અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 16

અથ ષોડશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
સદાચારમથો વક્ષ્યે સાવધાનેન તચ્છૃણુ।
દીક્ષિતસ્ય વિશેષેણ સદાચારં બ્રવીમિતે

બાહ્મે મુહૂર્તે ચોત્થાય ભગવન્નામકીર્તનમ્।
સ્તોત્રેણ તોષયેદ્વિદ્વાન્ ગુરું સંસ્મૃર્ત્ય સાધકઃ

વાસુદેવાય દેવાય સમગ્રગુણમૂર્તયે।
સઙ્કર્ષણ નમસ્તેઽસ્તુ વિશ્વપાવનમૂર્તયે

અનિરુદ્ધ નમસ્તેઽસ્તુ જગત્કારણમૂર્તયે।
કેશવાય નમસ્તેઽસ્તુ તતો નારયણાય તે

માધવાય નમસ્તુભ્યં ગોવિન્દાય નમો નમઃ।
વિશ્વાત્મને નમસ્તુભ્યં નમોસ્તુ મધુસૂદન

ત્રિવિક્રમ નમસ્તેઽસ્તુ વામનાય નમો નમઃ।
શ્રીધરાય નમસ્તેઽસ્તુ હૃષીકેશાય તે નમઃ

નમસ્તે પદ્મનાભાય નમો દામોદરાય ચ।
નમસ્તે મત્સ્યરૂપાય નમસ્તે કૂર્મમૂર્તયે

વારાહાય નમસ્તેઽસ્તુ નારસિંહાય તે નમઃ

વામનાય નમસ્તેઽસ્તુ નમો રામત્રયાય ચ।
ગોવિન્દાય નમસ્તેઽસ્તુ હયગ્રીવાય તે નમઃ

એવં સ્તુત્વા વિધાનેન તીરદેશં સમાશ્રયેત્।
દર્ભવસ્ત્રં નિધાયાથ જલાદ્દૂરાદ્બહિશ્ચરેત્

કર્ણસ્થબ્રહ્મસૂત્રં ચ દિવા ચોદઙ્મુખશ્ચરેત્।
રાત્રૌ ચેદ્દક્ષિણાવક્ત્રં* તૃણં ભૂમૌ વિનિક્ષિપેત્

લેપયેદ્દક્ષિણં હસ્તં કાષ્ઠપર્ણતૃણાદિભિઃ।
ગૃહીત્વા વામહસ્તેન શેફાગ્રં બાહ્યતશ્ચરેત્

તીર્થં ગત્વા શુચૌ દેશે મૃદમાદાય મન્ત્રતઃ।
ઉદ્ધૃતાભિર્વિશેષેણ મૃદ્ભિઃ પ્રક્ષાલનં ચરેત્

સપ્તભિર્ગુદદેશઞ્ચ શિશ્નઞ્ચ ત્રિભિરાચરેત્।
અન્તરાન્તરયોગેન હસ્તપ્રક્ષાલનં ચરેત્

પઞ્ચભિઃ પાદશુદ્ધિં ચ આચામં તુ સમાચરેત્।
ત્રિઃ પિબેત્ દ્વિર્મૃજેચ્ચૈવં દશાઙ્ગાનિ ચ સંસ્પૃશેત્

અઙ્ગુલીભિ ર્વિશેષેણ ચક્ષુરાદ્યૈસ્તુ સંસ્પૃશેત્।
મૃદાલેપં તતઃ કૃત્વા મૃદા દિગ્બન્ધમાચરેત્

વિષ્ણુગાયત્રિયા ચૈવ અવગાહનમાચરેત્।
આચામં તુ તતઃ કૃત્વા તીરદેશં સમાવિશેત્

આપોહિષ્ઠાદિભિ ર્મન્ત્રૈઃ પ્રોક્ષયેત્સ્વશિરોપરિ।
ઉદકાઞ્જલિં તતઃ કૃત્વા પ્રાદક્ષિણ્યં સમાચરેત્

તર્પયિત્વા વિશેષેણ આચામં તુ સમાચરેત્।
વસ્ત્રન્નિષ્પીડયેત્પશ્ચાત્ સાવિત્રીન્તુ તતો જપેત્

ઉપસ્થાનં તતઃ કૃત્વાસ્વગૃહં સંપ્રવેશયેત્।
પાદપ્રક્ષાલનં કૃત્વા આચામેત્પૂર્વવદ્બુધઃ

અગ્નિં સમિન્ધયેત્પશ્ચાત્ નિત્યહોમમથાચરેત્।
દિવાકરોદયાત્પૂર્વં નિત્યકર્મ સમાપ્ય ચ

દેવાલયં પ્રવિશ્યાથ પ્રાદક્ષિણ્યદ્વયં ચરેત્।
પૂર્વવચ્છુદ્ભિરાચામં કૃત્વા પૂજાં સમાચરેત્

દ્વારદેશે તુ સંપ્રાપ્તે ષડઙ્ગન્યાસમાચરેત્।
તાલત્રયં તતઃ કૃત્વા પ્રબિશેદ્દક્ષૈણાઙ્‌ઘ્રિણા

દવસ્ય દક્ષિણે પાર્શ્વે આસને તુ સમાવિશેત્।
ઉદક્‌પૂર્વવલને દક્ષિણાભિમુખશ્ચરેત્

પશ્ચિમદ્વારકે વિપ્ર તથા કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ।
અઙ્ગન્યાસં તતઃ કૃત્વા છોટિકાદર્શનં ચરેત્

પ્રાણાયામત્રયં કૃત્વા રેચકાદિત્રયેણ ચ।
પઞ્ચોપનિષદૈ ર્મન્ત્રૈ સંહૃતિન્યાસમાચરેત્

જીવાત્માનં સમારોષ્ય પરસ્મિન્ બ્રહ્મણિ ધ્રુવે।
શોષણાદિત્રયં કૃત્વા અન્તરસ્થો વિચક્ષણઃ

દિવ્યસ્થાનં યથા સ્થાપ્ય સૃષ્ટિન્યાસં સમાચરેત્।
માતૃકાન્યસનં કૃત્વા તત્ત્વન્યાસં સમાચરેત્

મહાભૂતાદીનાં પઞ્ચતન્માત્રાણાં તથૈવ ચ।
ન્યાસક્રમે વિજાનીયાત્ મનોબુધ્દ્યાદિપઞ્ચકમ્

મૂલમન્ત્રાક્ષરન્યાસં ષડઙ્ગં દ્વાદશન્તુ વા।
મૂર્ધાદિપાદપર્યન્તં સૃષ્ટિન્યાસં પ્રકીર્તિતમ્

નાભ્યાદિ હૃદયાન્તન્તુ સ્થિતિન્યાસં પ્રકીર્તિતમ્।
પાદાદિ ચ શિરોન્તન્તુ સંહૃતિન્યાસમુચ્યતે

બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થશઅચ યતિશ્ચૈવ યથાક્રમમ્?
મૂર્ધા ચક્ષુર્મુખઞ્ચૈવ નાભિ ગુહ્યં ચ પાદુકમ્

પૃથિવ્યાદીનાં ભૂતાનાં સ્થાનં પાદં શિરોઽપિ વા।
પદ્મસ્થાનન્તુ ચાન્યેષાં સ્થાનમેતદુદાહૃતમ્

કરન્યાસં તતઃ કૃત્વા સૃષ્ટિસંહારપાલનૈઃ।
દક્ષિણાદિ તુ વામાન્તં સૃષ્ટિન્યાસં પ્રકીર્તિતમ્

વિપરીતેન યોગેન વિપરીતમુદાહૃતમ્।
તર્જન્યાદિ કનિષ્ઠાન્તં સૃષ્ટિન્યાસં તુ પશ્ચિમમ્

કરન્યાસં તુ પૂર્વં સ્યાત્ દેહન્યાસં તુ પશ્ચિમમ્।
એવં ન્યાસં ક્રમાત્કૃત્વા માનસારાધનં ચરેત્

ધ્યાનાર્ધ્યગન્ધપુષ્ષાદ્યૈ રુપચારૈ સ્સમર્ચયેત્।
માનસારાધાનં શ્રેષ્ઠં બાહ્યપૂજાઽવરા વિદુઃ

બાહ્યન્તુ નાશમાયાતિ તસ્માન્માનસિકં પરમ્।
આત્માર્થે તુ તથા કુર્યાત્ પરાર્થે સંપ્રપૂજયેત્

સાધકઃ સર્વશાસ્ત્રજ્ઞઃ નાવિષ્ણુ ર્વિષ્ણુમર્ચયેત્।
દેવોઽહં ભાવયેદ્વિદ્વાન્ પઞ્ચરાત્રવિશારદઃ

ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
સદાચારવિધિર્નામ ષોડશોઽધ્યાયઃ
--------------*****************------------