અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 15

અથ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
શયનં સંપ્રવક્ષ્યામિ સ્થાપનં તદનન્તરમ્।
કલ્પયેન્મણ્ડપં પૂર્વં ધ્વજતોરણકુમ્ભકૈઃ

વિતાનૈઃ પૂર્વોક્તકુમ્ભૈ શ્ચિરં ભાગૈ ર્મનોરમૈઃ।
ફલૈ ર્નાનાવિધૈશ્ચૈવ પુષ્પમાલ્યૈશ્ચ શોભિતમ્

દર્ભમાલ્યૈઃ પરિક્ષિપ્તં મુક્તાદામૈરલંકૃતમ્।
તસ્મિન્મણ્ડપમધ્યે તુ વેદિં કુર્યાદદ્વિચક્ષણઃ

વેદિકાતાલભૂમૌ તુ શયનં પરિકલ્પયેત્।
પઞ્ચભારપ્રમાણેન વ્રીહિણા પરિપૂરયેત્

તદર્ધં તણ્ડુલઞ્ચૈવ તદર્ધં તિલમેવ ચ।
પ્રતિવસ્ત્રં તથાસ્તીર્ય તદૂર્ધ્વે કમ્બલં ન્યસેત્

તદૂર્ધ્વે તૂલિકાં ન્યસ્ય વ્યાઘ્રચર્મ તથોપરિ।
ચિત્રવસ્ત્રં તદૂર્ધ્વે તુ પ્રચ્છાદનપટં તથા

મૃદ્વાસ્તરણસંયુક્ત મુપધાનત્રયાન્વિતમ્।
એવં શયનકં કૃત્વા શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના

તસ્ય દક્ષિણાપાર્શ્વે તુ મણ્ડલં પરિકલ્પયેત્।
ચક્રાબ્જં બહુપદ્મં વા ઇષ્ટસિદ્ધિમથાપિ વા

શયનસ્યોત્તરે પાર્શ્વે કુમ્ભવેદિં પ્રકલ્પયેત્।
કુમ્ભન્તુ પૂર્વવત્કૃત્વા કુણ્ડાષ્ટૌ સંપ્રકલ્પયેત્

શઙ્ખં ચક્રં ગદાં ચૈવ પદ્મવેદિં ચતુષ્ટયે।
અશ્રંકોણં ષડશ્રં વા પઞ્ચાશ્રં વિદિશઃ ક્રમાત્

મૂલબેરપ્રતિષ્ઠાયામેષ એવ વિધિર્ભવેત્।
નારસિંહપ્રતિષ્ઠાયાં વારાહસ્ય વિશેષતઃ

અષ્ટબહ્નૌ વિના વિપ્ર અન્યથા દોષકૃદ્ભવેત્।
ચતુર્દિક્ષુ વિશેષેણ વેદાન્ સંસ્થાપયેન્મુખમ્

ઋગ્વેદં પૂર્વદિગ્ભાગે યજુર્વેદં તુ દક્ષિણે।
પશ્ચિમે સામવેદન્તુ અથર્વઞ્ચોત્તરે તથા

એવં ગુરુવિધાનેન પુણ્યાહં વાચયેદ્બુધઃ।
શયનન્તુ સમભ્યર્ચ્ય શયને સન્નિવેશયેત્

દ્વારાદિ યજનં કુર્યાત્ કુમ્ભે સંપૂજયેદ્ધરિમ્।
મણ્ડલે વાસુદેવન્તુ બિમ્બે તન્મૂર્તિમર્ચયેત્

શયને શાયયેદ્દેવં ક્ષૌમૈરાચ્છાદયેત્પરમ્।
હોમકર્મ તતઃ કુર્યાત્ પ્રત્યેકમૃત્વિજૈર્ભવેત્

દ્વ્યમેવહ્યલંકુર્યાત્ ચતુર્ભિર્વાપિ કારયેત્।
ઋત્વિજાનામપ્યભાવે તુ આચાર્યાદ્યુપકારયેત્

અષ્ટોત્તરશતં હોમં તદર્ધં મધ્યમં ભવેત્।
અશ્વત્થોદુંબરશ્ચૈવ ન્યગ્રોધઃ પ્લક્ષ એવ ચ

પલાશઃ ખદિરશ્ચૈવ શમ્યપામાર્ગ એવ ચ।
એતેષામપ્યલાભે યુ પાલાશસમિધં હુવેત્

સમિદાજ્યેન ચરુણા તિલૈરાજ્યૈશ્ચ હોમયેત્।
હોમાન્તે તુ વિશેષેણ ચતુરન્નં નિવેદયેત્

પાયસં ચૈવ મુદ્ગાન્નં કૃસરં ગુળમેવ ચ।
શુદ્ધાન્નઞ્ચૈવ માષાન્નં હરિદ્રાન્નં તથૈવ ચ

શિમ્બાન્નઞ્ચ વિશેષેણ હોમં સ્યાદષ્ટકુણ્ડકે।
ન્યાસહોમં તતઃ કૃત્વા સંહૃતિન્યાસમાચરેત્

શોષણાદિત્રયં કૃત્વા સૃષ્ટિન્યાસં સમાચરેત્।
પઞ્ચોપનિષદૈ ર્મન્ત્રૈઃ સૃષ્ટિસંહારકં ચરેત્

મન્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા તત્ત્વન્યાસં સમાચરેત્।
તન્ત્રન્યાસં તતઃ કૃત્વા હોમં કુર્યાત્પૃથક્ પૃથક્

પ્રાણપ્રતિષ્ઠાં ચ તત્રૈ વાચરેદ્દેશિકોત્તમઃ।
પુનસ્સંપૂજયેદ્દેવં બલિં દદ્યાત્સમન્તતઃ

દેવાલયં સમાસાદ્ય માર્ગત્રયમથાચરેત્।
સ્થાપનં પુર્વવત્કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં સમ્યગાચરેત્

અનુપૂજાં તતઃ કૃત્વા વાસ્તુહોમં સમાચરેત્।
દિશાં હોમં તતઃ કુર્યાત્ તત્તદ્દિઙ્મૂર્તિમન્ત્રતઃ

સમિદાજ્યેન ચરુણા પ્રત્યેકં ષોડસાહુતીઃ।
મહાકુમ્ભસ્થ તોયેન પ્રોક્ષયેચ્છિખરોપરિ

રત્નાદિન્યસનં કુર્યાત્ મુક્તાન્યાસં સમાચરેત્।
પીઠન્યાસં તતઃ કૃત્વા બહુબેરે તુ દેશિકઃ

એકબેરે વિશેષેણ બ્રહ્મસ્થાને તુ વિન્યસેત્।
વસ્ત્રેણાચ્છાદયેત્પશ્ચાત્ બહુદીપસમન્વિતમ્

ગન્ધલેપં તતઃ કૃત્વા પ્રાસાદસ્ય સમન્તતઃ।
વાસ્સુદેવાન્ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પરિવારાનનુક્રમાત્

તતઃ પ્રભાતે વિમલે સ્નાનકર્મ સમાચરેત્।
યથા સંપૂજનં કુર્યાત્ સ્થાપનં કૌતુકં ચરેત્

મુહૂર્તે શોભને પ્રાપ્તે સ્થાપનં સમ્યગાચરેત્।
લમ્બસૂત્રન્તુ સંશોધ્ય માર્ગત્રયમથાચરેત્

સ્થાપનં પૂર્વવત્કૃત્વા પ્રતિષ્ઠાં સમ્યગાચરેત્।
અનુપૂજાં તતઃ કૃત્વા વાસ્તુપૂજાં સમાચરેત્

દિશો હોમં તતઃ કુર્યાત્ ન્યાસમેવં સમાચરેત્।
પીઠન્યાસં તતઃ કૃત્વા બહુબેરે તુ દેશિકઃ

એકબેરે બિશેષેણ બ્રહ્મસ્થાને તુ બિન્યસેત્।
વસ્ત્રૈરાચ્છાદયેત્પશ્ચાત્ બહુદીપસમન્વિતમ્

દેવાન્ તુ પ્રતિષ્ઠાપ્ય અન્તઃ પરિવારગણાન્ક્રમાત્।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે સ્નાનકર્મ સમાચરેત્

યથા સંપૂજનં કુર્યાત્ સ્થાપનં કૌતુકઞ્ચરેત્।
મુહૂર્તે શોભને પ્રાપ્તે સ્થાપનં સમ્યગાચરેત્

લમ્બસૂત્રં તતઃ કૃત્વા અષ્ટબન્ધનમાચરેત્।
પુનઃ શુદ્ધિં તતઃ કૃત્વા પૂજયિત્વા યથાવિધિ

બાલબિમ્બગતાં શક્તિં મૂર્તિબિમ્બે સમર્પયેત્।
તત્સ્થાનં શોધયિત્વા તુ કર્માર્ચાદીન્ન્યસેદ્બુધઃ

મૂલબેરસ્ય પુરતઃ ઉત્સવં સન્નિવેશયેત્।
તત્પૂર્વે કર્મબેરં તુ બલિં દીપઞ્ચ દક્ષિણે

તસ્ય દક્ષિણપાર્શ્વે તુ સ્નપનં સન્નિવેશયેત્।
ઉત્સવસ્ય ચ વામે તુ તીર્થં શયનમેવ ચ

એવં કૃત્વા વિધાનેન કવાટં ચાપિ બન્ધયેત્।
ત્રિરાત્રં બન્ધયિત્વૈવં બહુબેરેન બન્ધયેત્

ચતુર્થેઽહનિ સંપ્રાપ્તે ચતુઃ સ્થાનાર્ચનં ચરેત્।
આચાર્યં પૂજયેત્પશ્ચાત્ રત્નહેમાઙ્ગુલીયકૈઃ

ગોભૂહિરણ્યવસ્ત્રાદ્યૈઃ ક્નય્દાનૈર્વિશેષતઃ।
તતઃ પ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર નિત્યપૂજાં સમાચરેત્

ઉત્સવં કારયેદેવ મન્તે પૂજાં સમાચરેત્॥
ઇતિ શ્રીપઞ્ચારાત્રં મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
પ્રતિષ્ઠાવિધાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ।
------------*************------------