અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 14

અથ ચુર્દશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
જલવાસમથો વક્ષ્યે સમાસાન્મુનિપુઙ્ગવ।
કર્મારમ્ભદિનાત્પૂર્વે તૃતીયે પઞ્ચમેઽપિ વા

એકાહમથવા કુર્યાત્ એકરાત્રમથાપિ વા।
યામં યામાર્ધકં વાપિ જલાવાસં સમાચરેત્

કૌતુકં પૂર્વતઃ કુર્યાત્ બેરસ્ય સકલસ્ય ચ।
આચાર્યસ્ય વિશેષેણ ઋત્વિજાનાં તથૈવ ચ

ચિત્રયોગે વિશેષેણ મહાબેરૈસ્તથૈવ ચ।
છાયાધિવાસનં કુર્યાત્ બિમ્બાભાવે તુ દર્પણમ્

તદભાવે તુ કૂર્ચં સ્યાત્ અલંકૃત્ય યથાવિધિ।
ગમયેત્પરિકરૈસ્સાર્ધં તીરદેશે વિશેષતઃ

નદ્યાં વાપિતટાકે વા નિઝરોપાન્ત એવ ચ।
તદભાવે વિશેષેણ કટાહે મણિકેઽપિ વા

જલમધ્યે પ્રપાં કૃત્વા તીરદેશે તુ મણ્ડપમ્।
અલંકૃત્ય વિતાનાદ્યૈઃ કુમ્ભમણ્ડલકુણ્ડકૈઃ

મણ્ડલં સ્વસ્તિકં પ્રોક્તં કુણ્ડં પઙ્કજમેવ ચ।
દ્વારાદિયજનં કૃત્વા કુમ્ભમણ્ડલકં યજેત્

કુમ્ભૈરારાધનં પ્રોક્તં મણ્ડલે વાસુદેવકમ્।
અગ્નૌ વૈ વિષ્ણુમન્ત્રેણ પદ્મભૂવર્તયેત્તતઃ

એવમભ્યર્ચનં કૃત્વા જલમધ્યે નિવેશયેત્।
શયનં કલ્પયિત્વૈવં બ્રહ્મકુમ્ભાદિકાન્ ન્યસેત્

ન્યાસપૂર્વં તતઃ કૃત્વા માલાન્નેન બલિં ક્ષિપેત્।
પુણ્યાહવાચનં પૂર્વં રક્ષાં કુર્યાત્સમન્તતઃ

નૃત્તગીતાદિવાદ્યૈશ્ચ વેદઘોષૈઃ પ્રણાદયેત્।
પુરાણૈઃ શાન્તિમન્ત્રૈશ્ચ જાગરેણ નયેન્નિશામ્

ગૃહાર્ચાસ્થાપને કાલે સદ્યોવાસં સમાચરેત્।
તતઃ પ્રભાતે વિમલે તીરમણ્ડપમાનયેત્

સ્વસ્સ્થાને સન્નિવેશ્યાથ ચતુઃ સ્થાનં ક્રમાદ્યજેત્‌।
બ્રહ્મકુમ્ભાદિકાન્ સર્વાન્ બ્રહ્મમૂર્ધનિ સેચયેત્

કલશૈઃ સ્નપનં કુર્યાત્ પઞ્ચવિંશતિભિઃ ક્રમાત્।
તત્તન્મન્ત્રેણ મન્ત્રજ્ઞો મૂર્તિમન્વેણ વાહયેત્

શુદ્ધસ્નાનં તતઃ કૃત્વા પુરુષેનાભિષેચયેત્।
નીરાજનં તતઃ કૃત્વા નિવેદ્યાન્નબલિં ક્ષિપેત્

ગમયેદાલયે દેવં પૂર્બવત્પરિકલ્પયેત્।
મણ્ડપં સમલંકૃત્ય પશ્ચિમાભિમુખં ન્યસેત્

ચક્રાબ્જમણ્ડલં કૃત્વા દર્શનાર્થં સકુમ્ભકમ્।
નયનોન્મીલનાર્થાય સર્વમાપાદયેદ્બુધઃ

દેવસ્ય પુરતઃ સ્થાને વ્રીહિતણ્ડુલપીઠકે।
ઘૃતપાત્રં મધુ ન્યસ્ય અષ્ટધાન્યં ચ નિક્ષિપેત્

ગાઞ્ચૈવ કન્યકાઞ્ચૈવ વિનિવેશ્ય તદન્તિકે।
સ્વર્ણસૂચીંચતટ્ટિઞ્ચ? રજતેન તથૈવ ચ

પરિસ્તીર્ય ચતુર્દિક્ષુ વાસુદેવાદિકાન્ યજેત્।
કુમ્ભમણ્ડલકં પૂજ્યં પુણ્યાહમપિ વાચયેત્

અર્ઘ્યાદ્યૈર્દેવમભ્યર્ચ્ય ઘૃતપાત્રાદિકાન્ ન્યસેત્।
ઉન્મીલ્ય દક્ષિણં નેત્રં ઘૃતસિક્તશલાકયા

ચિત્રંદેવેતિ મન્ત્રેણ તચ્ચક્ષુરિતિ મન્ત્રતઃ।
દર્શયેન્મણ્ડલં કુમ્ભં ગાં ચ કન્યાં તથૈવ ચ

અષ્ટધાન્યાનિ સર્વાણિ સુવર્ણપલમેવ ચ।
નાનાવિધાનિ પુષ્પાણિ ફલાનિ વિવિધાનિ ચ

એતદ્દ્રવ્યાણિ સર્વાણિ આચાર્યાય પ્રદાપયેત્।
આચ્છાદનપટશ્ચૈવ ક્ષૌમવસ્ત્રં તથૈવ ચ

પુનરભ્યર્ચયેદ્દેવં શ્રાવયેદ્વેદઘોષણમ્।
ગીતં નૃત્તં ચ વાદ્યં ચ પુરાણં દ્રાવિડં તથા

પુષ્પવૃષ્ટિમુષસ્સર્વે તુષ્ટિસ્તુ પુરુષોત્તમઃ?।
સ્નાનાપીઠે વિશેષેણ મોદયેદ્દેશિકોત્તમઃ

કલશસ્થાપનં કૃત્વા અષ્ટોત્તરશતં પરમ્।
એકાશીતિઘટં વાપિ ચત્વારિંશન્નવોત્તરમ્

ઘૃતમુષ્ણોદકઞ્ચૈવ રત્નં ચૈવ ફલોદકમ્।
લોહજંમાર્જનઞ્ચૈવ ગન્ધઞ્ચૈવાક્ષતોદકમ્

યવોદકં તથાચાર્ઘ્યં પાદ્યમાચમનીયકમ્।
પઞ્ચગવ્યં દધિક્ષીરં મધુ ચૈવ કષાયકમ્

ત્રિવિધે કલશે બ્રહ્મન્ એતદ્દ્રવ્યં વિધીયતે।
પૂર્વાદિબ્રહ્મપર્યન્તમુદ્ધારક્રમ ઇષ્યતે

સૂત્રવસ્ત્રાદિભિર્વેષ્ટ્ય કૂર્ચચ.....ષાન્વિતમ્।
તતશ્ચૂર્ણપટૈરક્તં મૃદાલેપં સમાચરેત્

પઞ્ચભૂતાર્ચને ચૈવ સન્નિધત્તે હરિઃ સ્વયમ્।
પ્રતિષ્ઠાયાં વિશેષેણ પઞ્ચભૂતાર્ચનં ચરેત્

મૃદાલેપં જલે સ્નાનં દીપં નીરાજનં તથા।
ગન્ધાલેપઞ્ચ સેચાદિ વાદ્યવાદનમેવ ચ

મૃદાલેપક્રમં વક્ષ્યે સમાસાદવધારય
નદીતટાકવલ્મીકપર્વતક્ષેત્રમૃત્તિકાઃ

ગજસૂકરગણ્ડસ્થં ગોવૃષશૃઙ્ગસંસ્થિતમ્।
તીર્થસિન્ધુમૃદં ચૈવ એતદ્‌દ્વાદશકં સ્મૃતમ્

તામ્રપાત્રે તથાગ્રાહ્યં પૃથક્‌પાત્રે વિનિક્ષિષેત્।
શરાવં કલશં વાપિ કિઞ્ચિદુક્તમૃદાશ્રિતમ્।?

ધાન્યરાશૌ પ્રતિષ્ઠાપ્ય કોષ્ઠદ્વાદશકં ભવેત્।
પુણ્યાહં વાચયિત્વા તુ મૃદાનભ્યર્ચ્ય સાધકઃ

દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રેણ મૃદાલેપં સમાચરેત્।
પૂજયેત્સંપુટીકૃત્ય ઉપસ્નાનસમન્વિતમ્

કલશસ્નપનં કુર્યાત્ દ્વાદશાક્ષરમન્ત્રતઃ।
વિષ્ણુસૂક્તેન વા વિપ્ર પુરુષસૂક્તમથાપિ વા

અન્તરાન્તરયોગેન ઉપસ્નાનાદિનાર્ચયેત્।
ચૂર્ણસ્નાનં તતઃ કુર્યાત્ શુદ્ધસ્નાનં તથૈવ ચ

સહસ્રધારયા સ્નાનં કુર્યાન્નીરાજનં તથા।
ઘટદીપદ્વાદશકૈઃ પ્રતિષ્ઠાપ્ય પુરઃ સ્થલે

સૂત્રમલ્લકસંયુક્તં વન્દિવાદસમન્વિતમ્।
નીરાજયેદ્ધટં વિપ્ર પૂજયેત્પૂજયાન્વિતમ્

નીરાજનવિધાનેન અગ્નિપૂજનમિષ્યતે।
અગ્નિપૂજાવિહીને તુ પ્રતિષ્ઠા નિષ્ફલા ભવેત્

મારુતપ્રીણનાર્થાય ગન્ધસ્નાનં સમાચરેત્।
ચન્દનં કુઙ્ગુમઞ્ચૈવ કર્પૂરમગરું તથા

ઉશીરં કોષ્ઠકઞ્ચૈવ કચોરં રજની તથા।
એલાલવઙ્ગકઞ્ચૈવ તક્કોલં મુરમેવ ચ

એતાનિ દ્વાદશોક્તાનિ મન્ત્રેઽસ્મિન્ પરમેષ્ઠિના।
પૃથક્ પાત્રે નિવેશ્યાર્ચ્ય સ્નાપયેદ્‌દ્વાદશાર્ણકૈઃ

પૂજયા સંપુટંકુર્યાત્ સાધકસ્તન્ત્રપારગઃ।
આકાશપ્રીણનાર્થાય વેદવાદ્યાદિના ચરેત્

ચતુર્વેદાદિઘોષઞ્ચ પુરાણં ગીતમઙ્ગલમ્।
ગાથાપદ્યં તથા મિશ્રં પ્રત્યઙ્ગાગમનં તથા

શ્રાવયેત્સન્નિધૌ વિપ્ર દેવદેવસ્યા શાર્ઙ્ગિણઃ।
અર્ધ્યાદ્યૈઃ પૂજયેદ્દેવં પ્રીતિશબ્દમનન્તરમ્

અલઙ્કૃત્ય યથાન્યાયં શયનં પરિકલ્પયેત્॥
ઇતિ શ્રીપાઞ્ચરાત્રે મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
જલાધિવાસો નામ ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ
-----------************--------------