્યૈઃ સુપૂજયેત્

નિત્યૈર્નૈમિત્તિકૈશ્ચૈવ તથા કામ્યૈ ર્મહોત્સવૈઃ।
એતત્કર્મ વિના ચેત્તુ રાજરાષ્ટ્રભયં ભવેત્

મહદ્દોષમવાપ્નોતિ સર્વસંહારકારણમ્।
ઉપચારાનથો વક્ષ્યે સમાસાદવધારય

જ્ઞાનયોગં કર્મયોગં દ્વિવિધં તદુપાયકમ્।
કર્મયોગાચ્ચ ભગવન્ જ્ઞાનયોગં પ્રજાયતે

કર્મયોગવિશેષેણ કેશવારાધનં પરમ્।
કેશવારાધનં ચૈવ રાજરાષ્ટ્રસુખાવહમ્

સર્વદુઃ ખોપશમનં સર્વજ્ઞાનફલપ્રદમ્।
ભગવદ્‌જ્ઞાનફલદં વિષ્ણુપ્રીતિકરં શુભમ્

દેવદેવપ્રસાદેન સર્વદુઃ ખક્ષયાવહમ્।
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન કેશવારાધનં ચરેત્

પઞ્ચશુદ્ધિવિધં કુર્યાત્ પ્રથમં મુનિસત્તમ।
ભૂતશુદ્ધિ ર્દ્રવ્યશુદ્ધિઃ સ્થાનશુદ્ધિ સ્તથૈવ ચ

પાત્રશુદ્ધિ સ્તથા પશ્ચાત્ બિમ્બશુદ્ધિસ્તુ પઞ્ચમમ્।
સ્નાનમાચમનં ચૈવ દેહશુદ્ધિ ર્વિશિષ્યતે

સત્યેન ધ્યાનયોગેન મનશ્શુદ્ધિરિહોચ્યતે।
સત્યં ભૂતહિતં પ્રોક્તં ધ્યાનં વૈ વિષ્ણુચિન્તનમ્

માર્જનાલેપને ચૈવ સ્થાનશુદ્ધિ ર્વિધીયતે।
દહનાપ્યાયને ચૈવ ક્ષાલનાત્ પ્રોક્ષણાદપિ

દ્રવ્યશુદ્ધિં વિજાનીયાત્‌ સાધકઃ પરમાર્થવિત્।
પાત્રાણિ પૂતતોયેન શુદ્ધં પ્રક્ષાલયેત્તુ વૈ

તિન્ત્રિણી સિકતામ્ભોભિઃ બિમ્બશુદ્ધિઃ પ્રજાયતે।
એવં શુદ્ધિં ક્રમાત્કૃત્વા ભદ્રપીઠં તુ વિન્યસેત્

વસ્ત્રે તુ ફલકેવાપિ ન્યસેદર્ધ્યાદિ પાત્રકાન્।
અર્ઘ્યં પાદ્યં તથાચામં સ્નાનીયં શુદ્ધપાત્રકમ્

અગ્ન્યાદિબ્રહ્મપર્યન્તમાધારોપરિ વિન્યસેત્।
અર્ઘ્યે ગન્ધં ફલં ચૈવ પાદ્યે દૂર્વાં તિલં તથા

એલાલવઙ્ગમાચામે સ્નાનીયે ચન્દનં પરમ્।
શુદ્ધતોયે વિશેષેણ તથૈવ પરિપૂજનમ્

શ્રીરર્ઘ્યસ્ય ભવેદ્દેબી વાગીશીત્વાચમસ્ય ચ।
પાદ્યે ચ પિતરં દેવં સ્નાનીયે વરુણં તથા

સુદ્ધોદકે ચ શાન્તિ ચ પઞ્ચ પાત્રસ્યદેવતાઃ।
દહનાપ્યાયનેચૈવ સૌરભેયીપ્રદર્શનમ્

છોટિકાદર્શનં કુર્યાત્ ગન્ધપુષ્પાદિધૂપકૈઃ।
પૂજયેત્ સર્વપાત્રાણિ પઞ્ચોપનિષદૈઃ ક્રમાત્

ઉદભાણ્ડં સમભ્યર્ચ્ય ગન્ધપુષ્પૈ સ્તથૈવ ચ।
દ્વારપૂજાં તતઃ કૃર્યાત્ દ્વારસ્થાને વિશેષતઃ

આત્માનમર્ચયિત્વા તુ ગુરુપંક્તિં પ્રપૂજયેત્।
ગુરું પરં ગુરું ચૈવ તથા સિદ્ધગણ યજેત્

દ્વારપૂજાં પુરા વિપ્ર પ્રાસાદપુરુષં યજેત્।
પીઠસ્થદેવતાન્ સર્વાન્ ગન્ધપુષ્પાદિભિ ર્યજેત્

ધર્માદિચતુરશ્ચૈવ અધર્માદીંસ્તથૈવ ચ।
દેદાદીંશ્ચતુરશ્ચૈવ યુગાદીંશ્ચતુરસ્તથા

ગુણત્રયં તદૂર્ધ્યે તુ તદૂર્ધ્વે મણ્ડલત્રયમ્।
આધારં પ્રથમં કૂર્મં કાલાગ્નિં તદનન્તરમ્

અનન્તં મણિકં ચૈવ ભદ્રપીઠં ચ પઙ્કજમ્।
સ્થાનમાપૂજયેત્ સર્વાન્ પરિવારાંસ્તથૈવ ચ

વાસુદેવાદિકાંશ્ચૈવ તથા શઙ્ખાદિકાન્ પરમ્।
કુમુદાદિ ગણાન્ સર્વાન્ તથા ઇન્દ્રાદિપાલકાન્

બિષ્વક્સેનગણાન્ સર્વાંશ્ચાણ્ડાદિકપુરસ્સરમ્।
એતાન્ સંપૂજયેદર્ઘ્યગન્ધપુષ્પાદિધૂપકૈઃ

આવાહનં તતઃ કુર્યાત્ મૂલાદ્વૈ કર્મકૌતુકમ્।
અનેકૈરુપચારૈર્વા અષ્ટોત્તરશતૈસ્તુ વા

ચતુષ્ષષ્ટિક્રમં વાપિ દ્વાત્રિંશક્રમમેવ ચ।
પરર્થયજને બિપ્ર એતન્ન્યૂનં ન કારયેત્

આત્માર્થે ષોડશં પ્રોક્તં દ્વાર્ત્રિશત્ક્રમમેવ વા।
આવાહનં નમસ્કારઃ પ્રત્યૂત્થાનમનન્તરમ્

પુષ્પાઞ્જલિઃ સ્વાગતોક્તિરાસનં પાદપીઠિકા।
અર્ધ્યં પાદ્યં તથાચામં તત્ક્રમો વક્ષ્યતેઽધુના

અર્ઘ્યદાને વિશેષેણ ઘણ્ટાં શઙ્ખં નિનાદયેત્।
આવાહને તુ વિપ્રેન્દ્ર નિગમં વાદ્યમાચરેત્

શઙ્ખદ્વયં કાહલઞ્ચ શૃઙ્ગનાદં તથૈવ ચ।
પાદ્યદાને તુ વિપ્રેન્દ્ર દ્વિર્દદ્યાચ્ચ પદામ્બુજે

વસ્ત્રેણ માર્જનં કૃત્વા ચન્દનાલેપનં ચરેત્।
પુષ્પં પૃથક્ પૃથક્ દદ્યાત્ સુગન્ધં પાદ્યમેવ વા

પાદ્યદાને તુ શઙ્ખંસ્યાદાચામં હીનશઙ્ખકમ્।
આચામં તુ ત્રિર્દદ્યાત્તુ દ્વિરુન્મૃજ્ય ચ સંસ્પૃશેત્

નેત્રં નાસાં તથા શ્રોત્રમંસયોર્દ્વિતયં સ્પૃશેત્।
અર્ઘ્યં શિરસિ વિન્યસ્ય પાદ્યં પાદામ્બુજદ્વયે

આચામં હસ્તકે દદ્યાચ્ચક્ષુરાદેસ્તુ તત્ર તુ।
ઉન્મૃજાકરણે વિપ્ર તિર્યઙ્મૂર્ધ્નિ પરામૃશેત્

ગન્ધાનુલેપનં દેયં પુષ્પં શિરસિ અંસયોઃ।
મુક્તપુષ્પઞ્ચ પત્રં ચ બિર્દદ્યાદ્‌દ્વે પદામ્બુજે

ધૂપદાનં મધુપર્કં તામ્બૂલં ગન્ધભાવિતમ્।
મુદ્ગમાત્રપ્રદાનં ચ પાદુકં સ્નાનવિષ્ટરમ્

મધુપર્કપ્રદાને તુ આચામં કેવલં દદેત્।
આસનેષુ ચ સર્વેષુ વસ્ત્રતામ્બૂલદાનકે

પાદપ્રક્ષાલને ચૈવ ભોજનાન્તે વિશેષતઃ।
આચામં કારયેન્નિત્યં વસ્ત્રમઞ્જનલેપનમ્

સ્નાનાસનં નિવેદ્યાથ પાદપ્રક્ષાલનં ચરેત્।
આચામં સ્નાનશાટીં ચ પુનરાચામમેવ ચ

દન્તધાવનકં ચૈવ જિહ્વાનિર્લેખનં તથા।
ગણ્ડૂષાચમનં ચૈવ વસ્ત્રમાલ્યાનુલેપનમ્

મુખવાસં ચ તામ્બૂલં તથા દર્પણપૂર્વકમ્।
સ્કન્ધશાટીં તથા તૈલં સુગન્ધં કુસુમાવૃતમ્

નેત્રવસ્ત્રાવબદ્ધં ચ અપૂપાનિ નિવેદયેત્।
વીજયેત્તાલવૃન્તેન અભ્યઙ્ગં સમ્યગાચરેત્

અપૂપાદિનિવેદ્યાન્તે આચામં નાગવલ્લિકાં।
કદલીમુષ્ણોકં ચૈવ મુખાલેપં સમાચરેત્

ચન્દનં મુખલેપાર્થં મુષ્ટિકર્પૂરભાવિતમ્।
તૈલં બહુસુગન્ધં ચ ઉદકં સ્વાદુ શીતલમ્

શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા ધૌતવસ્ત્રં પ્રદાપયેત્।
અર્ધ્યં ચ રજનીસ્નાનં પુનઃ સ્નાનં તથૈવ ચ

ધૌતવસ્ત્રપ્રદાનં ચ પાત્રાણાં ચ પ્રકલ્પનમ્।
પૂજનં પૂર્વવત્ કુર્યાદર્ઘ્યદાનં સમાચરેત્

પાદ્યમાચમનીયં ચ ગન્ધાલેપનમાચરેત્।
પવિત્રં ચોપવીતં ચ ઉત્તરાસઙ્ગમેવ ચ

પુષ્પમાલા ધૂપદાનં દીપં વેદૈશ્ચ પાઠનમ્।
નાનાવિધાનિ સ્તોત્રાણિ ગદ્યપદ્યગતાનિ ચ

પ્રાકૃતં મઙ્ગલંચૈવ પૈશાચં મઙ્લં તથા।
ગીતમઙ્ગલકં ચૈવ નૃત્તં વાદ્યં તથૈવ ચ

સહસ્રધારયા સ્નાનં કલશસ્નાનપૂર્બકમ્।
દ્વાદશં નવકં વાપિ યથા વિત્તાનુસારતઃ

ઘૃતં પાદ્યં દધિ ચૈવ અર્ઘ્યં ક્ષીરમતઃ પરમ્।
આચામં ગન્ધતોયં ચ પઞ્ચગવ્યં કષાયકમ્

યથા નવઘટે પ્રોક્તં દ્વાદશે વાધિકં શૃણુ।
રત્નં લોહં ફલં પુષ્પં મધ્યે ચ ચતુરઃ ક્રમાત્

દ્રવ્યાણામપ્યલાભે તુ તદ્વર્ગૈકં પ્રશસ્યતે।
નિત્યે ચ સ્નપને ચૈવ કૌતુકેનાઙ્કુરાર્પણમ્

નિશાચૂર્ણૈઃ સ્નપનં નેષ્યતે મણ્ટપસ્થલે
અન્રાન્તરયોગેન અર્ઘ્યદાનં સમાચરેત્

સહસ્રધારયા સ્નાન મનુવાકત્રયં ભવેત્।
વિષ્ણુસૂક્તાભિષેકં ચ શ્રીસૂક્તેન શ્રિયં તથા

ભૂસૂક્તેન ભુવં પ્રોક્તં સ્નપને પ્રત્યૃચં ભવેત્।
અષ્ટાક્ષરેણ વા સર્વં દ્વાદશાક્ષરેણ ભવેત્

સ્નાનાન્તે ભોજનાન્તે ચ અલઙ્કારાસનાન્તકે।
સાયાહ્ને તુ વિશેષેણ નીરાજનમથાચરેત્

ભ્રામયેદ્ધટદીપેન એકધા વા દ્વિધા ત્રિધા।
બહુદીપસમાયુક્તં નીરાજનપરિસ્થિતમ્

દ્વયં ચતુર્થં ષટ્કં વા અષ્ટકં દશકં તુ વા
દ્વાદશં ષોડશં વાપિ વિંશં ત્રિંશમથાપિ વા

ઘટદીપં વિશેષેણ દીક્ષિતેન પરિષ્કૃતમ્।
અર્ચયેદર્ધ્યપુષ્પાદ્યૈ ર્દેવં તુષ્ટ્વા યથાક્રમમ્

ભ્રામયેદ્દેવદેવેશે આપાદતલમસ્તકમ્।
ધૌતવસ્ત્રદ્વયેનૈવ શિરોગાત્રં પ્રમાર્જયેત્

અધરોત્તરવસ્ત્રં ચ શિરોવેષ્ટનમાચરેત્।
ગીતવાદ્યાદિસંયુક્તમલંકારાસનં નયેત્

અલંકારૈરલં કૃત્ય આસને ચ વિશેષતઃ।
....... ...... .... ... .સમાવિશેત્?

અર્ઘ્યાદિકલ્પનં કુર્યાત્ પૂર્વવન્મત્રવિત્તમ।
દ્વારાર્ચનં તતઃ કુર્યાત્ પરિવારાર્ચનં તથા

વિષ્વક્‌સેનાર્ચનં ચૈવ પીઠદેવાર્ચનં તથા।
અર્ધ્યાદિકં તથા કુર્યાત્ પાદ્યમાચમનં તથા

પ્રતિગ્રહત્રયં પ્રોક્તં સમારાધનકર્મણિ।
કર્પૂરરજસાયુક્તં શરીરસ્નાનમાચરેત્

મૃગમદં શિરસ્નાનં પ્રોક્તં વૈ વિષ્ણુના પુરા।
ગાત્રાનુલેપનં કુર્યાત્ તથાવૈ મિશ્રચન્દનૈઃ

બાહુમૂલદ્બયે વિપ્ર કૃત્રિમાલેપનં ભવેત્।
ગન્ધૈ ર્નાનાવિધૈઃ પુષ્પૈ શ્શિરોબેષ્ટનમાચરેત્

મલ્લદણ્ડસમાકારં કર્ણિકાકારમેવ ચ।
શિરોમાલ્યૈરલંકૃત્ય બાહુમૂલે પ્રલમ્બયેત્

ઉપવીતં પ્રદદ્યાત્તુ ભૂષણાનિ તથૈવ ચ।
લલાટે તિલકં કૃત્વા તથા ચોર્ધ્વં ચ પુણ્ડ્રકમ્

તામ્બૂલં દર્પણં ચૈવ ધૂપં દીપં તથૈવ ચ।
વાહનં ચામરં છત્રં ધ્વજં મઙ્ગલકીર્તનમ્

બેદધોષં પુરાણઞ્ચ શઙ્ખકાહલનાદનમ્।
ગીતં નૃત્તં તથા વાદ્યં માત્રાદાનપુરસ્સરમ્

પ્રદક્ષિણં નમસ્કાર સ્તથા નીરાજનં ભવેત્।
ભોજ્યાસને તુ દેવેશં ત્રિભિ ર્ભાગવતૈસ્સહ

પાદ્યમર્ધ્યં તથાચામં મધુપર્કમનન્તરમ્।
આચામં ચૈવ તામ્બૂલં તિલગોદાનમેવ ચ

અઙ્ગશાટીં તથા દદ્યાદર્હણં ભોજનં તથા।
પાયસં ચૈવ મુદ્ગાન્નં શુદ્ધાન્નં પાયસૈર્યુતં

પાનકં ચૈવ પાનીયં ગણ્ડૂષાચમનં તથા।
વસ્ત્રેણ માર્જનં કૃત્વા ગન્ધાલેપનમાચરેત્

પાઞ્ચરાત્રાન્ સમાહૂય અર્ઘ્યાદ્યૈસ્સંપ્રપૂજયેત્।
તંત્રદાનં તતઃ કૃર્યાન્મધુપર્કપુરસ્સરમ્

માત્રાદાનં તતઃ કૃત્વા તામ્બૂલં ચ નિવેદયેત્।
અક્ષમાલાં સમભ્યર્ચ્ય જપકર્મ સમાચરેત્

મહાનસં પ્રવિશ્યાથ હોમકર્મ સમાચરેત્।
ઇતિ સંક્ષેપતઃ પ્રોક્તં સમારાધનમુત્તમમ્

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
સમારાધનવિધિર્નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ
------------------***************---------------