અનિરુદ્ધસંહિતા · અધ્યાય 11

અથ એકાદશોઽધ્યાયઃ
શ્રીભગવાન્--
ગ્રામવિન્યાસકં વક્ષ્યે અવધારય સાંપ્રતમ્।
પુણ્યક્ષેત્રે નદીતીરે પર્વતાગ્રે ત્રિકેપિ વા

દેવાલયાર્થં વા કુર્યાત્ ગ્રામાર્થં દેવતાલયમ્।
ગ્રામાત્પૂર્વં સ્વતન્ત્રં સ્યાત્ પરતન્ત્રં તુ પશ્ચિમમ્

એકવિંશાયનાં વીથીં ક્રોશમાત્રં તુ વિસ્તૃતમ્।
ઓતં પ્રોતં તથા કુર્યાત્ ગ્રામશ્ચૈવોત્તમો ભવેત્

તદર્ધં મધ્યમં પ્રોક્તં તદર્ધમધમં ભવેત્।
અયુગ્મવીથિકાયુક્તં વીથિદ્વયમથાપિ વા

સપ્તપઞ્ચત્રયં વાપિ ઓતપ્લોત ક્રમેણ તુ।
કૃત્વા એતત્ક્રમેણૈવ કારયેદ્ગ્રામવર્ધનમ્

બ્રાહ્મન્તુ મધ્યમં ભાગં દૈવિકં તદનન્તરમ્।
માનુષં તુ તૃતીયં સ્યાત્ પૈશાયં વૈ ચતુર્થકમ્

પૈશાચે દેવતાવાસં બ્રાહ્મે વૈ વિષ્ણુમન્દિરમ્।
બહિઃ પ્રદક્ષિણે વિપ્ર વીથિકાં સંપ્રકારયેત્

એકપીઠમથો વાપિ દ્વિતયં ત્રિતયન્તુ વા।
ગ્રામપૂર્વાપરે વિપ્ર વિષ્ણુમન્દિરમાચરેત્

આસનં શયનં વાપિ યાનારૂઢમથાપિ વા।
વારાહં પૂર્વદિગ્ભાગે આગ્નેય્યાં વૈ નૃસિંહકમ્

યામ્યે હયાનનં પ્રોક્તં નૈઋતે શ્રીધરં ભવેત્।
વારુણે વાસુદેવં તુ મારુતે વામનં તથા

મૌમ્યે તુ રાઘવં પ્રોક્તં માધવ મીશકે બુધઃ।
તદ્વહિર્વીથિકાં પ્રાપ્ય રવિસોમં ચ પૂર્વકે

આગ્નેયે ભૈરવં સ્થાનં યામ્યે વૈ મકરધ્વજમ્।
ષણ્મુખં નૈઋતે પ્રોક્તં વારુણે ચૈવ કન્યકામ્

વાયવ્યે મદનં પ્રોક્તં માતૃસ્થાનં તથોત્તરે।
ઈશાને શઙ્કરં ન્યસ્ય કેવલે વિષ્ણુમંદિરમ્?

તટાકં સર્વદિગ્દેશે ગર્તં કૂપં તથૈવ ચ।
નગરે મધ્યદેશે તુ રાજપ્રાસાદમાચરેત્

પ્રાસાદસ્ય તુ બાહ્યે તુ ગૃહિણીવાસમાચરેત્।
પ્રાકારં પરિતઃ કુર્યાત્ દ્વારગોપુરશોભિતમ્

તદ્બહિર્વા ન સ્યાદશ્વાવાસં પ્રકલ્પયેત્।
ગજાવાસં ચ કૂર્પં સ્યાત્ ભોજનાગારમેવ ચ

બહી રક્ષાજનાવાસં સ્વવાહકજનૈર્યુતમ્।
રથકારજનૈશ્ચૈવ ગન્ધપાકજનૈસ્તથા

આપણાન્વીથિકાં ચૈવ વહિર્વીથીં પ્રકલ્પયેત્।
દાનદેશનિવાસં? ચ યથાભિમતિદેશિકઃ

પુરદુર્ગં બહિઃ કુર્યાત્ જલાગારં બહિસ્તતઃ।
શિલાસાલં ભૂમિસાલં યન્ત્રતાલસમન્વિતમ્

ઉદ્યાનં સર્વતઃ કુર્યાત્ કૂપં સર્વત્ર કારયેત્।
પ્રાસાદગ્રામનિર્માણં નિમિત્તાત્ પરિકલ્પયેત્

ઉપશ્રુતિમુપશ્રુત્ય મઙ્ગલાવાક્યગૃહ્યતામ્?
અમઙ્ગલં પરિત્યજ્ય ગૌલિર્દક્ષિણતશ્શુભમ્?

વામે વાજિ બિનાશં સ્યાદ્દોષસ્યાભિપ્રકલ્પયેત્?
ઉદ્યોગગમને કાલે નારીપૂર્ણઘટં શુભમ્

ભેરીશઙ્ખનિનાદં ચ તાલઘોષં તથૈવ ચ।
ક્ષીરકુમ્ભં સુરાકુમ્ભં દર્શયેત્શુભસંસદિ

દુર્ન્નિમિત્તે સતિ બ્રાહ્મ મષ્ટોત્તરશતં હુવેત્।
પ્રાણાયામદશં વાપિ બિલાદગ્રેથવાપ્યલમ્

ભૂપરીક્ષાવિધિં કુર્યાચ્છાસ્ત્રદૃષ્ટેન વર્ત્મના।
અધિકેચોત્તમાભૂમિ સ્સમઞ્ચેન્મધ્યમા ભવેત્

ન્યૂનં ચેદધમાભૂમિરધમં પરિવર્જયેત્।
તતઃ પ્રવેશબલિં કુર્યાત્ વ્રીહિબીજેન દેશિકઃ

શઙ્ખવાદ્યસમાયુક્તં સ્વસ્તિસૂક્તેન સંયુતમ્।
ઇન્દ્રાદિ બ્રહ્મપર્યન્તં પઞ્ચરાત્રેણ વર્ત્મના

શઙ્ખોપસ્થાપનં કુર્યાત્ દિક્ષુવાથ વિદિક્ષુ ચ।
વીથીં પ્રકલ્પયેદ્વિદ્વાન્ દેવાગારં તથૈવ ચ

શઙ્ખસ્થાપનકાલે તુ રત્નલોહાદિકાન્ ન્યસેત્।
દેવાગારે વિશેષેણ કર્ષણં સમ્યગાચરેત્

સપ્તધા કર્ષયેદ્ભુમિમાલવાલ પ્રકલ્પયેત્।
બીજાવાપં તતઃ કૃત્વા જલસેચનમાચરેત્

ફલપાકાવસાનઞ્ચ રક્ષાં કુર્યાત્સમન્તતઃ।
ફલપાકાવસાને તુ ગવાન્તૃપ્તિઞ્ચ કારયેત્

ચતુરશ્રં તતઃ કૃત્વા ખનનં સમ્યગાચરેત્।
વસુધાં પૂરયેત્પશ્ચાત્ ગણ્ડશૈલૈઃ પ્રપૂરયેત્

સિકતૈઃ પૂરયેત્પશ્ચાત્ જલપૂરણમાચરેત્।
હસ્તપાદૈર્દ્રઢીકૃત્ય માદુકોપલકં ન્યસેત્

આધારોપરિ વિન્યસ્ય પ્રાસાદં પરિકલ્પયેત્।
ઉપપીઠોપરિ વાપિ કેવલં વાપિ કારયેત્

નગરં દ્રાવિડં વાપિ કેસરં ચ પ્રકારયેત્।
વૃત્તં વૃત્તાયતં વાપિ ચતુરશ્રાયતન્તુ વા

કૂટદ્વારમથોવાપિ શાલાગારમથાપિ વા।
ઉપાનદાદિ સંયુક્તં પાદપ્રસ્તરશોભિતમ્

વિમાનૈર્વિવિધૈર્યુક્તં શાલાપઞ્જરભૂષિતમ્।
તોરણૈશ્ચ સમાયુક્તં મણ્ડપૈશ્ચ સમાયુતમ્

પ્રાકારગોપુરૈર્યુક્ત મન્તર્વીથિકયા યુતમ્।
આગ્નેયે માનસસ્થાનં યામ્યે ગન્ધાલયં પરમ્

શ્રીસ્થાનં નૈરૃતે પ્રોક્તં પાનીયં વારુણે પરમ્।
વાયવ્યે નાગરાજાનાં ભક્તાનાં સૌમ્યગે પરમ્

સૌમ્યેશાનકયોર્મધ્યે વિષ્વક્સેનં પ્રકલ્પયેત્।
ભગવત્પ્રમુખં પશ્ચાત્ ગરુત્મન્તં નિયોજયેત્

ચણ્ડઞ્ચૈવ પ્રચણ્ડઞ્ચ દ્વારપાર્શ્વે નિવેશયેત્

ગોપુરસ્ય પુરો વિપ્ર બલિપીઠં પ્રકલ્પયેત્।
પચનાલયપૂર્વે તુ કૂપં કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ

દક્ષિણે ચક્રરાજન્તુ ઈશાન્યે કોશસગ્રહમ્।
વિમાનપાર્શ્વે વિપ્રેન્દ્ર દિઙ્મૂર્તિં પરિકલ્પયેત્

વાસુદેવાદિકં વાપિ વારાહાદિકમેવ વા।
સ્તૂપિકાત્રિતયં વાપિ પઞ્ચકં સપ્તકન્તુ વા

એકં વાપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠ ધામાયામવશેન તુ?।
એવં કૃત્વા વિધાનેન પ્રતિષ્ઠાં સમ્યગાચરેત્

ગર્ભન્યાસં તતઃ કૃત્વા ઇષ્ટકાદ્વિતયં ચરેત્।
વિમાનસ્થાપનં કુર્યાત્ પઞ્ચરાત્રેણ વર્ત્મના

તરુણાલયપૂર્વન્તુ વેશ્મ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ।
તરુણાલયં વિના મૂલેનાચરેત્તન્ત્રવિત્તમઃ

ઇતિ શ્રીપઞ્ચારાત્રં મહોપનિષદિ અનિરુદ્ધસંહિતાયાં
ગ્રામનિર્માણં નામ એકાદશોઽધ્યાયઃ
------------------****************---------------